NE ANLADIĞIMI SANMIŞTIM Bugün metni okurken beni en çok etkileyen şey içeriği değil, onu yazan insanın hissi oldu. Onu hl görüyorum, şaşkınlığını hl hissediyorum: zavallı, o güne dek varlığını bilmediği bir dünyaya düşmüştü. O gün anlamamıştım, ama şimdi biliyorum: bana cevaplar vermedi, tam tersine beklenmedik sorular yükledi.

BİRKAÇ ALINTI '2009'da, AB üyesi bir ülkede, 'Tarihte siyasi tekele karşı: 1989 Mayıs protestolarının diğer anlatısı – 20 yıl sonra' başlıklı bir seminerin yasaklandığını duydum. Rektör, Sorbonne'da eğitim görmüş bir tarihçi değil mi? Hangi çağda yaşıyoruz? 'Tam da o yasakladı,' dediler. Gerekçesi: 'Seminer fazla politize, fazla tek taraflı.' Şaşkınlığım büyüdü. İki kadın bana acıyarak baktı: 'Zavallı, hangi dünyada yaşıyorsun?' Türk konukların hepsi doğrudan Türkiye'den gelmişti; 1989 direnişinin canlı tanıklarıydı. Onlar, Doğan'ın rolünün bugünkü gibi abartılı olmadığını söylüyorlardı. Mesele hangi versiyonun tarihe geçeceğiydi.'

ON BEŞ YIL SONRA O günden sonra semineri düşünmeyi neredeyse bıraktım. Belki mesafe hissimi değiştirdi, belki de başka Avrupa ülkelerinin hikyelerine yöneldim. Avusturya'nın 'Hitler'in ilk kurbanı' mitini, Fransa'nın işbirliğiyle yüzleşmek için geçen on yıllarını, Rusya'yı, Türkiye'yi, Yunanistan'ı okudum. Farklı diller, farklı kaderler… Ama toplumların hatırlama ya da unutma biçimleri bana tanıdık geldi.

ESKİ METİNDEN BİR ALINTI 'İnsanlar sadece 1980'leri değil, 1912–13'teki Pomakların zorla Hristiyanlaştırılmasını, hatta Rus-Türk savaşında öldürülen yüz binlerce sivili anlatıyordu. Bu kesintisiz baskı ve zulüm bugüne dek sürüyor gibiydi. Türkler, Pomaklar, Romanlar hep ikinci sınıf görülmüş, bazen doğrudan şiddetle karşılaşmıştı. Hep aynı şartla: ya Bulgar olun ya da Türkiye'ye gidin.'

BULGARİSTAN NE OLDU? Bugün artık yanlış sorular sorduğumu anlıyorum. Uzun süre 'Bulgaristan değişti mi?' diye sordum. Elbette değişti: yeni kitaplar çıktı, arşivler açıldı, genç tarihçiler yetişti, dil bile değişmeye başladı. Ama ortak bir dil oluşmadı. Sanki herkes farklı kitaplar okumuş, farklı ülkelerde yaşamış ve şimdi aynı odada buluşmuş. Kelimeler aynı, anlamları farklı. Artık en yakıcı sorum şu: Konuştuğumuzda gerçekten daha fazla şey öğrenebiliyor muyuz?

Zlatko ENEV,

Liberal İnceleme ( Либерален Преглед )

Ramazan AYYILDIZZ,

İzmir

Türk ve Müslüman toplum temsilcilerinin, sözde 'yeniden doğuş sürecinin' kurbanı olanların ve Türkiye Cumhuriyeti'ndeki Bulgaristan vatandaşlarının haklarıyla ilgili yasa tasarıları paketi DPS Parlamento Grubu tarafından Meclise sunuldu.

Pakette, Medeni Kayıt Yasası, Baskı Görmüş Kişilerin Politik ve Medeni Rehabilitasyonu Yasası ve Seçim Kanunu'nda değişiklikler yer alıyor.

Medeni Kayıt Yasası'ndaki öneriler, sözde 'yeniden doğuş süreci' sırasında zorla dayatılan isimlerin Nüfus Kayıt Sistemi'nden silinmesini ve medeni durum görevlilerinin bu tür verileri talep etmesine açık bir yasak getirilmesini öngörüyor. Böylece gelecekte vatandaşlardan, bu tür verileri talep eden bir görevlinin cezalandırılması garanti altına alınacak.

Yasa tasarısı ayrıca, sözde 'yeniden doğuş süreci' sırasında zorla isim değiştirmeye maruz kalan ölen Bulgaristan vatandaşlarının isimlerinin iadesi sorununu çözecek bir mekanizma da öngörüyor.

DPS Parlamento Grubu'nun sunucuları gerekçelerinde, bu yasanın değişiklik ve eklemelerinin geniş destek bulmasının zamanı geldiğini, böylece o dönemin totaliter rejiminin Türk ve Müslüman topluma karşı işlediği hatanın düzeltilmesi gerektiğini vurguluyor.

Baskı Görmüş Kişilerin Politik ve Medeni Rehabilitasyonu Yasası'nda, Bulgaristan Cumhuriyeti'ndeki totaliter komünist rejimin baskıcı eylemlerinden zarar gören kişilerin sosyal ve ahlaki rehabilitasyonunu düzenleyen mevcut yasal çerçevenin geliştirilmesi öneriliyor.

DPS Parlamento Grubu, devlet otoritesi tarafından baskıya uğrayan kişilerin özel toplumsal statüsünü vurgulamak için, emekli maaşına ek olarak verilen ilavenin bağımsız bir ' zorlayıcı tavır emekliliğine' dönüştürülmesini teklif ediyor.

Seçim Kanunu'nda değişiklik ve eklemeler öngören yasa tasarısı, belediye meclis üyeleri ve belediye başkanları seçimlerinde, ayrıca Bulgaristan Cumhuriyeti'nden Avrupa Parlamentosu üyeleri seçimlerinde aktif seçme hakkının kullanılmasında ikamet şartlarını kaldırıyor.

Ayrıca dil sınırlamasının kaldırılması ve Bulgaristan vatandaşı olmayan AB vatandaşlarının aktif kampanya yürütebilmesi, seçilebilmesi; diğerlerinin ise bilinçli bir seçim yapabilme imknına sahip olması öneriliyor.

Sunulan değişikliklerin, Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasası'na, genel, eşit ve doğrudan seçim hakkı ilkelerine, ayrıca Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi'nin demokratik standartlarına uygun olduğu, vatandaşların toplumsal ve siyasi yaşama mümkün olan en geniş katılımını sağlamaya yönelik olduğu gerekçelerde belirtiliyor.

Jale Filibeli,

Sofya

​Avrupa Birliği üyesi olma iddiasındaki modern Bulgaristan'da, Türk çocuklarının en temel insanî ve evrensel hakkı olan Türkçe ana dili eğitimi, ne yazık ki çağdaş hukuk normlarıyla bağdaşmayan sunî barikatlarla, bürokratik dilekçe dayatmalarıyla ve yıldırma politikalarıyla adeta bir lütufmuş gibi sunulmaktadır.
Bir insanın doğumuyla kazandığı ana dilini öğrenmesi ve yaşatması hiçbir şarta, formaliteye, ya da idari onaya bağlanamaz.
​Demokrasi, çoğunluğun azınlığı bürokratik mekanizmalarla erittiği sinsi bir oyun değil; her bireyin kendi öz kimliğiyle, diliyle ve kültürüyle özgürce var olabildiği rejimdir.
Çocuklarımızın anadilini seçmeli veya fakültatif birer saate indirgeyen zihniyet, hak ve hürriyet anlayışından tamamen uzaktır.
​Asimilasyonun sinsi yüzüne ve bürokrasi oyununa tanıklık etmekteyiz.
'Dilekçe' ile sunulan ve ebeveynleri kendi evltlarının öz dili için adeta birer ricacı konumuna düşüren bu basılı formlar, sözde uyum ve entegrasyon politikasının gerçekte nasıl bir kimliksizleştirme ve eritme planına dönüştüğünün en somut belgesidir.
'Dilekçe', sıkıştırılmak istenen, yönetmelik maddelerinin soğuk ve kısıtlayıcı sınırlarına hapsedilen anadil dersleri, Türk toplumunun kültürel bağlarını zayıflatmayı hedefleyen sistematik bir stratejinin parçasıdır.
​Gerçek bir hürriyet ve eşitlik ortamından bahsetmek için, Bulgaristan yönetiminin bu yapay engelleri, 'tercih' kılıfı altındaki zorunlu beyan süreçlerini derhal terk etmesi gerekmektedir.
İnsan hakları ve çocuk hakları sözleşmelerine imza atan bir devletin, kendi vatandaşlarının anadil hakkını savunmasız ve her yıl yenilenmesi gereken kağıt parçalarına mahkum etmesi kabul edilemez bir ayıptır.
Bu topraklarda köklü bir geçmişe, zengin bir kültüre ve kopmaz bağlara sahip olan Türk varlığı, hiçbir bürokratik tasfiye girişimiyle ve sinsi asimilasyon modeliyle yok edilemeyecektir.
Çocuklarımızın Türkçeyi eksiksiz, özgürce ve onurlu bir şekilde öğrenmesi için verdiğimiz mücadele, sadece edebi bir istek değil; hürriyet, adalet ve gerçek demokrasi adına gösterilen tavizsiz bir duruştur.

Hikmet EFRAHİM

Nasuf Dail

Nehir kıyısında sevgiliden ayrılış, gurbet yoluna düşüş.


'Yemen yolu çetin, giden gelmez geri…
Analar ağlar, yavrular yetim kalır.'

Gidenin dönmediği uzak yollar. Anadolu'da göç ve askerlik, dönüşü olmayan yollarla özdeşleşir.

'Evler boş kaldı, ocaklar söndü…
Komşular gitti, köy sessiz kaldı.'

Göçün toplumsal travması, komşuluk bağlarının kopmasıyla dile getirilir.
Göç, yalnızca bireysel ayrılık değil; toplumsal bir dönüşümdür. Rodoplar köylerinde boşalan evler, Bulgaristan Türklerinin zorunlu göçünü hatırlatır. Anadolu'da mübadele köyleri, bir halkın yerinden edilişini ve yeni bir kültürel düzenin doğuşunu anlatır. Sessizlik ve boşluk, hem Rodoplar'da hem Anadolu'da ortak bir hafıza metaforudur.

1984'ten bu yana, Bulgaristan'daki zalimlere karşı direnişimiz kesintisiz olarak devam etti ve de edecektir.

Bu yolda dava arkadaşlarımızın çoğu ebediyete intikal etti; ama her birinin vasiyeti davamıza sahip çıkmak oldu.

Bizler intikam peşinde değiliz; ama adalet arayışımızı hiç bırakmadık, bırakmayacağız.

Demokratik bir ülkenin, suçluları adalet önüne dikip hesap sormasını istiyoruz. Ama demokrasinin Bulgaristan'a ne zaman gelecek bilemiyoruz.

Komünist rejim, Bulgaristan tarihinin bir parçasıdır ve onu yok sayamazlar. Aynı komünist rejim, benim gibi 24 yaşındaki bir gencin hayatının iki yılını Belene zulüm kampında, iki yılının ise sürgünde geçmesine sebep oldu.

Çok acılar çektim, zulümler gördüm.

Üniversitemi, işimi, aşımı ve sağlığımı çaldılar, bir sözle hayatımı çaldılar.

Dedemin, 1984 yılının soğuk kışında, ismini değiştirmesinler diye ormanda kazdığı kuyuda kalması sebebiyle hastalanıp ve bu acılara dayanamayıp vefatına sebep oldular.

Annemin ve babamın yıllarca gözyaşı dökmesine sebep oldular.

Bir sözle Bulgaristan'da yaşayan Türklerin, bu acıları yaşamasına sebep oldular.

Bu yaşatılan suçlar affedilir mi?

Asla ve asla, annemin ve babamın gözyaşlarına sebep olanları affedemem…

Dedemin ve yüzlerce insanımızın hayatını çalanları affedemem.

Bizlere karşı işlenen soykırım suçunu, devlet görevlileri yaptı, evet, bu kişilerin hepsi istisnasız milis, asker, DS ajanları ve devlet memurlarıydı. Onlar, bu zulmü devlet adına işlediler.

Devlet, bu kişileri adalet önüne dikmezse, kendisi zan altında kalır. Tüm bu suçların hesabı sorulmaz ise, vebali Bulgar halkının sırtına kalır.

Adalet mutlaka bir gün tecelli edecektir.

Allah'ın verdiği ömrüm süresince, adalet mücadelemiz devam edecektir.

Rıfat YAĞCI

'Komünist rejimin zorunlu asimilasyon politikalarına karşı kahraman Cebel halkının şanlı mücadelesinin 37. yıl dönümünde aranızda olmaktan büyük onur duyuyorum.
Jivkov rejiminin Bulgaristan Türklerinin kimliğini, dilini, inancını ve bu topraklarda Bulgar komşu ve kardeşleriyle birlikte dostça yaşama iradesini hedef alan uygulamaları, insanlık vicdanını derinden yaralamıştır.
Sizler tüm bu acılara rağmen diz çökmediniz. Örnek bir duruş ve direniş ortaya koydunuz. Bu asil direniş ruhu zulmün duvarlarını yıkarak hürriyetin ve demokrasinin kapısını araladı.
19 Mayıs 1989 günü Cebel'de haykırılan o özgürlük çığlığı demir perdeyi bile aşarak tüm dünyada yankılandı.
Gençliğinizin size verdiği dinamizmle ve enerjiyle birçok şeyi başarmak için önünüzdeki yılları iyi değerlendirin. Arzu ettiğiniz ve hak ettiğiniz geleceği inşa etmek için çalışın. Hep daha iyisini hedefleyin.
Bizler de Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçiliği mensupları olarak, Bulgaristan ile Türkiye arasındaki dostluğu ve iş birliğini güçlendirmek için çalışmalarımızı sürdüreceğiz'.

Mehmet Sayit UYANIK,

Türkiye Cumhuriyeti Sofya Büyükelçisi

19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı'mız kutlu olsun…

Rıdvan TÜMENOĞLU,

Gazeteci

27 Mayıs 1989 – Medovets köyü, Varna. Şehitlerimiz: Nazife Hasan Mustafa (23 y.), Şakir Mehmed Şakir (33 y.).

Prof.Dr. ZEYNEP ZAFER

Sabahın erken saatlerinden itibaren Bursa'da sandıkların önünde seçmenler çok uzun kuyruklar oluşturdu.

Son yıllardaki demokratik oy verme pratiği böyle bir olaya hiç tanık olmamıştı.

Bulgaristan Başkonsolosluğu önünde devasa bir kuyruk uzadıkça uzadı. Aynı şekilde Görükle semtindeki okulun önünde de küçümsenmeyecek bir kalabalık vardı.

İnsanlar öfkeli, bu karmaşadan sorumlu olanları kınıyorlar. Bulgaristan Parlamentosu'nda Türkiye'deki seçim sandıklarının sayısını sınırlayanlara karşı oy vermekte kararlılar.

'Böylesini hiç görmedik' diyor oy hakkını kullanmak için sıraya giren hemşerilerimiz.

Има ли почва политическият плурализъм сред мюсюлманите в България?

Джемал Осман

Общи цели, различни интереси. Какво ни обединява и какво ни различава?

Всяка религиозна или етническа група се обединява около общи принципи и характеристики, чрез които става възможно нейното разпознаване. Тези общи принципи представляват необходимото условие за дефинирането на дадена група. Те включват език, нрави, традиции, фолклор, вяра, религиозни практики, а в някои случаи и политическо и идеологическо обединение.

Отвъд тези обединяващи елементи обаче съществуват и редица разграничителни белези вътре в самата група. Това е неизбежно, тъй като всяка общност се състои от отделни индивиди, които притежават различни нива и измерения на идентичността. Човешката идентичност не е еднопластова и статична категория, а сложна и динамична съвкупност от характеристики, чрез които индивидът се самоопределя и бива разпознаван в социума.

Тя се конструира в рамките на различни, взаимно преплитащи се кръгове на принадлежност — локално-географска, семейно-родова, етническа, религиозна, професионална, социална, национална, политическа и идеологическа. Тези кръгове не функционират в изолация или строга йерархия, а в контекстуално и исторически обусловено динамично взаимодействие. За обозначаването на тази многопластовост е уместно да се използва понятието „кръгове на идентичността'. В различни социални и политически ситуации определени кръгове на идентичността могат да придобият водещо значение, без това да предполага отричане или елиминиране на останалите.

Дори хората, които споделят обща етническа, религиозна или национална идентичност, притежават и други идентификационни измерения — свързани със социалния статус, икономическото положение, образованието и жизнената среда. Именно включването на тези допълнителни кръгове показва, че във всяка група съществуват вътрешни подгрупи, чиито интереси невинаги съвпадат.

Общите интереси на мюсюлманите в България могат да бъдат формулирани като стремеж към гарантиране на религиозните свободи, защита на гражданските права и възможност за свободно изразяване и развитие без дискриминация на основата на име, вяра или майчин език. Отвъд тези фундаментални принципи обаче интересите на различните групи и индивиди се разминават.

Например интересите на богат мюсюлманин трудно съвпадат с тези на човек в социална уязвимост — докато първият се стреми към запазване и разширяване на своето лично богатство, вторият е фокусиран върху базовото оцеляване и изхранване на семейството си и не го интересува дали строителната фирма на депутат от ДПС или АПС ще оцелее. Сходни различия се наблюдават и по линия на образованието — индивиди с по-висока образованост могат да имат интерес към културна политика и академична дейност, докато за други тези въпроси остават периферни.

Оттук следва, че е естествено във всяка една група да съществува разнообразие от политически възгледи. Както християните и евреите в България не представляват политически хомогенна общност, така и мюсюлманите, притежавайки различни интереси, формират различни политически ориентации. Сред тях могат да се открият както привърженици на лява политика, с акцент върху социални мерки и по-силна държавна намеса в икономиката, така и носители на десни възгледи, подкрепящи свободния пазар и ограничената роля на държавата. Наред с това съществуват както либерални, така и консервативни и традиционалистки позиции.

Следователно редуцирането на една толкова многопластова общност до единен политически субект изглежда проблематично. В този контекст възниква въпросът: съществува ли действителна почва за политически плурализъм сред мюсюлманите в България?

Исторически контекст: от еднопартиен режим към демокрация

Еднополюсният политически модел в България се налага по време на комунистическия режим, при който политическият плурализъм е ликвидиран. Това намира ясен израз в чл. 1, ал. 2 от Конституцията на Народна република България от 1971 г. (обн. ДВ, бр. 39/1971 г.), който гласи: Ръководна сила в обществото и държавата е Българската комунистическа партия.

След политическите промени от 10 ноември 1989 г. в страната се възстановява демократичният режим и принципът на политическия плурализъм. В рамките на този нов плуралистичен модел обаче се наблюдава една особеност, която дълго време се възприема като почти естествена — ограниченото проявление на политически плурализъм сред мюсюлманската общност.

Раждането на Движение за права и свободи и неговата роля. 'Етническа партия' или политически посредник?

На 4 януари 1990 г. във Варна е основано „Движение за права и свободи на турците и мюсюлманите' от д-р Ахмед Доган (тогава млад и амбизциозен доктор по философия, завършил Философски факултет на СУ 'Св. Климент Охридски', защитил дисертация в БАН, с научни интереси към онтологията) и малка група активисти. Впоследствие, с оглед да не противоречи на чл. 11, ал. 4 от бъдещата Конституция на Република България, който забранява създаването на политически партии на етническа или верска основа, от наименованието е премахнато уточнението „на турците и мюсюлманите' и остава „Движение за права и свободи'. Първата национална конференция на партията се провежда на 26 март 1990 г. в София, на която за председател отново е избран Ахмед Доган.

Още от самото създаване на партията в българското общество възникват дебати относно нейния характер и евентуалната ѝ противоконституционност. Съществен проблем в този дебат е трудността на ясното дефиниране на понятието „етническа партия'. Ако дефинираме етническа партия като политически субект, в чието ръководство и структури участват представители само на един етнос, то тогава би следвало почти всички партии след 1990 г. да бъдат определени като етнически, с изключение на ДПС.

В уставите на ДПС са заложени универсални принципи, които не могат нито юридически, нито през други херменевтични способи и механизми да се редуцират до конкретен етнос или религия. Освен това, както в парламентарната група, така и в ръководството и структурите на партията и младежката му организация, етническият и религиозният състав винаги са били разнообразни (за разлика от други партии). Това е една от причините за трудността за доказване на твърдението, че ДПС е етническа партия.

Макар и спекулативно, трудно е да се игнорира и ролята на държавата в процеса на създаването и утвърждаването на ДПС. Без съгласието на държавата и службите за сигурност съществуването на такава партия би било невъзможно. Ако държавата искаше да ликвидира ДПС, тя би могла да го направи още в неговия генезис чрез наличните правни механизми и процедури.

Балансът в началото на прехода

Преходът от 80-те към 90-те години е много деликатен и се състои както от вътрешни икономически, политически и социални кризи, така и от сложна външнополитическа и геополоитическа обстановка. От една страна мюсюлманите в България все още не са преодолели травмата от асимилационната политика на социалистическия режим и търсят всеобщо обединение в името на оцелаването, а от друга страна самата държава не е спокойна от етническите конфликти, които започват да се появяват мащабно в Югославия. Не трябва да се забравя и това, че тогава още България не е член на НАТО, докато Турция е. Може би това е консенсусното решение на българската държава с цел да предотврати по-големи кризи и да има начин за потушаване на наличните и потенциалните напрежения. ДПС е продукт на конкретните исторически условия на своето време, както и неговият първи председател Ахмед Доган е продукт на същите условия.

Ахмед Доган още в VII Велико народно събрание, в речта си в парламента от юли 1990 г., прави строго понятийно разграничение между етнос и нация, както и заявява, че ДПС не е пета колона. Преведено това означава, че ДПС е механизъм за спиране на чуждо влияние, а под чуждо влияние се разбира Република Турция.

Напълно естествено е хората да се обединяват в ситуации, в които тяхната екзистенция е застрашена. Също толкова естествено е и държавата в подобни кризисни моменти да търси балансирани решения за преодоляване на напреженията. Въпросът обаче е какво се случва, когато подобна заплаха сякаш вече не съществува? Каква е ролята на гражданите, на самата общност, на обществото като цяло и на държавата в условия на относителна вътрешна стабилност?

Има ли стратегия българският политически елит?

Към 2026 г. България е член на Европейския съюз, НАТО и ООН. Страната е подписала и ратифицирала редица международни договори, които имат ключово значение за гарантирането на етническия мир и защитата на правата на различните етноси и религии. Тези правни и институционални рамки създават формални гаранции за равноправие и предпазване от дискриминация.

Разбира се, нормативната уредба сама по себе си не е достатъчна. Ако една държава има волята и намерението да дискриминира определени групи или да създава напрежение, нито един закон или международен договор не може напълно да предотврати това. В този смисъл трябва да съществуват и други, не по-малко важни механизми за защита — преди всичко активното гражданско общество. Именно чрез участието на гражданите, включително и на самите мюсюлмани, в обществения и политическия живот се създават реални предпоставки за устойчиво гарантиране на правата и за развитие на автентичен политически плурализъм и демокрация. Стига всичко това да се прави наистина искрено и с добри намерения.

Днес наблюдаваме, че геополитическата обстановка остава нестабилна. В региони с почти непосредствена близост до България се водят сериозни войни, което неизбежно оказва влияние върху националната сигурност на държавата. А Западните балкани е буре с барут. Подобна среда поражда повишена чувствителност към въпроси, свързани с етническите и религиозните общности, както и с тяхната политическа мобилизация.

Дали днес българската държава и българският политически елит разполагат с ясен план за действие и последователна политика за реагиране в условията на подобна напрегната международна обстановка? Става въпрос не само за външнополитическа ориентация, но и за вътрешнополитическа устойчивост — включително за начина, по който се управляват отношенията между различните етнически и религиозни общности. Липсата на дългосрочна визия или последователна стратегия не е нещо рационално, нито реалистично. Ако политическият елит възприема съществуващия модел като гаранция за стабилност, той може да бъде склонен да го запази, дори и това да означава ограничаване на вътрешния плурализъм. От друга страна, липсата на активна политика, ефективни методи и механизми за насърчаване на по-широко политическо участие може да доведе до задълбочаване на представителния дефицит.

Така въпросът за политическия плурализъм сред мюсюлманите в България се оказва тясно свързан не само с вътрешната динамика на самата общност, но и с капацитета на политическия елит да формулира и прилага политика, която насърчават демократичното участие, без да компрометират обществената стабилност. В този смисъл проблемът не е единствено в наличието или отсъствието на плурализъм, а и в политическата воля той да бъде развиван като ценност и практика.

Плурализъм през периода на монархията. Участието на мюсюлманите в политическия живот.

Нека погледнем какво е било в миналото. Да се върнем към период, в който в България има политически плурализъм, но няма единен субект, който да има монопол над мюсюлманите. Става въпрос за периода на монархията.

В този период (1879-1946) в България съществува многопартийна система и различни политически сили се борят за влияние. Мюсюлманите не са обединени около една партия, а участват в политическия живот по различни начини и подкрепят различни политически субекти - на местно и на национално ниво. Техният избор често е обусловен не само от религиозната им принадлежност, а и от социални, икономически и регионални фактори.

Нека разгледаме няколко конкретни случаи. Например да се върнем към 1902 г. — XII Обикновено народно събрание, да видим стенограмите от второ заседание от 24 април 1902 г., с председател Драган Цанков. Общият брой на народните представители по списък е 178, като от тях 11 са мюсюлмани от различни етноси - турци, помаци и татари, членуващи в различни политически партии. Мюсюлманското участие в парламента представлява около 6.2% от общия състав на парламента. Като трябва да се отбележи, че през 1902 г. все още днешните южни територии на България, като Западните родопи и Кърджали, не са част от България, а са територии на Османската империя, следователно няма народни представители от там.

В рамките на XII ОНС се наблюдава активно участие на мюсюлмански народни представители в различни парламентарни комисии. Мустафа Доспатски става член на комисията към Министерството на правосъдието, като следва да се отбележи, че той има завършено юридическо образование в Софийски университет. Мехмед Гирай Месудов (наследник на кримската династия на Гираите) става член на комисията към Министерството на вътрешните работи, а Хаджи Неджиб бей — на комисията към Министерството на просвещението.

Осман Кечели и Мустафа Хюсеинов са включени в комисията към Министерството на външните работи, докато Юмер Юсуфов става член на комисията към Военното министерство. В комисията към Министерството на обществените сгради, пътищата и съобщенията участват Мустафа Хюсеинов и Халид бей Мустафа Бейов. В комисията към Министерството на търговията и земеделието участва Осман бей Сали Бейов.

Финансовата комисия включва Хафъз бей Мустафа Бейов, а бюджетната комисия — Исмаил Арнаудов (в състава на която участва и Петко Каравелов). В т.нар. прошетарна комисия (комисия по жалбите и петициите в парламента) участва Искендер бей Махмудов, а в проверочната комисия — Етем ефенди Хасанов и Тосун бей Ферадов. Освен това Мустафа Доспатски е избран за един от секретарите на Народното събрание в рамките на същото заседание.

Стенограмине на Народното събрание показват, че народните представители мюсюлмани не заемат пасивна позиция, а активно участват в парламентарния живот. Те са включени в различни постоянни комисии, където допринасят към работата на законодателната институция и вземат участие в обсъжданията по важни въпроси по време на парламентарните заседания.

Любопитен детайл е начинът, по който тези депутати се изказват от парламентарната трибуна. Мнозина от тях предварително се извиняват, ако допуснат грешка в изказа си, тъй като за повечето българският език не е майчин. Това свидетелства както за тяхното уважение към институцията, така и за стремежа им да бъдат пълноценна част от политическия процес.

Още по-впечатляващо е поведението на председателя на Народното събрание Драган Цанков, който в определени случаи си позволява закачливо да говори на турски език, без това да предизвиква напрежение или противоречия в залата. Тази езикова и културна гъвкавост и прагматичност разкрива една особена атмосфера, която днес е немислима.

Интересен обратен пример е XVI ОНС (19 декември 1913 – 31 декември 1913). Този парламент се отличава със своя изключително кратък мандат и ограничена представителност. В рамките на наличните данни се установява участието само на един народен представител мюсюлманин – Хафъз Съдкъ Мехмедов.

Това рязко намаляване на мюсюлманското представителство контрастира с предходни и последващи парламенти, в които делът им обикновено варира между 5 и 7%. Съществен фактор за тази промяна е политическото и общественото напрежение, настъпило след Балканските войни (1912–1913). В този контекст свиването на мюсюлманското парламентарно представителство може да се разглежда като пряк резултат от настъпилите геополитически сътресения, които са рефлетирали върху вътрешната политика. XVI ОНС представлява по-скоро изключение в тенденцията на относително стабилно мюсюлманско присъствие в българския парламент. Това отразява един кризисен момент в българската история.

XVII ОНС (20 март 1914 – 15 април 1919) представлява също важен детайл в развитието на политическото представителство на мюсюлманското население в България. Това е едно ключово народно събрание, което е заседавало по време на Първата световна война, когато България участва във войната заедно с Османската империя, Германия и Австро Унгария и редица мюсюлмани от България участват в защитата на отечеството и дават живота си за България.

В състава на XVII ОНС участват 15 мюсюлмански народни представители от общо 226 депутати, което представлява 6,6 % от парламента. Интересен детайл е, че в това народно събрание са включени и народни представители от Беломорска тракия (Гюмюрджинско), които в края на войната ще създадат ненужно напрежение, което може да се обясни с това, че елитът на тази географска местност не е бил интегриран достатъчно, в сравнение с елита на мюсюлманите, които отдавна живеят в пределите на България. Етхем Рухи (Балкан) ще избере съвсем друг път за разлика да речем от Шефик бей (от Стара Загора), който ще демонстрира лоялност към България на международно ниво, като част от делегацията в Парижката мирна конференция от 1919 г.

Мюсюлманските депутати в това народно събрание са следните личности: Мехмед Джелал Абидин, Салим Ахмедов, Тевфик Хаджи Ахмедов, Юсуф Хаджи Ибраимов, Мехмед Кемал бей, Хафъз Сали Мехмедов, Хафъз Съдкъ Мехмедов, Мехмед Паша, Етхем Рухи, Сабри Бей Салимов, Исмаил Хаккъ Бей, Хашим Бей, Талят Мехмед Хаджи Хюсеинов, Хюсни Хюсеинов и Махмуд Бей Хаджи Шюкриев.

В XVII ОНС в състава на различни парламентарни комисии участват мюсюлмански представители. Хафъз Съдкъ Мехмедов е член на комисията към Министерството на вътрешните работи, Етхем Рухи – към Министерството на външните работи, а Талят Токалиев – към Министерството на финансите. Тефик ефенди участва в комисията по търговията, промишлеността и труда. Кемал бей е член както на комисията към Министерството на правосъдието, така и на тази към Министерството на обществените сгради, пътищата и благоустройството, а Джелал бей – на комисията по земеделието и държавните имоти. Това показва присъствието на мюсюлмански депутати в различни ресорни комисии на парламента.

След Първата световна война един друг мюсюлманин ще изиграе много важна роля в защитата на българския национален интерес на международно ниво и ще докаже лоялността си към България. Става въпрос за Шефик бей от Стара Загора, който получава медицинско образование във Франция и става лекар.

През 1919 г. той става член на българската делегация, която участва в Парижката мирна конференция. В състава на делегацията са включени и други интересни имена, сред които д-р Йешуа Калев, като представител на евреите, д-р Димитър Фурнаджиев, като представител на протестантите, както и известният философ Димитър Михалчев.

Както Йешуа Калев изготвя меморандум за положението на евреите в България, така и Шефик бей готви специален меморандум за положението на мюсюлманите в България и на Балканите като цяло.

По този начин Шефик бей не само защитава интересите на мюсюлманската общност, но и действа в рамките на общата българска национална кауза. Неговото участие в делегацията и изготвянето на меморандум показват, че лоялността към българската държава не изключва принадлежността към различна етно-религиозна общност. Напротив, в този случай тя се проявява именно чрез активното включване в защитата на националните интереси в един от най-критичните моменти за страната след Първата световна война.

Изборите от 2009.

Нека погледнем и на близкото минало - изборите за 41-вото народно събрание (2009 г.), където ДПС получи рекордните 610 521 гласа (това е исторически апогей на този политически субект по отношение на брой получени гласове). ДПС успява да печели 38 депутатски места. Мюсюлманските народни представители в ДПС тогава са 28 от общо 38. Като има и един мюсюлманин в ГЕРБ - Вежди Рашидов, но след като става министър на културата в първото правителство на Бойко Борисов, ГЕРБ остава без народен представител мюсюлманин. Така общия брой на народните преставители мюсюлмани е 28, което представлява около 11.7% от общия състав на парламента.

Тези данни показват, че за разлика от началото на XX век, когато мюсюлманските представители са по-разпръснати, то в края на XX век и началото на XXI век тяхното участие е значително по-концентрирано в рамките на една политическа партия. Това поставя въпроса не толкова за количеството на представителството, колкото за неговото качество, ефективността му и степента на политически плурализъм сред мюсюлманите. Следователно, възможност за политически плурализъм сред мюсюлманите в България има и тя произтича от факта, че самата общност не е еднородна, както и от това, че вече има подобен исторически опит. Хората имат различни интереси, образование, социално положение и възгледи, което естествено води до разнообразие от политически позиции.

Политическите партии със затворени структури - проблем пред плурализма.

Проблемът обаче не е дали този плурализъм е възможен, а дали в действителност се случва. Както би казал Аристотел, има разлика между възможност и действителност (dynamis и energeia). Това зависи не само от активността на самите граждани, но и в много голяма степен от поведението на политическите партии. Ако партиите на практика не отварят своите структури, плурализмът остава ограничен.

Затова ключова роля имат именно волята и усилието на различните партии да включват мюсюлмани не формално, а реално — в местните и националните партийни структури, в младежките организации, в ръководствата, в кандидатските листи и впоследствие в парламентарните групи. Без такова целенасочено включване трудно може да се създаде усещане за представителство и доверие извън вече утвърдени монополни модели.

С други думи, въпросът не е само „ще участват ли мюсюлманите по-активно', а и „ще им бъде ли дадена реална възможност да участват пълноценно'. Истински плурализъм може да се развие тогава, когато има едновременно търсене от страна на гражданите и отваряне от страна на партиите. Само при такъв двустранен процес на доверие политическият плурализъм може да се превърне от потенциал в действителност.

Cemal Osman

Ortak hedefler, farklı çıkarlar. Bizi birleştiren ve ayıran nedir?

Herhangi bir dinî ya da etnik grup, kendisini tanınabilir kılan ortak prensipler ve özellikler etrafında birleşir. Bu ortak unsurlar, bir grubun tanımlanması için gerekli bir şarttır. Bunlar arasında dil, detler, gelenekler, folklor, inanç, dinî uygulamalar ve bazı durumlarda siyasî ve ideolojik birlik yer alır.

Ancak, bu birleştirici unsurların ötesinde, grubun, kendi içinde de çeşitli farklılıklar bulunur. Bu durum kaçınılmazdır, çünkü her topluluk, kimliğin farklı düzeylerine sahip bireylerden oluşur. İnsan kimliği tek katmanlı ve sabit bir yapı değildir. Bilakis, bireyin kendini tanımlamasını ve toplum içinde tanınmasını sağlayan karmaşık ve dinamik özellikler bütünüdür.

Kimlik, birbirine geçmiş çeşitli aidiyet halkaları çerçevesinde şekillenir — yerel-coğrafî, ailevi, etnik, dinî, meslekî, sosyal, millî, siyasî ve ideolojik. Bu halkalar birbirinden kopuk yahut katı bir hiyerarşi içinde işlemez; aksine, tarihî ve bağlamsal şartlara göre dinamik bir etkileşim hlindedir.

Bu çok katmanlı yapıyı ifade etmek için 'kimlik halkaları' kavramını kullanmak yerinde olur. Farklı sosyal ve siyasî durumlarda, bu kimlik halkalarından bazıları daha belirleyici bir hl alabilir, fakat bu durum, diğerlerinin inkr edilmesi ya da ortadan kaldırılması anlamına gelmez.

Hatta aynı etnik, dinî ya da millî kimliği paylaşan insanlar dahi, başka kimlik boyutlarına da sahiptir — sosyal statü, ekonomik durum, eğitim ve yaşadıkları çevre gibi unsurlarla bağlantılı olarak. İşte bu ilave kimlik halkalarının varlığı, her grubun kendi içinde alt gruplar barındırdığını gösterir ve bu alt grupların menfaatleri her zaman örtüşmeyebilir.

Bulgaristan'daki Müslümanların ortak menfaatleri, dinî hürriyetlerin teminat altına alınması, vatandaşlık haklarının korunması ve isim, inanç ya da ana dil temelinde ayrımcılığa uğramadan serbestçe kendini ifade edebilme ve gelişebilme imknı olarak ifade edilebilir. Ancak, bu temel prensiplerin ötesinde, farklı grupların ve bireylerin menfaatleri her zaman örtüşmez.

Mesela varlıklı bir Müslümanın menfaatleri, sosyal açıdan kırılgan durumda bulunan bir kimseninkilerle kolay kolay örtüşmez. İlki kendi servetini korumaya ve artırmaya yönelirken, diğeri daha ziyade temel geçimini sağlamaya ve ailesini doyurmaya odaklanır. Bu sebeple de Hak ve Özgürlükler Hareketi'nden veyahut Hak ve Özgürlükler İttifakı'ndan bir milletvekiline ait bir inşaat şirketinin ayakta kalıp kalmaması onun için pek bir anlam ifade etmez. Benzer farklılıklar eğitim düzeyi bakımından da görülür. Daha yüksek eğitim seviyesine sahip bireyler kültür politikalarına ve akademik faaliyetlere ilgi duyabilirken, diğerleri için bu meseleler daha tali kalır.

Buradan şu netice çıkar ki, her grubun kendi içinde farklı siyasî görüşlerin bulunması gayet tabiidir. Bulgaristan'daki Hristiyanlar ve Yahudiler nasıl siyaseten yekpare bir topluluk teşkil etmiyorsa, Müslümanlar da farklı menfaatlere sahip olmaları hasebiyle çeşitli siyasî yönelimler ortaya koyarlar. Bu çerçevede, sosyal politikalara ve devletin ekonomiye daha güçlü müdahalesine vurgu yapan sol eğilimler bulunduğu gibi, serbest piyasayı ve devletin sınırlı rolünü savunan sağ görüşler de mevcuttur. Bunun yanı sıra liberal, muhafazakr ve gelenekçi yaklaşımlar da bir arada bulunur.

Dolayısıyla böylesine çok katmanlı bir topluluğun tek bir siyasî özneye indirgenmesi hayli problemli görünmektedir. Bu bağlamda şu soru ortaya çıkar:

Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk için gerçekten bir zemin mevcut mudur?

Tarihsel bağlam: tek partili rejimden demokrasiye geçiş

Bulgaristan'da tek kutuplu siyasî model, siyasî çoğulculuğun ortadan kaldırıldığı komünist rejim döneminde yerleşmiştir. Bu durum, 1971 tarihli Bulgaristan Halk Cumhuriyeti Anayasası'nın 1. maddesinin 2. fıkrasında açıkça ifade edilmiştir. Buna göre, toplumun ve devletin yönlendirici gücü Bulgaristan Komünist Partisi'dir.

10 Kasım 1989'daki siyasî değişimlerin ardından ülkede demokratik rejim ve siyasî çoğulculuk ilkesi yeniden tesis edilmiştir. Ancak, bu yeni çoğulcu model çerçevesinde dikkat çeken bir husus da ortaya çıkmıştır; Müslüman toplumu içinde siyasî çoğulculuğun sınırlı şekilde tezahür etmesi uzun süre neredeyse tabii bir durum gibi kabul edilmiştir.

Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin doğuşu ve rolü. 'Etnik parti' mi yoksa siyasi bir aracı mı?

4 Ocak 1990 tarihinde Varna'da, Ahmed Doğan ve küçük bir aktivist grup tarafından 'Türklerin ve Müslümanların Hak ve Özgürlükler Hareketi' kurulmuştur. O dönemde Doğan, Sofya Üniversitesi Aziz Kliment Ohridski Felsefe Fakültesi mezunu, Bulgaristan Bilimler Akademisi bünyesinde doktora yapmış ve ontoloji alanına ilgi duyan genç ve iddialı bir filozoftur. Daha sonra, Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasası 11. madde hükmüne aykırılık teşkil etmemesi için, yani etnik ya da dinî temelde parti kurulmasını yasaklayan bu madde gereği, partinin isminden 'Türklerin ve Müslümanların' ibaresi çıkarılmış ve sadece Hak ve Özgürlükler Hareketi adı kullanılmıştır.

Partinin ilk ulusal konferansı 26 Mart 1990 tarihinde Sofya'da gerçekleştirilmiş ve bu konferansta da Ahmed Doğan yeniden genel başkan seçilmiştir. Partinin kuruluşundan itibaren Bulgaristan toplumunda, onun mahiyeti ve muhtemel anayasaya aykırılığı üzerine tartışmalar ortaya çıkmıştır. Bu tartışmanın temel meselelerinden biri, 'etnik parti' kavramının açık bir şekilde tanımlanmasındaki güçlüktür. Eğer etnik partiyi, yönetiminde ve teşkilatında yalnızca tek bir etnik grubun temsilcilerinin yer aldığı bir siyasî yapı olarak tarif edersek, bu durumda 1990 sonrasında kurulan neredeyse bütün partilerin etnik olarak nitelendirilmesi gerekir; buna karşılık Hak ve Özgürlükler Hareketi, bu tanımın dışında kalır.

Hak ve Özgürlükler Hareketi tüzüğünde yer alan prensipler evrensel niteliktedir ve bunlar ne hukukî bakımdan ne de başka hermenötik yöntemler ve yorumlama mekanizmalarıyla belirli bir etnik gruba yahut dine indirgenebilir. Ayrıca, gerek parlamento grubunda gerek partinin yönetiminde, teşkilatlarında ve gençlik yapılanmasında etnik ve dinî bileşim daima çeşitli olmuştur; bu yönüyle diğer bazı partilerden ayrılır. İşte bu durum, söz konusu partinin etnik bir parti olduğu iddiasını ispat etmeyi güçleştiren sebeplerden biridir.

Her ne kadar bu değerlendirme bir ölçüde spekülatif olsa da, Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin kuruluşu ve kurumsallaşması sürecinde devletin rolünü göz ardı etmek zordur. Devletin ve istihbarat birimlerinin rızası olmaksızın böyle bir partinin varlık göstermesi pek mümkün görünmez. Nitekim devlet, eğer bu partiyi tasfiye etmek isteseydi, mevcut hukukî mekanizmalar ve usuller vasıtasıyla daha kuruluş aşamasında bunu gerçekleştirebilirdi.

Geçiş döneminin başlangıcındaki denge

1980'lerden 1990'lara geçiş süreci oldukça hassas bir dönemdir; hem içerde ekonomik, siyasî ve sosyal krizlerle, hem de karmaşık bir dış politika ve jeopolitik ortamla şekillenmiştir. Bir yandan Bulgaristan'daki Müslümanlar, sosyalist rejimin asimilasyon politikalarının bıraktığı travmayı henüz aşamamış ve adeta hayatta kalma saikiyle genel bir birlik arayışına yönelmiştir. Öte yandan devlet de, Yugoslavia'da giderek büyüyen etnik çatışmalardan ciddi şekilde endişe duymaktadır.

Ayrıca o dönemde Bulgaristan henüz NATO üyesi değilken, Türkiye üyedir. Binaenaleyh bu durum, devlet açısından daha büyük krizleri önlemek ve mevcut yahut muhtemel gerilimleri kontrol altında tutmak için bir tür uzlaşı çözümünü gerekli kılmış olabilir. Bu çerçevede Hak ve Özgürlükler Hareketi, kendi döneminin somut tarihî şartlarının bir ürünü olarak ortaya çıkmış; aynı şekilde ilk genel başkanı Ahmed Doğan da, bu şartların şekillendirdiği bir figür olmuştur.

Ahmed Doğan, Temmuz 1990'da VII. Büyük Millet Meclisi çerçevesinde parlamentoda yaptığı konuşmada, etnisite ile ulus (nationalité) kavramları arasında açık bir kavramsal ayrım yapmış ve Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin bir 'haricî bir gücün içerdeki ayağı' olmadığını ifade etmiştir. Bunun tercüme-i hli şudur ki, HÖH dış tesirlere karşı bir denge ve engelleme mekanizması olarak görülmektedir; burada kastedilen dış etki ise Türkiye Cumhuriyeti'dir.

İnsanların, varlıklarının tehdit altında olduğu durumlarda bir araya gelmeleri son derece tabiidir. Aynı şekilde devletin de böylesi kriz anlarında gerilimleri aşmak için dengeli çözümler araması gayet doğaldır. Ancak asıl mesele şudur: Böyle bir tehdit şayet ortadan kalkmışsa ne olur? Görece bir iç istikrar ortamında, bireylerin, topluluğun, toplumun bütününün ve devletin rolü nedir?

Bulgaristan siyasi elitinin bir stratejisi var mı?

2026 yılı itibarıyla Bulgaristan, Avrupa Birliği, NATO ve Birleşmiş Milletler üyesidir. Ülke ayrıca etnik barışın teminat altına alınması ve farklı etnik grupların ve dinlerin haklarının korunması açısından büyük önem taşıyan birçok uluslararası anlaşmayı imzalamış ve onaylamıştır. Bu hukukî ve kurumsal çerçeveler, eşitlik ve ayrımcılığa karşı korunma hususunda resmî güvenceler sağlamaktadır.

Elbette, normatif düzenlemeler tek başına kfi değildir. Bir devletin belirli gruplara karşı ayrımcılık yapma yahut gerilim üretme yönünde bir iradesi ve niyeti varsa, hiçbir kanun veya uluslararası anlaşma bunu bütünüyle engelleyemez. Bu bakımdan, daha başka ve en az bunun kadar mühim koruma mekanizmalarının da mevcut olması gerekir; bunların başında ise aktif bir sivil toplum gelir. Nitekim vatandaşların, buna Müslümanlar da dhil olmak üzere, toplumsal ve siyasî hayata katılımı sayesinde hakların kalıcı şekilde güvence altına alınması ve sahici bir siyasî çoğulculuk ile demokrasinin gelişmesi için gerçek bir zemin oluşur. Yeter ki bütün bunlar samimiyetle ve iyi niyetle hayata geçirilsin.

Bugün görüyoruz ki, jeopolitik ortam hl istikrarsızlığını korumaktadır. Bulgaristan'a neredeyse doğrudan yakın bölgelerde ciddi savaşlar yaşanmakta, bu da kaçınılmaz olarak devletin millî güvenliği üzerinde etkide bulunmaktadır. Batı Balkanlar ise adeta bir barut fıçısıdır. Böyle bir ortam, etnik ve dinî topluluklarla ilgili meselelere ve bunların siyasî mobilizasyonuna karşı hassasiyetin artmasına yol açmaktadır.

Bugün Bulgar devleti ve Bulgar siyasî elitinin, böylesi gergin bir uluslararası ortamda nasıl hareket edeceğine dair açık bir planı ve tutarlı bir politikası olup olmadığı sorusu önem kazanmaktadır. Mesele yalnızca dış politika yönelimiyle sınırlı değildir; aynı zamanda iç siyasî istikrarı da kapsar, buna farklı etnik ve dinî topluluklar arasındaki ilişkilerin nasıl idare edildiği de dhildir. Uzun vadeli bir vizyonun yahut tutarlı bir stratejinin yokluğu ne rasyoneldir ne de gerçekçidir. Şayet siyasî elit mevcut modeli istikrarın teminatı olarak görüyorsa, bunu korumaya meyilli olabilir; bu da iç çoğulculuğun sınırlanması pahasına gerçekleşebilir. Öte yandan, daha geniş siyasî katılımı teşvik edecek aktif bir politikanın, etkili yöntem ve mekanizmaların eksikliği, temsildeki yetersizliğin daha da derinleşmesine yol açabilir.

Bu itibarla Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk meselesi, yalnızca topluluğun, kendi iç dinamikleriyle değil, aynı zamanda siyasî elitin, toplumsal istikrarı zedelemeden demokratik katılımı teşvik eden politikalar geliştirme ve uygulama kapasitesiyle de yakından bağlantılıdır. Bu bakımdan mesele sadece çoğulculuğun var olup olmaması değildir; aynı zamanda onun pratik olarak geliştirilmesine yönelik siyasî iradenin bulunup bulunmamasıyla da ilgilidir.

Monarşi döneminde çoğulculuk. Müslümanların siyasi hayata katılımı.

Şimdi geçmişte durumun nasıl olduğuna bakalım. Bulgaristan'da siyasî çoğulculuğun mevcut olduğu, fakat Müslümanlar üzerinde tekel kurmuş tek bir siyasî öznenin bulunmadığı bir döneme dönelim. Bahsi geçen dönem, monarşi dönemidir. Bu dönemde (1879–1946) Bulgaristan'da çok partili bir sistem mevcuttur ve farklı siyasî güçler nüfuz elde etmek için rekabet hlindedir. Müslümanlar tek bir parti etrafında birleşmiş değildir; bilakis siyasî hayata çeşitli şekillerde katılır ve hem yerel hem de millî düzeyde farklı siyasî aktörleri desteklerler. Onların tercihleri çoğu zaman yalnızca dinî aidiyetleriyle değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve bölgesel faktörlerle de belirlenir.

Şimdi birkaç somut örneğe bakalım. Mesela 1902 yılına, XII. Millet Meclisi'ne dönelim ve 24 Nisan 1902 tarihli ikinci oturumun tutanaklarını inceleyelim; oturuma Dragan Tsankov başkanlık etmektedir. Toplam milletvekili sayısı 178 olup, bunların 11'i farklı etnik kökenlerden gelen Müslümanlardır - Türkler, Pomaklar ve Tatarlar farklı siyasî partilere mensuptur. Bu durumda Müslümanların parlamentodaki temsili yaklaşık %6,2 civarındadır. Şunu da belirtmek gerekir ki, 1902 yılında bugünkü Bulgaristan'ın güney bölgeleri, mesela Batı Rodoplar ve Kırcaali henüz Bulgaristan'a dhil değildir; bu bölgeler Osmanlı İmparatorluğu toprağıdır. Dolayısıyla buralardan seçilmiş milletvekilleri de bulunmamaktadır.

XII. Millet Meclisi çerçevesinde Müslüman milletvekillerinin çeşitli parlamento komisyonlarında aktif şekilde yer aldığı görülmektedir. Mustafa Dospatlı, Adalet Bakanlığı'na bağlı komisyonda görev almıştır (kendisinin Sofya Üniversitesi 'St. Kliment Ohridski 'mezunu olduğu da ayrıca kayda değerdir). Mehmed Giray (Kırım'daki Giray hanedanının bir mensubu), İçişleri Bakanlığı komisyonuna, Hacı Necib Bey ise Maarif Bakanlığı komisyonuna seçilmiştir. Osman Keçeli ve Mustafa Hüseyinov, Hariciye Nezareti'ne bağlı komisyonda yer alırken, Ömer Yusufov Harbiye Nezareti'ne bağlı komisyona üye olmuştur. Bayındırlık, yollar ve haberleşme işlerinden sorumlu komisyona Mustafa Hüseiynov ile Halid Bey katılmıştır. Ticaret ve ziraat komisyonunda ise Osman Bey görev almıştır. Maliye komisyonunda Hafız Bey yer alırken, bütçe komisyonunda İsmail Arnaudov görev almıştır (bu komisyonda Petko Karavelov da bulunmaktadır). 'Proşetar' diye anılan (parlamentodaki dilekçe ve şikyetler komisyonu) komisyonda İskender Bey yer alırken, yoklama ve inceleme komisyonunda Etem Efendi ile Tosun Bey görev almıştır. Ayrıca Mustafa Dospatlı aynı oturum çerçevesinde Millet Meclisi'nin sekreterlerinden biri olarak seçilmiştir.

Millet Meclisi tutanakları, Müslüman milletvekillerinin pasif bir konumda olmadığını, bilakis parlamenter hayata aktif şekilde iştirak ettiklerini göstermektedir. Farklı daimî komisyonlarda yer alarak yasama faaliyetlerine katkı sunmuşlar ve meclis oturumlarında mühim meselelerin müzakeresine katılmışlardır

Dikkat çekici bir husus da, bu milletvekillerinin kürsüden nasıl hitap ettikleridir. Birçoğu, ifadelerinde hata yapmaları ihtimaline karşı önceden özür beyanında bulunmaktadır, zira çoğu için Bulgarca ana dil değildir. Bu durum, hem kuruma duydukları saygıyı hem de siyasî sürecin tam anlamıyla bir parçası olma gayretlerini açıkça göstermektedir.

Daha da dikkat çekici olan, Millet Meclisi Başkanı Dragan Tsankov'un tutumudur; bazı durumlarda şakayla karışık Türkçe konuştuğu görülür ve bu durum salonda herhangi bir gerilim yahut tartışmaya yol açmaz. Bu dil ve kültürel esneklik ile pragmatizm, bugün tasavvur edilmesi dahi güç olan kendine mahsus bir atmosferi ortaya koymaktadır.

Buna karşılık ilginç bir örnek de XVI. Millet Meclisi'dir (19 Aralık 1913 – 31 Aralık 1913). Bu parlamento, son derece kısa görev süresi ve sınırlı temsiliyetiyle dikkat çeker. Mevcut verilere göre yalnızca bir Müslüman milletvekilinin yer aldığı görülmektedir: Hafız Sıdkı. Müslüman temsiliyetindeki, bu keskin düşüş, önceki ve sonraki parlamentolarla açık bir tezat teşkil eder; zira bu dönemlerde oran genellikle %5 ile %7 arasında seyretmektedir.

Bu değişimde mühim bir etken, Balkan Savaşları sonrasında ortaya çıkan siyasî ve toplumsal gerilimdir. Bu bağlamda Müslümanların parlamentodaki temsilinin daralması, yaşanan jeopolitik sarsıntıların iç siyasete yansımasının doğrudan bir neticesi olarak değerlendirilebilir.

XVI. Millet Meclisi, Bulgar Parlamentosu'nda nispeten istikrarlı bir Müslüman varlığının genel seyrine kıyasla daha ziyade istisnaî bir durum arz eder. Bu da Bulgar tarihindeki bir kriz anını yansıtmaktadır.

XVII. Millet Meclisi (20 Mart 1914 – 15 Nisan 1919), Bulgaristan'daki Müslüman nüfusun siyasî temsiliyetinin gelişiminde mühim bir merhaleyi teşkil eder. Bu meclis, Birinci Cihan Harbi yıllarında faaliyet göstermiştir. Bu dönemde Bulgaristan, Osmanlı İmparatorluğu, Almanya ve Avusturya-Macaristan ile birlikte savaşa katılmıştır. Bu süreçte Bulgaristan'daki birçok Müslüman da vatan müdafaasında yer almış ve Bulgaristan uğruna harpte hayatını kaybetmiştir.

XVII. Millet Meclisi'nin bileşiminde toplam 226 milletvekilinden 15'i Müslümandır; bu da parlamentonun yaklaşık %6,6'sına tekabül eder. Dikkat çekici bir husus da, bu mecliste Batı Trakya'dan (Gümülcine bölgesinden) gelen milletvekillerinin de yer almasıdır. Savaşın sonunda, bu durum birtakım gereksiz gerilimlere yol açmıştır, bu da söz konusu bölge elitinin, Bulgaristan sınırları içinde uzun süredir yaşayan Müslüman elit kadar yeterince entegre olmamış olmasıyla izah edilebilir. Ethem Ruhi (Balkan), mesela Şefik Bey'den (Eski Zağralı) farklı bir yol tercih etmiştir. Şefik Bey ise 1919 Paris Barış Konferansı'na katılan heyet içinde yer alarak Bulgaristan'a uluslararası düzeyde sadakatini göstermiştir.

Bu mecliste yer alan Müslüman milletvekilleri şu şahsiyetlerdir: Mehmed Celal Abidin, Salim Ahmedov, Tevfik Hacı Ahmedov, Yusuf Hacı İbrahimov, Mehmed Kemal Bey, Hafız Sali, Hafız Sıdkı, Mehmed Paşa, Ethem Ruhi, Sabri Bey, İsmail Hakkı Bey, Haşim Bey, Talat Mehmed, Hüsnü Hüseyinov ve Mahmud Bey.

XVII. Millet Meclisi'nde Müslüman milletvekilleri farklı parlamento komisyonlarında görev almıştır. Hafız Sıdkı Dahiliye Nezareti'ne bağlı komisyonda, Ethem Ruhi Hariciye Nezareti komisyonunda, Talat Tokaliev ise Maliye Bakanlığı komisyonunda yer almıştır. Tevfik Efendi ticaret, sanayi ve çalışma komisyonuna katılmıştır. Kemal Bey hem Adalet Bakanlığı komisyonunda hem de Bayındırlık, yollar ve imar komisyonunda görev yaparken, Celal Bey ziraat ve devlet emlakı komisyonunda yer almıştır.

Bu durum, Müslüman milletvekillerinin parlamentonun farklı ihtisas komisyonlarında aktif biçimde temsil edildiğini göstermektedir. Birinci Cihan Harbi'nden sonra bir başka Müslüman da Bulgaristan'ın millî menfaatlerini uluslararası düzeyde savunmada mühim bir rol oynayacak ve ülkeye olan sadakatini gösterecektir. Bahsi geçen kişi, Eski Zağra'dan Şefik Bey'dir. Fransa'da tıp tahsili görmüş ve hekim olmuştur. 1919 yılında, Paris Barış Konferansı'na katılan Bulgar heyetinin bir üyesi olmuştur. Heyette ayrıca Yahudileri temsilen Dr. Yeşua Kalev, Protestanları temsilen Dr. Dimitır Furnaciev ve tanınmış filozof Dimitır Mihalçev gibi dikkat çekici isimler de yer almıştır. Dr. Yeşua Kalev nasıl Bulgaristan'daki Yahudilerin durumuna dair bir memorandum hazırladıysa, Şefik Bey de Bulgaristan'daki ve genel olarak Balkanlar'daki Müslümanların durumuna ilişkin hususî bir memorandum hazırlamıştır. Bu suretle Şefik Bey, yalnızca Müslüman topluluğun menfaatlerini savunmakla kalmamış, aynı zamanda genel Bulgar millî davası çerçevesinde hareket etmiştir. Onun heyette yer alması ve memorandum hazırlaması, Bulgar devletine bağlılığın farklı bir etnik ve dinî aidiyete sahip olmakla çelişmediğini göstermektedir. Bilakis bu bağlılık, Birinci Cihan Harbi sonrasında ülkenin en kritik dönemlerinden birinde millî menfaatlerin savunulmasına aktif şekilde katılım yoluyla tezahür etmiştir.

2009 seçimleri

Şimdi de yakın geçmişe bakalım: 2009 yılında yapılan 41. Millet Meclisi seçimlerinde, Hak ve Özgürlükler Hareketi 610.521 oy alarak tarihî bir zirveye ulaşmıştır (söz konusu siyasî partinin aldığı destek oy sayısı bakımından en yüksek seviyedir). Parti 38 milletvekilliği kazanmıştır. Bu dönemde HÖH içindeki Müslüman milletvekili sayısı 38 üzerinden 28'dir. Bunun yanında GERB bünyesinde de bir Müslüman milletvekili bulunmaktadır: Vejdi Raşidov. Ancak kendisi Boyko Borisov'un ilk hükümetinde Kültür Bakanı olduktan sonra, GERB'in parlamentoda Müslüman milletvekili kalmamıştır.

Bu durumda toplam Müslüman milletvekili sayısı 28 olup, bu da parlamentonun yaklaşık %11,7'sine tekabül etmektedir. Bu veriler, XX. yüzyılın başlarında Müslüman temsilcilerin daha dağınık bir yapı arz etmesine mukabil, günümüzde temsilin büyük ölçüde tek bir siyasî parti bünyesinde yoğunlaştığını göstermektedir. Bu da meseleyi sadece temsilin niceliğiyle değil, aynı zamanda niteliği, etkinliği ve Müslümanlar arasındaki siyasî çoğulculuğun derecesiyle birlikte ele almayı gerekli kılmaktadır.

Dolayısıyla Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk için imkn mevcuttur. Bu imkn, hem topluluğun, kendi içinde yekpare olmamasından, hem de geçmişte buna benzer bir tecrübenin zaten yaşanmış olmasından kaynaklanır. İnsanların farklı menfaatleri, eğitim seviyeleri, sosyal konumları ve dünya görüşleri vardır; bu da tabiî olarak çeşitli siyasî pozisyonların ortaya çıkmasına yol açar.

Siyasi partilerin kapalı yapıları – çoğulculuğun önündeki engel

Ancak mesele, bu çoğulculuğun mümkün olup olmadığı değil, fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğidir. Nitekim Aristoteles'in de ifade ettiği üzere, imkn (kuvve) ile fiiliyat arasında fark vardır (dynamis ve energeia). Bu durum yalnızca vatandaşların kendi aktifliğine bağlı değildir; büyük ölçüde siyasî partilerin tutumuna da bağlıdır. Şayet partiler kendi yapılarını fiilen açmıyorsa, çoğulculuk sınırlı kalmaya mahkûm olur.

Bu sebeple belirleyici olan, farklı partilerin Müslümanları sadece şeklen değil, gerçekten dhil etme yönündeki irade ve gayretidir — yerel ve ulusal parti teşkilatlarında, gençlik kollarında, yönetim kadrolarında, aday listelerinde ve nihayetinde parlamenter gruplarda. Böyle bir bilinçli ve maksatlı dhil etme olmaksızın, yerleşmiş tekelci modellerin dışında bir temsil ve güven duygusunun oluşması oldukça güçtür.

Başka bir ifadeyle mesele sadece 'Müslümanlar daha aktif katılacak mı' değildir; aynı zamanda 'onlara gerçekten tam ve etkin bir katılım imknı tanınacak mı' sorusudur. Hakikî bir çoğulculuk, ancak vatandaşlar tarafından bir talep olduğu ve partiler tarafından da bir açılım sağlandığı zaman gelişebilir.

Ancak, bu karşılıklı güvene dayalı iki taraflı süreç gerçekleştiğinde, siyasî çoğulculuk bir potansiyel olmaktan çıkıp fiilî bir gerçeklik hline gelebilir.

Siyasetin vitrinine bakınca ilginç bir tabloyla karşılaşıyoruz. Herkes bir şekilde başkasının yardımıyla yükselmiş, sonra onu düşman ilan etmiş, ardından yönetimde ortak olmuş, tekrar düşman, sonra yeniden ortak…

Hatta 'Işık' adlı yeni örgüt bile eski oyunculara yaslanıyor: Nastimir Ananiev, önce Reformcu Blok'ta Meglena Kuneva ileydi, sonra PP'de, şimdi ise başka bir isim altında yarışa giriyor.

Asıl dikkat çekici olan, yalanların ve çıkar ilişkilerinin sözde ilkeli seçmeni uzaklaştırması gerekirken, gerçekte tam tersinin yaşanması.

Verilen sözler çiğneniyor, çirkin uyumculuk sergileniyor, ama bazıları yerini koruyor; çünkü seçmen gözünü kapatıyor, sadece güzel olanı hatırlıyor ya da siyasi ihanete rağmen kişisel çıkarını sürdürmeye devam ediyor.

Sağın çekirdeği sayılan 'Mavi Bulgaristan'ın' aldığı düşük destek şaşırtıcı. Çünkü geçmişte üyeleri üst raftaki bir figürle işbirliği yapmış ve bu affedilmez bulunmuş. Oysa başka oluşumlar aynı ve hatta daha yakın ilişkiler kurmuş, ama onlara hoşgörü gösterilmiş.

Sorun şu ki, bu oluşumlar meydanlarda slogan atmaktan öteye geçemiyor. Oysa en sonda yer alan oluşum, net bir ideolojiye ve pragmatik çözümlere sahip: hukuk düzeni, düşük yolsuzluk, işleyen rekabetçi ekonomi…

Ama 'ilkeli' seçmen propaganda ve yalanların esiri olmuş, rakipler arasındaki gerçek bağları görmezden geliyor, sahte farklılıklara sarılıyor. Oysa tek gerçek fark var: net ideoloji ve somut eylemler ile popülist kıvırmalar arasındaki fark.

Ne yazık ki gerçek ve potansiyel fikirdeşler birleşip güçlü bir sonuç çıkaramıyor.

Seçmen, vitrine bakarken gerçekten gördüğünü mü seçiyor, yoksa görmek istediğini mi?

Stoyan Radev,

Sofya

Siyaset ise kaçınılmaz bir merak konusuydu; ilgilenmemek mümkün değildi. Ama o günlerde, son iki-üç yılda yaşanacakların böylesine sarsıcı olacağını hiç düşünmemiştim.

1990'dan bu yana Bulgaristan siyasetinde belki de en önemli kırılma, DPS'nin bölünmesidir.

Yıllarca sarsılmaz bir seçmen tabanına, devletin derin yapılarıyla ve iş dünyasıyla bağlara sahip olan, uluslararası alanda da tanınan bu 'ebedi' parti, güçlü gençlik örgütüyle birlikte çözülmeye başladı.

Tam da bu anda diğer partilerin – özellikle PP&DB'nin – etno-dini tekelin zincirlerini kırmak için tarihi bir fırsatı vardı.

Ne yazık ki, bu fırsat heba edildi. Ben şaşırmadım; beklentilerim zaten önceki seçimlerin tekrarıyla tükenmişti. Nisan 2021'de bir umut ışığı görmüştüm ama onlar başka bir yol seçtiler.

Bugün PP&DB, çekingen adımlarla da olsa listelerine genç Müslümanları dahil ediyor.

Ne kadar seçilebilir ya da toplumda karşılık bulabilirler, zaman gösterecek. Ama aynı zamanda, toplumun kültürel kodlarını bilmeyenlerin kolayca fark edebileceği yapay figürler de sahneye sürülüyor.

Bu da bize iki şey anlatıyor: Birincisi, PP hl Bulgaristan'ın sosyal gerçekliğinden kopuk, kendi izole dünyasında yaşıyor. İkincisi, bu yüzden statükoyu aşamayacak ve insanlar alternatifleri – örneğin Rumen Radев gibi – aramaya devam edecek.

Bir gün bütün bunlar tarih olacak. Daha geniş bir perspektifle incelenecek, daha sağlıklı sonuçlara varılacak.

Ben ise yeniden akademik uğraşıma döndüm; çünkü bugün karanlık göründüğünde, cevapları geçmişte aramak doğaldır.

Monarşi dönemindeki Müslüman milletvekillerini incelediğimde dikkatimi çeken şey, tek bir siyasi özneye bağlı olmamalarıydı. Liberal, sol, hatta muhafazakr partilerde yer almışlardı.

Bu bana şu soruyu düşündürüyor: Hangisi daha işlevsel bir modeldir?

Müslümanların da Bulgar ulusunun parçası olarak farklı partilerde yer aldığı çoğulcu bir yapı mı, yoksa 1990'da kurulan tek parti kontrolü mü?

Tek parti modeli sonunda yozlaştı; ahlaklı ve eğitimli kadrolar yerine, yolsuzlukla beslenen bir elit üretti.

Bunun sorumluluğunu diğer partiler de taşıyor; sessizlikleri ve Müslüman topluluklarla temas kurmaktaki isteksizlikleriyle bir tekelin yerleşmesine izin verdiler.

Çoğulcu modelin sorunu ise diğer partilerin Müslümanları gerçekten ve etkin biçimde dahil etme konusundaki isteksizliği.

En paradoksal olan ise şu: Yüz yıl önce Bulgaristan Krallığı'ndaki partiler Müslümanlara bugünkü AB ve NATO üyesi Bulgaristan Cumhuriyeti'nden daha açıkmış.

Şimdi sorulması gereken soru şu: Hangi siyasi oluşum gerçekten desteği hak ediyor?

Yoksa yaşadıklarımız, ölen bir düzenin sancıları ve doğmaya çalışan bir yeninin çırpınışları mı?

Önümüzdeki seçimler, kaderimizi belirleyecek dönüm noktası olacak.


Cemal Osman,
Sofia University 'St. Kliment Ohridski'

Ne zaman 19 Ocak gelse, yine eskilere, anılara giderim.

Soğuk bir kış günü, her yerde kar var. Ama bizi hiçbir şey durduramaz.

Eşyalarımız günler öncesinden sandıklara konmuş.

Her sandıkta olan eşyaların listeleri yapılmış, sandığa iliştirilmiş.

İçimiz üşüyor, soğuktan mı, yoksa yakınlarımızdan ayrılacağımızdan mı bilemiyorum.

Tüm yolcular ayrılan kompartmanlarda yerlerini alıyor. Herkes yakınlarıyla vedalaşıyor.

Ayrılık zamanı gelmiş çatmış, gözyaşlarımız sel olup akmış.

Son anda yetişen komşumuz 'Bahtiyaaaaar' diye dört yaşındaki oğluma seslenişi

hl kulaklarımda. Son anda yetişip sarılıp kokluyor, yanaklarından öpüyor.

Ayrılık ne kadar zor olsa da kararlıyız. Hiçbir şey bizi caydıramaz,

yolumuzdan bizi geri döndüremez.

Yıllarca Türkiye özlemi çekenler için bu duygunun tarifi yok.

Nihayet kara trenin düdük sesiyle, arkanda doğduğun toprakları, yakınlarını,

arkadaşlarını, yaşanmışlıkları bırakıp bir meçhule giden yolculuğa başlıyoruz.

Bir ara kompartmanın kapısı açılıyor, bir görevli isimlerimizi okuduktan sonra,

soyadınız ne, diye soruyor. Biz soyadı bile düşünmemişiz. Birden Işık olsun diyorum.

Herkes kabul ediyor. Hepimiz karışık duygular içerisinde önce muhacirhaneye yerleşip,

Daha sonra İzmir'e yakınlarımızın olduğu şehre yerleşiyoruz.

Bundan böyle, ikinci vatanımızda, yeni bir hayat bizi bekliyor.

Alışılması zor da olsa, insan her şeye çabuk adapte oluyor.

Senelerce birçok arkadaş edindim, öğrenci yetiştirdim, yeni deneyimler kazandım.

Herkes bir yerlerden gelip İzmir'e yerleşmiş olabilir;

fakat memleket değiştirmek başka bir şey.

Fatma IŞIK

Fotoğraf: Süleyman AKMAN

***
eğer vuracaksanız
nişan alın tam,
bu yaşta
dost yarası kaldıramam…

***
sır
sırrı dökülmüş eski aynanın
sırrı çok olur
unutma...
eski ayna
tozlu tavan arasına kim attı seni
bu yapılan reva mı sana,
her gün tozunu alacağım söz
gördüğün güzelleri bana anlatsana...
göç
sırları dökülmüş eski aynada
gülüşünü unutmuş
göç ederken anam...
ateş
umurumda değil ama biliyorum
ibrahim'in ateşine
kimler odun taşıyor…

***
itiraflarım
xxx
hadi git, durma
dönmen için
gitmen lazım...
xxx
git karabaş, kuyruk sallama
sefer tasımda
üç öğün umut...
xxx
zavallı trenler
bir başkasının döşediği
raydan giderler...
xxx
mutluyum
yarınlar için
biraz umut bozdurdum...
xxx
mazide hokkabazlar ateş yutardı
günümüzde
lafını yutanlar gözde...

***
destari'nin neyi eşliğinde gökyüzünden
deniz yıldızı yağdı er meydanına
sonra su taşkınları bastı nehri
kavak ağaçları üzerime düşerken
uğur böceği kanatlı özgürlüğümü
eylül sığınmacıları kaçırdı

***
koptuğu yere kadar
ilk ışık ereğine
tırman
sonrası malum
erdemli düşmeye çalış

dizindeki yaralardan
kendini tanırsın

***
bütün ufak tefek takıntılarımı
kaldırım taşları altına
gömdüm

antipod zaaflarımı
ezip geçerse kusursuzlar
dağ başı yolarım
çok üzülür

***
şefkatin
tükenmiş arzular teknesinde
nilüferin göz yaşında
bir veda…

***
iki değirmen taşı arasında
fast voot kalan ömrümün
ilavesi bütün hastalıklarım

onlar artık benim çocuklarım
kucağımda katillerimi büyütüyorum

***
gökyüzünde seksek oynayan
divanenin çıldırdığı gece
kınalı sakalım köprübaşında
kuyruklu yıldızlara merdiven oldu

gelincikler kırmızıya boyanırken
beni öp

***
yaprak sarısı yüzün yorgun
saçların ıslak serçe kuşu

gözlerinde harikulade sevimli
süt dökmüş kedi tedirginliği

bereketli rüyalar özlemin
beyazına düşen kan damlası

***
anadolu bozkırı
kurakçıl köklerimi
toz dumana etti

bizim dağların kızları
pınarbaşında beklemesinler
çoktan kınalı ellerinde
kırılacak su testisi kalmadı

***
ak kireçli bacalar üzerime yıkılırken
tahta kurtları dimağımı kemiriyor
musandraya çivilenmiş çivide
dedemin takkesi beni bekliyor

bin yıldır zaman aynasında
ellerine ceviz kınası yakıyor
ninem

***
bu gece ilham perim – muse
kanun teli ucunda suskun makam
siyah beyaz filmin ezgileri
arda'nın su şırıltısı

bir elinde fosforlu kırmızı şemsiye
diğerinde yaz sandaletleri
yürüyordu yalın ayak
göçmen sokağının tenhasında
sırılsıklam olmuş yalnızlık

***
bin yıl sonra içimdeki öksüz
aynı yerde kırbaçlıyor
elma ağcının günahını
erken uğradı metaformoza
benim böcek günlüm
yakında dörtayak
düşecek toprağa

***
çaresiz insan yığını istasyonlarından
geçmiyor artık umuda yolculuk trenleri
karşı dağların karanlığı büyüdükçe
öksüz gözler tutunamıyor
ufalan horizonlara

Mümin TOPÇU

Bu satırları yazma nedenim önümüzdeki günlerde Balgöç'ün kongresi, yani seçimleri var. Yukarıda verilen bilgilere göre, Bursa'nın hemen hemen iki kişisinden birinin balkan kökenli olması potansiyelinin değerlendirilip değerlendirilmediği konusunda herkesi düşünmeye davet ediyorum. Bürokrasi, yerel siyaset ve genel siyaset içerisinde bir ilin yarısını oluşturan kültürel ve töre yönünden yüzde yüz Türk kokan, bu insanların niçin Bursa yönetimlerinde aktif olmadığı, olanlar olsa bile tek tük olduğunu gündemde tutmak için yazdım. Yüzde ellisi aynı kültürle yoğunlaşan, Bursa'da tüm Balkan göçmenlerini Bursa siyasetinde aktif olmaya, yönetime talip olmaya, hatta ilimiz Bursa'nın gelişiminde karar verici olmaya neden talip olmuyorlar? Bunun cevabı en azından, kendilerine vermeye davet ediyorum. Gücünüzün farkında mısınız? Tabii ki, bu yazım ülke içerisindeki göçler sonucu oluşan hemşeri gruplarına rakip anlamında veya ayrıştırma anlamında söylemiyorum. Bu nedenle Balkan göçmenlerinin bağlı bulduğu derneklerin özellikle çok güçlü, çok bilimsel, çok vizyon ve büyük bir misyona sahip olarak görev yapmaları zorunluluğu vardır. Tüm bu insanlara soruyorum. Gerçekten bu kadar büyük potansiyeli olan sizler, Bursa'da sözünüz geçiyor mu? Bursa için hangi taşın altına elinizi koydunuz? Yönetimlerde niçin yoksunuz? Ya da sahi, sizin Bursa'ya borcunuz yok mu?
Bu pasif sosyoloji, atalarımızın kemiklerini oradaki mezarlıklarda sızlatmaya devam etmemeli. Bu ülkeye borcumuz var.

Ali YAZIR

Bulgaristan'da Türk azınlığa karşı yapılan ilk isim değişikliği uygulaması, güney Bulgaristan'da Kırcali yakınındaki Gorski İzvor köyünde 24 Aralık 1984 tarihinde yapıldı. Yerel yetkililer, Türklerin pasaportlarını toplamaya, yeni isimlerini kaydetmeye ve yeni kimlik belgeleri çıkarmaya başladı. Halk barışçıl bir protesto başlattı. Yoğun kar yağışı ve eksi 20 derece olan dondurucu soğukta 24 Aralık'ta, Mleçino köyünde 1.200 kişi protesto gösterisi yaptı. 25 Aralık'ta ise, Benkovski köyünde, çoğunluğu çevre köylerden gelen 3 500'den fazla kişi gösteri düzenledi. Ertesi gün, göstericiler ve güvenlik güçleri arasında şiddetli çatışmalar yaşandı. Kayaloba, Gorski Izvor, Mogilyane, Preseka ve Dobromirtsi köylerinden yaklaşık 3 000 kişi, Benkovski'ye doğru birkaç kez farklı yönlerden ilerleyerek sonunda köye girdi.

26 Aralık'ta Mogilane köyü yakınlarında meydana gelen çatışmalarda, aralarında 17 aylık Türkan bebeğin de bulunduğu üç kişi hayatını kaybetti.

Benzer protestolar ülke genelinde devam etti ve binlerce tutuklu çeşitli cezaevlerine gönderildi.

Aynı gün, 26 Aralık'ta Doğu Rodoplar'ın diğer bölgelerinde şiddetli çatışmalar yaşandı. Direnişe Momçilgrad'dan 1.200, Gruevo köyünden 1.000 kişi katıldı. Kırcali bölgesindeki Türk halkının direnişini bastırmak için özel bir karargah kuruldu. Milislere ek olarak, Devlet Güvenlik Güçlerive askeri birlikler, zırhlı personel taşıyıcıları, bazıları tazyikli su ile donatılmış 15 itfaiye aracı, gösterileri dağıtmak için jet motorlu özel bir araç, köpekler, tutuklama arabaları, kamyonlar ve diğer askeri ekipmanlar kullanıldı.

Bulgaristan'daki Türklerin kimliklerini korumak uğruna gösterdikleri direniş ve verdikleri mücadele sadece Kırcali bölgesiyle sınırlı kalmadı.

Türklerin 1984-1985 kışında zorla isim değişikliğine karşı direnişinin doruk noktası, yaklaşık 5 bin nüfuslu Yablanovo köyü ve çevre köylerde 17, 18 ve 19 Ocak 1985 tarihlerinde gerçekleştirilen sivil itaatsizlik hareketiydi. Bu hareket, Fedail Kocabryamov, Belediye Başkanı Hüseyin Nuh ve Parti Sekreteri Hasan Berberov tarafından başlatıldı ve yönetildi.

Başsavcıya, devlet kurumlarına ve parti yönetimine toplu halde şikayetler hazırlandı. Bu şikayetler Sofya'daki Balkan Araştırmaları Enstitüsü'nde çalışan Salih Baklacı tarafından hazırlanan bir şablona göre çoğaltıldı. 18 Ocak sabahının erken saatlerinde bir grup, şikayetlerini Devlet Konseyi'ne iletmek üzere Sofya'ya doğru yola çıktı. Daha sonra Hasan Berberov da Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi'ne posta yoluyla bir protesto mektubu gönderdi.

Bu arada Yablanovo girişlerine nöbetçiler yerleştirildi ve köyün dış dünyayla bağlantısı kesildi. Geceleri sokaklarda ateşler yakıldı. Direnişe katılmak için civar köylerden erkekler geldi. 18 Ocak sabahı, belediye çalışanları ve Anavatan Cephesi aktivistlerinden oluşan bir grup, toplu isim değişikliğini uygulamak üzere Kotel'den Yablanovo'ya geldi. Gruba silahlı bir milis birliği eşlik ediyordu. Yablanovo halkı, belediye binasına girmelerine izin vermedi ve onları geri püskürttü. Aynı günün ilerleyen saatlerinde köylüler, köy başındaki köprüye patlayıcı yerleştirerek Yablanovo'nun batı ucundaki Sliven-Şumen yolunu demir ve çakılla kapattılar. Bu arada, başka bölgelerde çalışan gurbetçiler geri dönüyordu. Komşu köylerden insanlar gelmeye devam etti. Geceleri tekrar mevziler kuruldu ve ateşler yakıldı. Havanın eksi 25 derecenin altında olduğu 19 Ocak şafağında tanklar, zırhlı personel taşıyıcıları, itfaiye araçları, kamyonlar ve askeri araçlardan oluşan bir konvoy batıdan köye yaklaştı. Fedail Kocaibryamov, Hüseyin Nuh ve Hasan Berberov önderliğindeki Yablanovo halkı direndi. Ön sırada kucaklarında yapay bebekleriyle kadınlar, çocuklar vardı. Ellerinde savunma amaçlı el yapımı aletler olan erkekler ise arkalarında yer aldı. Fedail Kocaibryamov tutuklandıktan sonra tanklar ve diğer araçlar kalabalığı sardı ve köye girdi. Direnişçilere göz yaşartıcı gazlı sis bombaları atıldı, itfaiye araçları üzerlerine güçlü yangın söndürme suyu sıkmaya başladı, tanklar ve zırhlı personel taşıyıcıları, erkekleri ve kadınları meydanda topladı. Hem Yablanovo'da hem de civar köylerde direnişçilere karşı şiddetli bir baskına başlandı. Filaretovo köyünde bir direnişçi tankın altında kalarak öldürüldü, çoğu tutuklandı ve ağır işkencelerden sonra çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı veya Belene'deki toplama kampına gönderildi.

Aralık 1984 - Kasım 1989 döneminde ülkenin dört bir yanından toplam 517 kişi Belene'de gözaltına alındı.

Bulgaristan Halk Meclisi, 11 Ocak 2012 tarihinde, 'Totaliter rejiminin Türk azınlığına uyguladığı asimilasyon politikasını ve yaklaşık 350 000 kişinin zorla göç ettirilmesini etnik temizlik olarak kınayan bir bildiriyi kabul etti. Ne var ki, bugüne kadar tek bir suçlunun bile mahkum edilmediğini ve cezalandırılmadığını belirtmemiz gerekiyor.

BNR

Haber üzerinde çalışanlar: Ergül Bayraktar

Ne kadar da doğru, değil mi? Katılmamak mümkün mü? Elbette değil. Edebiyat denilince, bir hayal dünyasının tam ortasında kendini bulmak demektir. Bir de en güzel ve en nadide yerinde.

Okumaktır edebiyat. Hayatı yansıtmaktır. Anlamak, anlatmak, yaşamak, sevmektir, yazmaktır edebiyat. Ama zor zanaattır yazmak. Hem de çok. Bilgi ister yazmak, okumak ister, disiplin ister. Bir de en önemlisi, içindeki duyguları, okuyucuya aktarmak. Hele de edebiyatın en 'nazlı çiçeği' olan şiirler yazmak! Ne zordur, bilir misiniz, en iyi şekilde, en masum şekilde, hatta, fazla kuralı olmayan, fakat belli anlatım ve yazım biçimi olan, aynı zamanda kalpten geçen bir hadisenin lisan halinde tecelli edişi olan, şiirler yazmak.

İşte, elinizde tuttuğunuz 'Vatan Neresi' adlı 'şiir demeti', Rodoplu şair Haşim Semerci'nin zorların da zorunu başarmış olmanın canlı bir örneğidir. Kendisi, tertemiz Türkçeyle, usta bir şekilde, okuyucunun içsel dünyasına birer kapı açıp, imgeleriyle içini ısıtacaktır, şüphesiz.

Haşim Semerci, 1959 yılında, Kırcaali İli Mestanlı ( Momçilgrad ) İlçesi'ne bağlı Saranlı / Saruhanlı ( Sedefçe ) köyünde doğmuştur. Yıllarca Türkçe öğretmenliği yaptıktan sonra, emekliliğe ayrılmıştır, kendisini, Türkçe dergilerinde ve Kırcaali Haber gazetesinde çıkan yazılarından da mutlaka tanıyorsunuzdur. Kosova'da yayımlanan, Osman Baymak'ın hazırladığı 'Yüz Yılın Yüz Şairi' Bulgaristan Türk Şiiri Antolojisi'nde yer aldı Haşim Semerci. Aynı zamanda Türkçe kitaplar editörlüğünü başarıyla yapmaktadır. Türkçe
ders kitaplarında da şiirlerine yer verilmiştir. 2014 yılında, 55 şiirden oluşan 'Bizim Buralar' adlı ilk şiir kitabını takdim etmişti edebiyatseverlere.
Haşim Semerci, 'Vatan Neresi' adlı ikinci şiir kitabında da, vatan ve memleket sevgisini çokça dile getirmiş ve bu sevgiyi ilmek ilmek işlemiş mısralarına; çünkü insan nereye giderse gitsin, içinde bir tutam memleket taşır. Yüreğinin en gizli köşelerinde memleketinden bir parça yer alır, her daim. Bu bazen 'bir martının gemiyi izleyişi olur, bazen de 'Çanakkale'deki evinde çay içerek. Ama en çok da:

'Aklım hiç başka yerde

Olmadı ki, diyorum

Bir karaçalılıkta.

Toprağı zor görünen

Taşlı tarlalarda;

Dizlerimi yaralayan

O tozlu yollarda;

Yıllara inat eden

Yıkılmak istemeyen

Bir taş duvar evde;

Küçük pencereli

O sıcak odalarda.

Mevsime bakmadan

Güneşsiz kalmayan

O dağlarda,

Rodoplar'da.'

Haşim Semerci'nin şiirlerinde, rahmetli yazar Ömer Osman Erendoruk'un Koşukavak'taki huzuru ve hoşgörüyü tadacak, insanları doyuran, geçim sağlayan 'altıntepe'yle' tanışacaksınız, mesel. Mestanlı'daki 'Zeybekler' ile selm vereceksiniz şu sözlerle:

'Ben Zeybeklerin oğluyum

Mestanlı'dan geliyorum

Balkanlar'dan, Rodoplar'dan

Selmlar getiriyorum.'

Ve devam edeceksiniz, gururla, Mestanlı'yı sevmeye; çünkü, o, 'şehitlerin şehridir', 'tanklara göğüs gerendir', 'ad uğruna can verendir' ve 'haksızlığa dur diyendir', milli gururumuz olan, dünyaca ünlü halterci, Naim Süleymanoğlu'nun memleketidir.

'Abacı'nın öğrencisi

Rekorların efendisi

Tüm zamanın haltercisi

Sekiz kere dünya fethi

Olimpiyat üç kez geldi

Cep Herkülü budur dendi'

Güney Bulgaristan'ın incisi, güzel şehir Kırcaali'ye aşık olup gidemeyeceksiniz mesel Haşim Semerci'nin şiirlerinde. Arda boylarında martılarla dans edecek yüreğiniz; çünkü:

'Civan Yusuf gelir aklına

Kız Feride'yi anımsarsın

Dalar gidersin anılara

Üzülürsün, kaybolursun.'

Haşim Semerci'nin şiirlerini okurken, bazen 'İnkılapcı Nuri', bazen de 'Kurban Türkn bebek' olacaksınız, her birinin mertliğine şahit ederek.

Rodoplu şair, Haşim Semerci'nin 'Vatan Neresi' adlı ikinci 'şiir demetinde' çocuklara verilen değeri, özlemi, sevgiyi hissedeceksiniz ve 'çocuk gülüşlerinde' derman bulacaksınız kan ağlayan kalbinize. Bazen 'üç yaşındaki Aylan'ın denizde boğulan hayalleri ve umutları' olacaksınız şu mısralarla:

'Denizler, dağlar geçemedim

Uzak ülkelere gidemedim

Savaş olmasın diyemedim

Denizde boğuldu hayallerim.'

Bazen de 'iki mezar arasında' isyan eden bir babanın çaresizliğine şahit olacaksınız, gözü yaşlı halde. Aşık Veysel'in de dediği gibi: 'Taş olsam yandım idi. Toprak oldum da dayandım', diyeceksiniz. Ve haykıracaksınız avaz avaz:

'İki mezar arasında

ağladığın oldu mu?

Öyle 'yaşamış, görmüş, ölmüş'

mezarı değil;

'Zavallı, acılardan kurtulmuş'

mezarı değil.

Yedişer ay yaşayan,

Tam gülümsemeye başlayan,

Yüreğini haşlayan

İki oğul mezarı.', diye...

Tabii ki, bundan ibaret değildir Haşim Semerci'nin şiirleri. 'İmkansız' olan aşk ile 'keşkeler' bir ok gibi saplanacak kalbinize ve 'imkansıza' boyun eğeceksiniz istemeyerek. Ve hayatın tam da bittiğini düşündüğünüz bir anda 'hoş geldin, torun', diyerek yeniden tutunacaksınız 'yaşamın dallarına'. 'Dedeler geçmiş, torunlar - gelecek' mısraları dökülecek dudaklarınızdan. Mutluluk saracak dört bir yanınızı, 'sevgilere sınır olmaz' diyeceksiniz ve en nihayetinde:

'Bir miras

bırakmak istiyorum sana

Çok büyük üstünlük

Bitmek tükenmek

bilmeyen bir zenginlik

Adı dürüstlük,

Unutma,

adı dürüstlük.'

'Bir Köy Hikayesi' okuyacaksınız mesel Haşim Semerci'nin kitabında, çocukluğunuza dönerek:

'Sessizlik hükümdar olmuş

Sokaklar dar mı dar kalmış

Kalanlara hüzün yar olmuş

Umarım, sonun değildir, köyüm.'

Bir de 'Çanakkale'de olağanüstü Haller', şiirinde Bayram namazı kılmak nasip olacak Mehmetçiğimize:

'Bayram sabahı Türk askeri

Allah sevgisinde birleşir

Aynı göle dökülen sular gibi.

Secdeye varacaklar Hak katında

Başlarını göğe kaldırıp da.

Beyaz bulutlar görünür o anda

Ve bulutlar yere çöker

Herkes Allahu Ekber der

Yüzlerini toprağa sürer.

İnce bir huzur çöreklenir içlerinde

Görünmez hale gelirler...

Bayram namazı bitiminde

Yüzlerce asker hep birden

La İlahe İllallah –

Muhammedün – Rasulullah

Sözlerini devamlı tekrarlar.'

Ve daha birçok şiirler içinizi ısıtacak 'Vatan Neresi' adlı kitapta, hayata, dosta, türkülere dair. Türkülere bırakacaksınız kendinizi , 'aşkı, sevgiyi, mutluluğu anlatsınlar ve 'efkarları bir bir dağıtsınlar', diye...

Haşim Semerci'nin 'Vatan Neresi' adlı ikinci şiir kitabıyla, Rodoplar'dan Çanakkale'ye, Koca Balkan'dan İzmir'e uzanan eşi benzeri olmayan bir yolculuk sizleri bekliyor.

Değerli şairimizi kutluyor, başarılarının daim olmasını diliyorum...


Şefika REFİK,

Şubat, 2025

Hayatıma giren, bana okumayı, şiiri, türkü dinlemeyi ve kelimelerin gücünü sevdiren o özel insanla, Bahri abimle dolu dolu geçen yıllar. Kas erimesi teşhisi konulmuştu; ama ruhu o kadar sağlam, o kadar dimdikti ki; bedeni eridikçe kalemi keskinleşiyordu. Sürekli denemeler, şiirler yazardı. Bursa Kültürpark'a aşıktı. 'Hadi' derdi, 'Götür beni oraya.' Onu tekerlekli sandalyesiyle o koca ağaçların altında gezdirirken, özellikle yerlerin sarı yapraklarla kaplandığı o mevsimde, dünyalar onun olurdu.

Genelde her akşam evine giderdim, annesi Zekiye abla ve ablası Şaduman abla bize güler yüzlerini ve ikramlarını eksik etmez, özellikle orada Uludağ gazoz içmeye bayılırdım. O günden bugüne; birlikte şiirler okuyup kaydettiğimiz amatör bir kaset, yazdığı o eşsiz şiirler ve kalbime ektiği edebiyat tohumları kaldı yadigar.

Geçenlerde evi toparlarken o şiir kaseti geçti elime, çok hüzünlendim. Bugün, bu cümleleri bir araya getirebiliyorsam, Bahri abimin etkisi büyüktür. Bir gün o amansız hastalık onu aramızdan aldı ama hikayesi benimle yaşamaya devam etti.

Hayat aktı, yıl 2006 oldu. Yolum, bu sefer İzmir'e, Mudo Concept mağaza yöneticisi olarak atandığım o güzel şehre düştü. Bornova Küçükpark'ta yeni bir hayat kurmaya, taşınma telaşlarıyla boğuşmaya çalışırken karşıma yine Bahri abinin bir emaneti çıktı: Dayısı, Mehmet Güngörmüş.

O dönem Mehmet abi ve ailesi bana sadece bir ev sahibi değil, gerçek bir komşu, gerçek bir yoldaş oldular. İzmir'in o sıcak akşamlarında oturur, Bahri abiden, onun edebi yönünden, şiirlerinden konuşurduk. İzmir maceram kısa sürdü, Ankara'ya döndüm, ama o dostluk ve anılar hep baki kaldı.

Ve yıllar sonra…

Geçtiğimiz günlerde Mehmet abi ile tekrar yollarımız kesişti. Güzel bir haber verdi bana; o edebi genlerin ailede nasıl dolaştığını kanıtlarcasına bir kitap çıkarmıştı: 'Balkan Rüzgarları'.

Bir Balkan göçmeni olarak kitabı elime aldığımda hissettiğim heyecanı tarif edemem. Mehmet Güngörmüş, bu eserinde sadece bir ailenin değil, bir coğrafyanın kaderini anlatıyor.

Kitap, 1951 yılında Bulgaristan'ın Koşukavak bölgesinden başlayıp, Bursa'nın Karacabey ilçesine uzanan o meşakkatli 'Büyük Göçü' konu alıyor. Sayfaları çevirdikçe, o yıllarda insanların neler yaşadığını, neleri geride bırakmak zorunda kaldıklarını ve neleri yaşayamadıklarını iliklerinize kadar hissediyorsunuz.

Mehmet abi; o zorlu yolculuğu, yolda filizlenen sevdaları, toprağından koparılan insanların yeni bir vatanda kök salma çabasını o kadar samimi bir dille anlatmış ki… Okurken, kendi aile büyüklerimin özellikle ananemin anlattığı o yarım kalmış hikayeler tamamlandı zihnimde. Balkanlar'dan esen o rüzgar, sayfaların arasından çıkıp yüzüme çarptı sanki.

Eğer siz de benim gibi göç hikayelerine meraklıysanız, bir ailenin tarihle olan imtihanını ve her şeye rağmen yaşama tutunma azmini okumak isterseniz, Balkan Rüzgarları kütüphanenizde mutlaka bulunmalı.

Biterken; bu vesileyle, bana yazı yazmayı sevdiren Bahri abimi rahmetle anıyor, bu kıymetli eseri bizlere kazandıran dayısı Mehmet Güngörmüş'e de teşekkürlerimi sunuyorum.

Rüzgarınız bol, kitabınız çok okunsun…

Sevgiyle!

Serdar Sezer

( Devam )

- Geleceğin şehirlerinde en çirkin olan şey ne olabilir?

- Modern şehirlerdeki en çirkin şey kimliksizliktir. Bu, inşaat, insan için yapılan bir iş olmaktan çıkıp salt yatırım aritmetiğine dönüştüğünde ortaya çıkar. Artık yaşamak için değil de sadece 'yatırım geri dönüşü' için inşa edildiğinde, şehir ruhunu kaybetmeye başlar. Dışarıdan parlayan cepheler elde ederiz; ama içleri boşlukla yankılanır, içinde insanlık barındırmayan parlak kabuklar gibi. Çirkinlik malzemede değil, niyetin yokluğundadır. Kat sayısında değil, onların neden var olduğuna dair fikrin eksikliğinde. Şehir sadece satmak için, değil de yaşamak için yapılmadığında bir topluluk değil, bir pazar tezghına dönüşür ve o zaman mahalleler değil, yönü olmayan, hafızası olmayan, onuru olmayan labirentler ortaya çıkar. Şehrin gerçek güzelliği onun insaniliğindedir. Bu kaybolduğunda ise cam ne kadar parlarsa parlasın manzara gri kalır.

- Önce neyi yeniden inşa etmeliyiz, eski binaları mı, yoksa eski ahlakı mı?

- Önce ahlakı yeniden kurmamız gerekir. Eski yapılar kireçle, taşla ve sabırla canlandırılabilir, ancak içeri giren insanın ahlaki bir dayanağı yoksa, yapı sadece güzel bir kabuk olarak kalır. Ahlak, her
restorasyonun temel konstrüksiyonudur; onsuz yapılan her yenileme aldatıcı bir tazeleme olur, tıpkı bir sandığı cilalayıp ona 'ev' demek gibi.
Dünyaya bakışımız, nesiller boyunca sınanmış ve dayanıklılığı kanıtlanmış bir etik çerçeveye oturmuyorsa, en büyük rekonstrüksiyon bile canlı bir ortam değil, müzelik bir dekorasyona dönüşür.
Ahlaki bir sakini olmayan yapı sadece bir dekor, ahlaki temelden yoksun toplum ise her yeni ideolojinin rüzgrına açık geçici bir iskele görünümündedir. Ahlakı yeniden kurarsak, yapılar da gerçek anlamını bulur. Onsuz ise geriye kalan her şey unutulmaya
mahkûm bir inşaattan ibarettir.

- Bir mimarın işindeki en zor şey nedir?

- Mimarın işindeki en zor olan şey ne çizimdir ne de malzeme. En zoru, doğanın, insanın ve zamanın farklı biçimlerde yorumladığı unsurları tek bir harekette buluşturma çabasıdır. Güzelle gereklinin,
fikrin coşkusuyla bütçenin soğuk hesabının, insan ruhuyla ne şefkat ne merhamet tanıyan katı yasanın arasında bir denge bulmaktır. Mimar, bu alanların sınırında duran görünmez bir bekçidir; iki
taraftan da gerçeği duymak zorundadır. Onun emeği çoğu zaman bir meslekten ziyade bir hizmeti andırır. Çünkü sanatın dilini kuralların diline çevirir, fakat bu çeviride anlamın kaybolmasına izin vermez. Bu aceleci insanların işi değildir. 'İstiyoruz' ile 'yapılabilir' arasındaki sessizliğe dayanabilecek bir karakter ve sorumluluğun
ağırlığından kaçmayan bir ruh gerekir. İşte o sessizlikte, kaosu yok etmeden düzenleyen gerçek zanaatkrlık doğar.
Mimar aslında zorla değil, anlayışla kurulan bir düzenin muhafızıdır ve bir yapı öyle doğar ki içinde hem ruh, hem dayanıklılık, hem güzellik hem de anlam varmış gibi hissedilir, o zaman bu yapı sadece bir nesne değil, bir tanık olur.

- Deniz kıyısındaki yapılaşma hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Deniz kıyısında inşaat yapmak yalnızca estetik değil, aynı zamanda vicdan meselesidir. Deniz beton hırslarının alanı değil, ölçünün, sessizliğin ve saygının meknıdır. İnsan kıyının bir sınır olduğunu, rastgele yapılaşma için boş bir tuval olmadığını unuttuğunda, doğa ona borçluymuş gibi davranmaya
başlar. O zaman deniz bir mucize olmaktan çıkar, açgözlülüğün fonuna dönüşür. Çizgiyi aştığımız anda kaybettiğimiz sadece manzara değildir; hafızadır, bizden önce yaşayanların nasıl yaşadığını ve bizden sonra yaşayacakların nasıl yaşaması gerektiğini anlatan hafıza. Deniz, çok bir şey istemez, sadece saygı.

- Mimarlığın geleceğini nasıl görüyorsunuz?

- Mimarlığın geleceği ne sonsuz beton katmanlarında ne de ufku bastırmaya çalışan cam kulelerindedir. Gelecek, doğala geri dönüştedir, iklimle çatışmadan onunla uyum içinde çalışan
malzemelerde, insanı merkeze alan ve onu kentsel bir mekanizmanın vidasına dönüştürmeyen ölçekte gizlidir.
Yarının mimarlığı dürüst olmalıdır. Taşın anlamlı olduğu yerde taş kullanılmalı; ahşap akılcıysa ahşap tercih edilmeli; teknoloji ise yalnızca insanın hizmetine girdiğinde yerini bulmalıdır, yatırımcı
kaygılarının değil. Şehir, insanı yavaşça ve sessizce kimliksizleştiren asfalt ve beton matrisleri değil, yaşayan bir organizma olabilir. Aksi hlde insan bankaların, trafiğin ve kendi programının ebedi
borçlusuna dönüşür. Doğadan ne kadar uzaklaşırsak, özgürlüğümüzden de o kadar hızlı uzaklaşırız. Toprakla, iklimle ve insan ritmiyle bağımızı kopardığımızda, geriye sadece manzarası güzel konforlu hapishaneler inşa etmek kalır. Bu yüzden mimarlığın geleceği ölçüye dönüşte, dayanıklı malzemelerde, doğal çevrenin
huzurunda ve insanı amaç olarak gören şehir anlayışında saklıdır, yan üründe değil.

- 'Akıllı binalar' hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Gerçekten akıllı bina, elektrik ve suya erişimin geçici olarak kesildiği durumlarda bile tamamen işlevsel kalabilen yapıdır, hatta gıda ve sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olduğu zamanlarda dahi. Bir binanın gerçek zeksı, sahip olduğu sensörlerin sayısında değil, kendi kendine yetebilme becerisindedir.

- Yapay zek mimarın yerini alabilir mi?

- Hayır. Yapay zek kopyalayabilir, birleştirebilir, simüle edebilir, hesap yapabilir ve tahminlerde bulunabilir, ama ruh yaratamaz. Kopyayla katedral kurulmaz, ne de insan anlamını taşıyabilecek bir
köprü. Algoritma güneşin açısını hesaplar, fakat insanın iç gölgesini değil — mimarlığın doğduğu o derin gölgeyi. Mimar çizim yapan biri değildir; meknla konuşan kişidir. Yapay zek duyabilir, ama
gölgeleri işitemez.

- Gelecekte yeni megapoller inşa edilecek mi sizce?

- Evet, hem de hayalden değil, zorunluluktan. Devletler düzen duygusunu kaybettiğinde insanlar onu yeni şehirlerde aramaya başlar. Ama 21. yüzyılda hl kğıt bürokrasisinin altında ezilmemiz bir trajikomedi. İnternet her yerde, fakat bir PDF dosyası bazen insan umudundan daha ağır geliyor. Dijital gökdelenler, ama kğıt dosyalar, çağımızın paradoksu tam da budur.

- Dijital çağın en korkutucu yanı nedir?

- İnsanların dünyaya artık ekranlardan bakmayı alışkanlık hline getirip, pencerelerden bakmayı unutması. Dijital insan sürekli 'bağlı', ama nadiren 'mevcut'. Her şeyi görüyor, kendi hayatı hariç.
Ekran bilgi yanılsaması yaratır; gerçek ise camın arkasında durur, bir çift gözün yeniden fark etmesini bekler.

- 'Balkan insanı' kavramı sizin için ne ifade ediyor?

- Bu, krallıklardan darbelere, işgallerden ideolojilere, enflasyonlardan değişen paralara, büyük vaatlerden büyük hayal kırıklıklarına kadar her şeyi görmüş ve buna rağmen hl gülmeyi başarabilen insandır. Bir etnik kimlik değil, bir karakterdir.

- Bulgaristan'dan ayrılan gençlere ne tavsiye edersiniz?

- Gidin, dünya, yoklama almayan büyük bir öğretmendir. Ama kaçmayın. İnsan sınırı değiştirince özgür olmaz, sınırın ne anlama geldiğini anlayınca özgür olur. Ben kaçışa inanırım. Tecrübeye
inanırım, sana aldığından daha fazlasını geri veren tecrübeye.

- Hayatın anlamı sizin için nedir?

- Ardında satın alınamayacak bir şey bırakmak. Bir yapı, bir fikir, bir çocuk, seni unutsalar bile izini taşıyan bir şey. Anlam, yıl sayısında değil, bıraktığın izin ağırlığındadır. Ben kendi izlerimin iyi betоn gibi olmasını isterim, zamanа, yağmura ve en çok da unutulmaya dayanıklı.

- Söyleşimizin sonunda, okurlarımıza ne söylemek istersiniz?

- Dünyanın kötü olduğuna hemen inanmayın. O, tamamlanmamış bir projedir ve siz, onu tamamlaması gerekenlerden birisiniz. Onu sabırla, ne nefretle ne de kibirle inşa edin ve her şeyi yetkin kişilerden oluşan ekiplerin eline bırakın, bilgisiz işçilerin projenize yaklaşmasına izin vermeyin.
Sabırlı ve akıllı olun, ustanın tapınağın son taşını yerleştirirken gösterdiği özeni gösterin, bunu insanların görmesi için değil, yapıyı tamamlamak için yapın.

Söyleşiyi derleyen: Jale Filibeli

Bulgaristan'daki Türk toplumunun iki ülke ilişkilerinin geliştirilmesinde önemli bir güç olduğunu ifade eden Ersoy, ilişkileri daha ileri taşımak için gereken her adımı atmaya hazır olduklarını kaydetti.

Bu düşünce bağlamında bizler her zaman imparatorlukların çevresinde yer aldık. Ancak biz bölünmeye değil, hafızaya mahkûmuz. Bizi yaşatan da odur. Tartışsak bile, aynı dili, bizim yerel dilimizi konuşuruz ve denizlerin, okyanusların ötesinden bağıran dış güçlerin, bizim farklılıklarımızı, kendi çıkarları için kullanmalarına asla izin vermemeliyiz, çünkü o çıkarların ardında yalnızca onların ekonomik menfaatleri vardır.

- Osmanlı döneminin en az değer verilen mirası sizce nedir?

- Şehir planlaması. Ne saraylar ne de camiler, asıl miras, insan ölçeğine dayanan mantıktır, gölgeler, su, iç avlu. Günümüzde birçok kişi ölçü duygusunu kaybetmiş durumda, yapı alanı ile toplam inşaat alanı arasındaki dengeyi yitirdiler. Ancak geçmiş mimari tarzlara da geri dönmemeliyiz, onlar kendi zamanları için doğruydu, fakat dördüncü sanayi çağında geçerliliklerini yitirdiler.

- Geçmişe dönebilseydiniz, hangi uygarlığı en derin şekilde incelemek isterdiniz?

- Roma uygarlığı, yalnız mimarisinin ölümsüzlüğü için değil, her taşına ve her fikrine işlenmiş disiplin ve devlet düzeni için incelenmeye değerdir, zamanı takvim olarak değil, nesillere karşı bir sorumluluk olarak ele alan bir medeniyettir. Betonları hl ayakta duruyor, yolları ise bir insan ömrünü çok aşan bir düşüncenin eseri olarak bugün bile konuşuyor.
Günümüzde ideolojiler 30 - 40 yıl içinde çökerken, asfalt kaplamalar bazen garanti süresi bitmeden işlevini yitiriyor, fark aslında basittir, Roma kalıcılık inşa ediyordu, oysa çağdaş projelerin bir kısmı 'in vitro' doğuyor ve kalıcı bir iz bırakmadan yok oluyor. Roma bize hatırlatıyor ki gerçek medeniyet sloganlarda değil, kalıcılıkta ve ölçüde, düzende ve bir eserin kendi yaratıcısını bile geride bırakacak bir ömre sahip olabilmesindedir.

- 'Manevi restorasyon' sizin için ne ifade ediyor?

- Taşları değil, onların ardındaki anlamı yeniden canlandırmaktır, çünkü yapı dediğimiz şey çok daha derin bir gerçekliğin sadece dış kabuğudur. Yenilenmiş bir kilisenin, caminin veya sinagogun ne
faydası olur, eğer içine giren insan dünyanın bir düzene, bir sorumluluğa ve yeryüzü ile onu aşan daha yüce hakikat arasındaki görünmez bağa inanmıyorsa. Gerçek dönüşüm cepheden değil, ruh dünyasından başlar, duvarları değil ritüelin yüceliğini, süslemeleri değil insanın iç lemini Yüce Anlam'a göre düzenlemesini sağlayan yöntemi geri getirir.
Sadece duvarları yenilersen, fotoğraflara ve broşürlere yakışan güzel bir kabuk elde edersin. Ama ruhu onarırsan, gelenek ateşinin kuşakları birbirine bağlayan nabzını ve nefesini geri getirirsin,
zamanın o bağı koparmasına izin vermezsin. Yaşayan uygulamaları olmayan bir yapı, okuyucusu olmayan bir kitaba benzer, durur ama konuşmaz. Manevî koruma ise sesini, anlamını ve bir toplumu gerçekten medenileştiren o iç dayanıklılığını geri kazandırır.

- Gelenek ile fanatizm arasında önceden çizilmiş bir sınır olabilir mi?

- Evet, bu sınır ne tapınaklarda ne de kitaplarda değil, çağdaş laik eğitimin şekillendirdiği insan bilincinde bulunur. Cahilin geleneğe bir silah gibi sarılıp öfkeyle inanma tehlikesi her zaman vardır,
çünkü kökü sapmadan ayırt edecek bir zihinsel donanıma sahip değildir. Bilge insan ise geleneğin bir yol olduğunu, bir hapishane olmadığını bilir, bu yüzden başkalarına saygıyla bakar, çünkü kalıcı bir toplumun uçlarda değil, bilgide, ölçüde ve bilinçli bir süreklilikte yükseldiğini anlar.

- Bulgaristan'ın tarihindeki en büyük hata sizce nedir?

-Tarihî bir hata olarak adlandırmam, ancak bu durum gelecek nesillerin bilincinde iz bırakmanın temel unsurlarından biridir. Günlük alışkanlıklarımızda sıkça hoşgörü sınırlarını aşmamız, kaçınılmaz olarak Balkan insanının ruhunun unutulmasına yol açıyor. Sanki giderek daha az insan oruç tutuyor, oysa bu, ruhu güçlendirmenin en iyi yoludur. Halk, devlet kurulmadan önce de bir ruha sahip olduğunu hatırlamalıdır. Devlet yıkılabilir ve yeniden inşa edilebilir, ancak ruh bir kez kaybolursa, onu bir daha hiç kimse diriltemez.
- Küreselleşme hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Küreselleşme fikri aslında kötü bir fikir değildir, o, insanlığı birbirine bağlama ve ortak bir gelişim sağlama arzusunu taşır. Ancak uygulamada insanın doyumsuzluğu ve ölçüsüzlüğü nedeniyle zarar görmüştür. İnsanlık dev bir hipermarket gibi yönetilemez, her şeyin ticarete ve tüketime indirgenmesi, doğasına aykırıdır. Onu yaşayan bir organizma, karmaşık bir ekosistem olarak anlamak gerekir, her milletin, her kültürün ve her geleneğin dengeyi korumada, kendine özgü bir rolü vardır. Kaktüslerle menekşeleri yan yana dikemezsin ve uyum bekleyemezsin, her şeyin kendi toprağı, kendi iklimi ve kendi ritmi vardır. Beklentilerle imknlar arasındaki denge çok hassastır, bu denge bozulduğunda çıkarlar birbirine karışır, hedefler sapar ve sonunda çıkmaz bir yola varılır. Gerçek küreselleşme, her şeyi tek tipleştirmek değil, farklılıklar arasında uyum yaratabilmektir.

- Mimarlık sizin için nedir?

- Mimarlık, insanın tek bir kelime söylemeden zamanla konuşma biçimidir. Bir dönemin ruhunu taşa, seramiğe, çeliğe ve betona kaydetme sanatıdır; öyle ki yüzyıllar sonra bile biri mesajını tercümansız okuyabilsin. Mimar bir tarih yazarıdır, ancak mürekkebe değil, ölçüye, disipline ve iç düzenine dayanır. Onun dili mekndır.
Her yapı bir itiraftır, onu doğuran zamanın açıklığıdır. Sadece bir barınak değil, nasıl düşündüğümüzün, neye değer verdiğimizin, geleceği nasıl hayal ettiğimizin ve insana ne kadar saygı
duyduğumuzun tanıklığıdır. Bu yüzden mimar sadece bir sanatçı değil, nesiller arasında bir aracıdır.
Kendi zamanının nabzını yakalamalı, onu insanın ihtiyaçlarından geçirip gelecek kuşaklara bırakmalıdır, öyle ki onlar onda sadece bir form değil, bir anlam bulsunlar.
Mimarlık bir köprüdür; geçmişin geleceğe el uzattığı köprülerden biri. Ve mimar, o köprünün taşlarını öyle yerleştiren kişidir ki, köprü zamana, insan hafızasına ve en çok da Roma tanrıçası Fortuna'nın kaprislerine dayanabilsin…

( Devamı yarın )

Söyleşiyi derleyen: Jale Filibeli

İlçe merkezindeki lisede müdür yardımcısı olarak görev yapan Mehmed Sali, geçenlerde AA muhabirine yaptığı açıklamada, bölge halkının, Türkçeye genel olarak büyük ilgi duyduğunu, velilerin her sene çocuklarına Türkçe derslerini seçtirdiklerini söyledi. Mehmed Sali: 'Okulumuzda devletin eğitim müfredatı doğrultusunda resmi dil Bulgarca. Seçmeli ana dil olarak Türkçe, ayrıca İngilizce dersleri veriliyor. Bu yıl okulumuzda 492 öğrenci var. Her yıl 60'a yakın liseli mezun oluyor.'

Bu da şunun manasını taşıyordu, kendin çok iyi yaşayamayacaksın, var olacaksın ama ileride çocukların iyi yaşasınlar diye hiç durmadan çabalayıp didineceksin…

Bir sözle, kendi hayatını çocuklarının geleceği için feda edeceksin.

Bizlerde aynısını yaptık, bu uğurda içimizden bazıları, ortaya çıkan fırsatları çok iyi değerlendirmiş oldu; fakat diğer hiç önemsenmeyecek bir kısım ise halen fedakarlıklara ve taviz vermeye devam etmekte...

İlk kez gözümüzün açıldığı o ecdat mirası topraklarda mı yaşamak, yoksa milli duyguları takip edip, bulunduğumuz yerde mi kalmak?

İlk geldiğimiz dönemde, hepimizi, aynen bu iç gıcıklayıcı soru durmaksızın rahatsız etmiyordu mu?

Bulgaristan'daki Türklerin tümü ülkeyi terk etmedi ve şimdi de o topraklarda varlıklarını sürdürmeye devam ediyorlar, zaten büyük Atatürk de, o topraklarda kalmamızı önermemişti mi?

Artık hepimiz şunu idrak edebiliyoruz, memlekette resmi dil bizim için yabancıydı ve öyle kalacaktı.

Bu dili iyi bilmemiz gerekiyordu; çünkü toplum içindeki gelişim rekabeti, her an bizi ikinci sınıf vatandaş ilan edebiliyordu. Ana vatanımızda ise bu tür bir engelimiz yoktu ve önümüz açıktı…

Şimdilerde ise bir çoğumuz Avrupa'ya çalışmaya veya eğitim görmeye gitmeyi uygun buluyor.

Sanırım, bu daha yüksek bir yaşam standardını yakalamak için yapılmakta. İnsan bir defa, bu dünyaya geliyor düşüncesine kapılanlar da var. Yine özetle, konu herkesin kendi tercihi ve saygı duyarız.

Dil konusu, çok önemli bence. İnsan, kendi ana dili ile var olmakta. Ana vatanımızda, Türkçe konuşulmasa, burası zaten Türkiye olmazdı…

Doğrudur, yaşlandık artık, emekli olup sakin bir yaşam sürdürmeyi arzuluyoruz.

Türkiye'deki yaşantımız bayağı dinamik ve stresli, hele kosmopolit büyük şehirlerde daha çokça zorlanmaktayız.

Memlekette ise daha sakin ve kafa dinlendirici bir ortam hissedilmekte, zaten ülke nüfusu da oldukça azalmış vaziyette. En azından yaz aylarını orada geçirebiliriz. Herkesin görüşüne ve tercihine saygı duyuyoruz.

Nasıl olsa çifte vatandaşız. Bunu da yanlış, yada fazla görmesin kimse.

Önemli olan birbirimizi anlamak, aramızdaki sevgi ve saygıyı korumak, hatta artırmak…

Turgay Paksoy,

Bursa