Cemal Osman

Ortak hedefler, farklı çıkarlar. Bizi birleştiren ve ayıran nedir?

Herhangi bir dinî ya da etnik grup, kendisini tanınabilir kılan ortak prensipler ve özellikler etrafında birleşir. Bu ortak unsurlar, bir grubun tanımlanması için gerekli bir şarttır. Bunlar arasında dil, detler, gelenekler, folklor, inanç, dinî uygulamalar ve bazı durumlarda siyasî ve ideolojik birlik yer alır.

Ancak, bu birleştirici unsurların ötesinde, grubun, kendi içinde de çeşitli farklılıklar bulunur. Bu durum kaçınılmazdır, çünkü her topluluk, kimliğin farklı düzeylerine sahip bireylerden oluşur. İnsan kimliği tek katmanlı ve sabit bir yapı değildir. Bilakis, bireyin kendini tanımlamasını ve toplum içinde tanınmasını sağlayan karmaşık ve dinamik özellikler bütünüdür.

Kimlik, birbirine geçmiş çeşitli aidiyet halkaları çerçevesinde şekillenir — yerel-coğrafî, ailevi, etnik, dinî, meslekî, sosyal, millî, siyasî ve ideolojik. Bu halkalar birbirinden kopuk yahut katı bir hiyerarşi içinde işlemez; aksine, tarihî ve bağlamsal şartlara göre dinamik bir etkileşim hlindedir.

Bu çok katmanlı yapıyı ifade etmek için 'kimlik halkaları' kavramını kullanmak yerinde olur. Farklı sosyal ve siyasî durumlarda, bu kimlik halkalarından bazıları daha belirleyici bir hl alabilir, fakat bu durum, diğerlerinin inkr edilmesi ya da ortadan kaldırılması anlamına gelmez.

Hatta aynı etnik, dinî ya da millî kimliği paylaşan insanlar dahi, başka kimlik boyutlarına da sahiptir — sosyal statü, ekonomik durum, eğitim ve yaşadıkları çevre gibi unsurlarla bağlantılı olarak. İşte bu ilave kimlik halkalarının varlığı, her grubun kendi içinde alt gruplar barındırdığını gösterir ve bu alt grupların menfaatleri her zaman örtüşmeyebilir.

Bulgaristan'daki Müslümanların ortak menfaatleri, dinî hürriyetlerin teminat altına alınması, vatandaşlık haklarının korunması ve isim, inanç ya da ana dil temelinde ayrımcılığa uğramadan serbestçe kendini ifade edebilme ve gelişebilme imknı olarak ifade edilebilir. Ancak, bu temel prensiplerin ötesinde, farklı grupların ve bireylerin menfaatleri her zaman örtüşmez.

Mesela varlıklı bir Müslümanın menfaatleri, sosyal açıdan kırılgan durumda bulunan bir kimseninkilerle kolay kolay örtüşmez. İlki kendi servetini korumaya ve artırmaya yönelirken, diğeri daha ziyade temel geçimini sağlamaya ve ailesini doyurmaya odaklanır. Bu sebeple de Hak ve Özgürlükler Hareketi'nden veyahut Hak ve Özgürlükler İttifakı'ndan bir milletvekiline ait bir inşaat şirketinin ayakta kalıp kalmaması onun için pek bir anlam ifade etmez. Benzer farklılıklar eğitim düzeyi bakımından da görülür. Daha yüksek eğitim seviyesine sahip bireyler kültür politikalarına ve akademik faaliyetlere ilgi duyabilirken, diğerleri için bu meseleler daha tali kalır.

Buradan şu netice çıkar ki, her grubun kendi içinde farklı siyasî görüşlerin bulunması gayet tabiidir. Bulgaristan'daki Hristiyanlar ve Yahudiler nasıl siyaseten yekpare bir topluluk teşkil etmiyorsa, Müslümanlar da farklı menfaatlere sahip olmaları hasebiyle çeşitli siyasî yönelimler ortaya koyarlar. Bu çerçevede, sosyal politikalara ve devletin ekonomiye daha güçlü müdahalesine vurgu yapan sol eğilimler bulunduğu gibi, serbest piyasayı ve devletin sınırlı rolünü savunan sağ görüşler de mevcuttur. Bunun yanı sıra liberal, muhafazakr ve gelenekçi yaklaşımlar da bir arada bulunur.

Dolayısıyla böylesine çok katmanlı bir topluluğun tek bir siyasî özneye indirgenmesi hayli problemli görünmektedir. Bu bağlamda şu soru ortaya çıkar:

Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk için gerçekten bir zemin mevcut mudur?

Tarihsel bağlam: tek partili rejimden demokrasiye geçiş

Bulgaristan'da tek kutuplu siyasî model, siyasî çoğulculuğun ortadan kaldırıldığı komünist rejim döneminde yerleşmiştir. Bu durum, 1971 tarihli Bulgaristan Halk Cumhuriyeti Anayasası'nın 1. maddesinin 2. fıkrasında açıkça ifade edilmiştir. Buna göre, toplumun ve devletin yönlendirici gücü Bulgaristan Komünist Partisi'dir.

10 Kasım 1989'daki siyasî değişimlerin ardından ülkede demokratik rejim ve siyasî çoğulculuk ilkesi yeniden tesis edilmiştir. Ancak, bu yeni çoğulcu model çerçevesinde dikkat çeken bir husus da ortaya çıkmıştır; Müslüman toplumu içinde siyasî çoğulculuğun sınırlı şekilde tezahür etmesi uzun süre neredeyse tabii bir durum gibi kabul edilmiştir.

Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin doğuşu ve rolü. 'Etnik parti' mi yoksa siyasi bir aracı mı?

4 Ocak 1990 tarihinde Varna'da, Ahmed Doğan ve küçük bir aktivist grup tarafından 'Türklerin ve Müslümanların Hak ve Özgürlükler Hareketi' kurulmuştur. O dönemde Doğan, Sofya Üniversitesi Aziz Kliment Ohridski Felsefe Fakültesi mezunu, Bulgaristan Bilimler Akademisi bünyesinde doktora yapmış ve ontoloji alanına ilgi duyan genç ve iddialı bir filozoftur. Daha sonra, Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasası 11. madde hükmüne aykırılık teşkil etmemesi için, yani etnik ya da dinî temelde parti kurulmasını yasaklayan bu madde gereği, partinin isminden 'Türklerin ve Müslümanların' ibaresi çıkarılmış ve sadece Hak ve Özgürlükler Hareketi adı kullanılmıştır.

Partinin ilk ulusal konferansı 26 Mart 1990 tarihinde Sofya'da gerçekleştirilmiş ve bu konferansta da Ahmed Doğan yeniden genel başkan seçilmiştir. Partinin kuruluşundan itibaren Bulgaristan toplumunda, onun mahiyeti ve muhtemel anayasaya aykırılığı üzerine tartışmalar ortaya çıkmıştır. Bu tartışmanın temel meselelerinden biri, 'etnik parti' kavramının açık bir şekilde tanımlanmasındaki güçlüktür. Eğer etnik partiyi, yönetiminde ve teşkilatında yalnızca tek bir etnik grubun temsilcilerinin yer aldığı bir siyasî yapı olarak tarif edersek, bu durumda 1990 sonrasında kurulan neredeyse bütün partilerin etnik olarak nitelendirilmesi gerekir; buna karşılık Hak ve Özgürlükler Hareketi, bu tanımın dışında kalır.

Hak ve Özgürlükler Hareketi tüzüğünde yer alan prensipler evrensel niteliktedir ve bunlar ne hukukî bakımdan ne de başka hermenötik yöntemler ve yorumlama mekanizmalarıyla belirli bir etnik gruba yahut dine indirgenebilir. Ayrıca, gerek parlamento grubunda gerek partinin yönetiminde, teşkilatlarında ve gençlik yapılanmasında etnik ve dinî bileşim daima çeşitli olmuştur; bu yönüyle diğer bazı partilerden ayrılır. İşte bu durum, söz konusu partinin etnik bir parti olduğu iddiasını ispat etmeyi güçleştiren sebeplerden biridir.

Her ne kadar bu değerlendirme bir ölçüde spekülatif olsa da, Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin kuruluşu ve kurumsallaşması sürecinde devletin rolünü göz ardı etmek zordur. Devletin ve istihbarat birimlerinin rızası olmaksızın böyle bir partinin varlık göstermesi pek mümkün görünmez. Nitekim devlet, eğer bu partiyi tasfiye etmek isteseydi, mevcut hukukî mekanizmalar ve usuller vasıtasıyla daha kuruluş aşamasında bunu gerçekleştirebilirdi.

Geçiş döneminin başlangıcındaki denge

1980'lerden 1990'lara geçiş süreci oldukça hassas bir dönemdir; hem içerde ekonomik, siyasî ve sosyal krizlerle, hem de karmaşık bir dış politika ve jeopolitik ortamla şekillenmiştir. Bir yandan Bulgaristan'daki Müslümanlar, sosyalist rejimin asimilasyon politikalarının bıraktığı travmayı henüz aşamamış ve adeta hayatta kalma saikiyle genel bir birlik arayışına yönelmiştir. Öte yandan devlet de, Yugoslavia'da giderek büyüyen etnik çatışmalardan ciddi şekilde endişe duymaktadır.

Ayrıca o dönemde Bulgaristan henüz NATO üyesi değilken, Türkiye üyedir. Binaenaleyh bu durum, devlet açısından daha büyük krizleri önlemek ve mevcut yahut muhtemel gerilimleri kontrol altında tutmak için bir tür uzlaşı çözümünü gerekli kılmış olabilir. Bu çerçevede Hak ve Özgürlükler Hareketi, kendi döneminin somut tarihî şartlarının bir ürünü olarak ortaya çıkmış; aynı şekilde ilk genel başkanı Ahmed Doğan da, bu şartların şekillendirdiği bir figür olmuştur.

Ahmed Doğan, Temmuz 1990'da VII. Büyük Millet Meclisi çerçevesinde parlamentoda yaptığı konuşmada, etnisite ile ulus (nationalité) kavramları arasında açık bir kavramsal ayrım yapmış ve Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin bir 'haricî bir gücün içerdeki ayağı' olmadığını ifade etmiştir. Bunun tercüme-i hli şudur ki, HÖH dış tesirlere karşı bir denge ve engelleme mekanizması olarak görülmektedir; burada kastedilen dış etki ise Türkiye Cumhuriyeti'dir.

İnsanların, varlıklarının tehdit altında olduğu durumlarda bir araya gelmeleri son derece tabiidir. Aynı şekilde devletin de böylesi kriz anlarında gerilimleri aşmak için dengeli çözümler araması gayet doğaldır. Ancak asıl mesele şudur: Böyle bir tehdit şayet ortadan kalkmışsa ne olur? Görece bir iç istikrar ortamında, bireylerin, topluluğun, toplumun bütününün ve devletin rolü nedir?

Bulgaristan siyasi elitinin bir stratejisi var mı?

2026 yılı itibarıyla Bulgaristan, Avrupa Birliği, NATO ve Birleşmiş Milletler üyesidir. Ülke ayrıca etnik barışın teminat altına alınması ve farklı etnik grupların ve dinlerin haklarının korunması açısından büyük önem taşıyan birçok uluslararası anlaşmayı imzalamış ve onaylamıştır. Bu hukukî ve kurumsal çerçeveler, eşitlik ve ayrımcılığa karşı korunma hususunda resmî güvenceler sağlamaktadır.

Elbette, normatif düzenlemeler tek başına kfi değildir. Bir devletin belirli gruplara karşı ayrımcılık yapma yahut gerilim üretme yönünde bir iradesi ve niyeti varsa, hiçbir kanun veya uluslararası anlaşma bunu bütünüyle engelleyemez. Bu bakımdan, daha başka ve en az bunun kadar mühim koruma mekanizmalarının da mevcut olması gerekir; bunların başında ise aktif bir sivil toplum gelir. Nitekim vatandaşların, buna Müslümanlar da dhil olmak üzere, toplumsal ve siyasî hayata katılımı sayesinde hakların kalıcı şekilde güvence altına alınması ve sahici bir siyasî çoğulculuk ile demokrasinin gelişmesi için gerçek bir zemin oluşur. Yeter ki bütün bunlar samimiyetle ve iyi niyetle hayata geçirilsin.

Bugün görüyoruz ki, jeopolitik ortam hl istikrarsızlığını korumaktadır. Bulgaristan'a neredeyse doğrudan yakın bölgelerde ciddi savaşlar yaşanmakta, bu da kaçınılmaz olarak devletin millî güvenliği üzerinde etkide bulunmaktadır. Batı Balkanlar ise adeta bir barut fıçısıdır. Böyle bir ortam, etnik ve dinî topluluklarla ilgili meselelere ve bunların siyasî mobilizasyonuna karşı hassasiyetin artmasına yol açmaktadır.

Bugün Bulgar devleti ve Bulgar siyasî elitinin, böylesi gergin bir uluslararası ortamda nasıl hareket edeceğine dair açık bir planı ve tutarlı bir politikası olup olmadığı sorusu önem kazanmaktadır. Mesele yalnızca dış politika yönelimiyle sınırlı değildir; aynı zamanda iç siyasî istikrarı da kapsar, buna farklı etnik ve dinî topluluklar arasındaki ilişkilerin nasıl idare edildiği de dhildir. Uzun vadeli bir vizyonun yahut tutarlı bir stratejinin yokluğu ne rasyoneldir ne de gerçekçidir. Şayet siyasî elit mevcut modeli istikrarın teminatı olarak görüyorsa, bunu korumaya meyilli olabilir; bu da iç çoğulculuğun sınırlanması pahasına gerçekleşebilir. Öte yandan, daha geniş siyasî katılımı teşvik edecek aktif bir politikanın, etkili yöntem ve mekanizmaların eksikliği, temsildeki yetersizliğin daha da derinleşmesine yol açabilir.

Bu itibarla Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk meselesi, yalnızca topluluğun, kendi iç dinamikleriyle değil, aynı zamanda siyasî elitin, toplumsal istikrarı zedelemeden demokratik katılımı teşvik eden politikalar geliştirme ve uygulama kapasitesiyle de yakından bağlantılıdır. Bu bakımdan mesele sadece çoğulculuğun var olup olmaması değildir; aynı zamanda onun pratik olarak geliştirilmesine yönelik siyasî iradenin bulunup bulunmamasıyla da ilgilidir.

Monarşi döneminde çoğulculuk. Müslümanların siyasi hayata katılımı.

Şimdi geçmişte durumun nasıl olduğuna bakalım. Bulgaristan'da siyasî çoğulculuğun mevcut olduğu, fakat Müslümanlar üzerinde tekel kurmuş tek bir siyasî öznenin bulunmadığı bir döneme dönelim. Bahsi geçen dönem, monarşi dönemidir. Bu dönemde (1879–1946) Bulgaristan'da çok partili bir sistem mevcuttur ve farklı siyasî güçler nüfuz elde etmek için rekabet hlindedir. Müslümanlar tek bir parti etrafında birleşmiş değildir; bilakis siyasî hayata çeşitli şekillerde katılır ve hem yerel hem de millî düzeyde farklı siyasî aktörleri desteklerler. Onların tercihleri çoğu zaman yalnızca dinî aidiyetleriyle değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve bölgesel faktörlerle de belirlenir.

Şimdi birkaç somut örneğe bakalım. Mesela 1902 yılına, XII. Millet Meclisi'ne dönelim ve 24 Nisan 1902 tarihli ikinci oturumun tutanaklarını inceleyelim; oturuma Dragan Tsankov başkanlık etmektedir. Toplam milletvekili sayısı 178 olup, bunların 11'i farklı etnik kökenlerden gelen Müslümanlardır - Türkler, Pomaklar ve Tatarlar farklı siyasî partilere mensuptur. Bu durumda Müslümanların parlamentodaki temsili yaklaşık %6,2 civarındadır. Şunu da belirtmek gerekir ki, 1902 yılında bugünkü Bulgaristan'ın güney bölgeleri, mesela Batı Rodoplar ve Kırcaali henüz Bulgaristan'a dhil değildir; bu bölgeler Osmanlı İmparatorluğu toprağıdır. Dolayısıyla buralardan seçilmiş milletvekilleri de bulunmamaktadır.

XII. Millet Meclisi çerçevesinde Müslüman milletvekillerinin çeşitli parlamento komisyonlarında aktif şekilde yer aldığı görülmektedir. Mustafa Dospatlı, Adalet Bakanlığı'na bağlı komisyonda görev almıştır (kendisinin Sofya Üniversitesi 'St. Kliment Ohridski 'mezunu olduğu da ayrıca kayda değerdir). Mehmed Giray (Kırım'daki Giray hanedanının bir mensubu), İçişleri Bakanlığı komisyonuna, Hacı Necib Bey ise Maarif Bakanlığı komisyonuna seçilmiştir. Osman Keçeli ve Mustafa Hüseyinov, Hariciye Nezareti'ne bağlı komisyonda yer alırken, Ömer Yusufov Harbiye Nezareti'ne bağlı komisyona üye olmuştur. Bayındırlık, yollar ve haberleşme işlerinden sorumlu komisyona Mustafa Hüseiynov ile Halid Bey katılmıştır. Ticaret ve ziraat komisyonunda ise Osman Bey görev almıştır. Maliye komisyonunda Hafız Bey yer alırken, bütçe komisyonunda İsmail Arnaudov görev almıştır (bu komisyonda Petko Karavelov da bulunmaktadır). 'Proşetar' diye anılan (parlamentodaki dilekçe ve şikyetler komisyonu) komisyonda İskender Bey yer alırken, yoklama ve inceleme komisyonunda Etem Efendi ile Tosun Bey görev almıştır. Ayrıca Mustafa Dospatlı aynı oturum çerçevesinde Millet Meclisi'nin sekreterlerinden biri olarak seçilmiştir.

Millet Meclisi tutanakları, Müslüman milletvekillerinin pasif bir konumda olmadığını, bilakis parlamenter hayata aktif şekilde iştirak ettiklerini göstermektedir. Farklı daimî komisyonlarda yer alarak yasama faaliyetlerine katkı sunmuşlar ve meclis oturumlarında mühim meselelerin müzakeresine katılmışlardır

Dikkat çekici bir husus da, bu milletvekillerinin kürsüden nasıl hitap ettikleridir. Birçoğu, ifadelerinde hata yapmaları ihtimaline karşı önceden özür beyanında bulunmaktadır, zira çoğu için Bulgarca ana dil değildir. Bu durum, hem kuruma duydukları saygıyı hem de siyasî sürecin tam anlamıyla bir parçası olma gayretlerini açıkça göstermektedir.

Daha da dikkat çekici olan, Millet Meclisi Başkanı Dragan Tsankov'un tutumudur; bazı durumlarda şakayla karışık Türkçe konuştuğu görülür ve bu durum salonda herhangi bir gerilim yahut tartışmaya yol açmaz. Bu dil ve kültürel esneklik ile pragmatizm, bugün tasavvur edilmesi dahi güç olan kendine mahsus bir atmosferi ortaya koymaktadır.

Buna karşılık ilginç bir örnek de XVI. Millet Meclisi'dir (19 Aralık 1913 – 31 Aralık 1913). Bu parlamento, son derece kısa görev süresi ve sınırlı temsiliyetiyle dikkat çeker. Mevcut verilere göre yalnızca bir Müslüman milletvekilinin yer aldığı görülmektedir: Hafız Sıdkı. Müslüman temsiliyetindeki, bu keskin düşüş, önceki ve sonraki parlamentolarla açık bir tezat teşkil eder; zira bu dönemlerde oran genellikle %5 ile %7 arasında seyretmektedir.

Bu değişimde mühim bir etken, Balkan Savaşları sonrasında ortaya çıkan siyasî ve toplumsal gerilimdir. Bu bağlamda Müslümanların parlamentodaki temsilinin daralması, yaşanan jeopolitik sarsıntıların iç siyasete yansımasının doğrudan bir neticesi olarak değerlendirilebilir.

XVI. Millet Meclisi, Bulgar Parlamentosu'nda nispeten istikrarlı bir Müslüman varlığının genel seyrine kıyasla daha ziyade istisnaî bir durum arz eder. Bu da Bulgar tarihindeki bir kriz anını yansıtmaktadır.

XVII. Millet Meclisi (20 Mart 1914 – 15 Nisan 1919), Bulgaristan'daki Müslüman nüfusun siyasî temsiliyetinin gelişiminde mühim bir merhaleyi teşkil eder. Bu meclis, Birinci Cihan Harbi yıllarında faaliyet göstermiştir. Bu dönemde Bulgaristan, Osmanlı İmparatorluğu, Almanya ve Avusturya-Macaristan ile birlikte savaşa katılmıştır. Bu süreçte Bulgaristan'daki birçok Müslüman da vatan müdafaasında yer almış ve Bulgaristan uğruna harpte hayatını kaybetmiştir.

XVII. Millet Meclisi'nin bileşiminde toplam 226 milletvekilinden 15'i Müslümandır; bu da parlamentonun yaklaşık %6,6'sına tekabül eder. Dikkat çekici bir husus da, bu mecliste Batı Trakya'dan (Gümülcine bölgesinden) gelen milletvekillerinin de yer almasıdır. Savaşın sonunda, bu durum birtakım gereksiz gerilimlere yol açmıştır, bu da söz konusu bölge elitinin, Bulgaristan sınırları içinde uzun süredir yaşayan Müslüman elit kadar yeterince entegre olmamış olmasıyla izah edilebilir. Ethem Ruhi (Balkan), mesela Şefik Bey'den (Eski Zağralı) farklı bir yol tercih etmiştir. Şefik Bey ise 1919 Paris Barış Konferansı'na katılan heyet içinde yer alarak Bulgaristan'a uluslararası düzeyde sadakatini göstermiştir.

Bu mecliste yer alan Müslüman milletvekilleri şu şahsiyetlerdir: Mehmed Celal Abidin, Salim Ahmedov, Tevfik Hacı Ahmedov, Yusuf Hacı İbrahimov, Mehmed Kemal Bey, Hafız Sali, Hafız Sıdkı, Mehmed Paşa, Ethem Ruhi, Sabri Bey, İsmail Hakkı Bey, Haşim Bey, Talat Mehmed, Hüsnü Hüseyinov ve Mahmud Bey.

XVII. Millet Meclisi'nde Müslüman milletvekilleri farklı parlamento komisyonlarında görev almıştır. Hafız Sıdkı Dahiliye Nezareti'ne bağlı komisyonda, Ethem Ruhi Hariciye Nezareti komisyonunda, Talat Tokaliev ise Maliye Bakanlığı komisyonunda yer almıştır. Tevfik Efendi ticaret, sanayi ve çalışma komisyonuna katılmıştır. Kemal Bey hem Adalet Bakanlığı komisyonunda hem de Bayındırlık, yollar ve imar komisyonunda görev yaparken, Celal Bey ziraat ve devlet emlakı komisyonunda yer almıştır.

Bu durum, Müslüman milletvekillerinin parlamentonun farklı ihtisas komisyonlarında aktif biçimde temsil edildiğini göstermektedir. Birinci Cihan Harbi'nden sonra bir başka Müslüman da Bulgaristan'ın millî menfaatlerini uluslararası düzeyde savunmada mühim bir rol oynayacak ve ülkeye olan sadakatini gösterecektir. Bahsi geçen kişi, Eski Zağra'dan Şefik Bey'dir. Fransa'da tıp tahsili görmüş ve hekim olmuştur. 1919 yılında, Paris Barış Konferansı'na katılan Bulgar heyetinin bir üyesi olmuştur. Heyette ayrıca Yahudileri temsilen Dr. Yeşua Kalev, Protestanları temsilen Dr. Dimitır Furnaciev ve tanınmış filozof Dimitır Mihalçev gibi dikkat çekici isimler de yer almıştır. Dr. Yeşua Kalev nasıl Bulgaristan'daki Yahudilerin durumuna dair bir memorandum hazırladıysa, Şefik Bey de Bulgaristan'daki ve genel olarak Balkanlar'daki Müslümanların durumuna ilişkin hususî bir memorandum hazırlamıştır. Bu suretle Şefik Bey, yalnızca Müslüman topluluğun menfaatlerini savunmakla kalmamış, aynı zamanda genel Bulgar millî davası çerçevesinde hareket etmiştir. Onun heyette yer alması ve memorandum hazırlaması, Bulgar devletine bağlılığın farklı bir etnik ve dinî aidiyete sahip olmakla çelişmediğini göstermektedir. Bilakis bu bağlılık, Birinci Cihan Harbi sonrasında ülkenin en kritik dönemlerinden birinde millî menfaatlerin savunulmasına aktif şekilde katılım yoluyla tezahür etmiştir.

2009 seçimleri

Şimdi de yakın geçmişe bakalım: 2009 yılında yapılan 41. Millet Meclisi seçimlerinde, Hak ve Özgürlükler Hareketi 610.521 oy alarak tarihî bir zirveye ulaşmıştır (söz konusu siyasî partinin aldığı destek oy sayısı bakımından en yüksek seviyedir). Parti 38 milletvekilliği kazanmıştır. Bu dönemde HÖH içindeki Müslüman milletvekili sayısı 38 üzerinden 28'dir. Bunun yanında GERB bünyesinde de bir Müslüman milletvekili bulunmaktadır: Vejdi Raşidov. Ancak kendisi Boyko Borisov'un ilk hükümetinde Kültür Bakanı olduktan sonra, GERB'in parlamentoda Müslüman milletvekili kalmamıştır.

Bu durumda toplam Müslüman milletvekili sayısı 28 olup, bu da parlamentonun yaklaşık %11,7'sine tekabül etmektedir. Bu veriler, XX. yüzyılın başlarında Müslüman temsilcilerin daha dağınık bir yapı arz etmesine mukabil, günümüzde temsilin büyük ölçüde tek bir siyasî parti bünyesinde yoğunlaştığını göstermektedir. Bu da meseleyi sadece temsilin niceliğiyle değil, aynı zamanda niteliği, etkinliği ve Müslümanlar arasındaki siyasî çoğulculuğun derecesiyle birlikte ele almayı gerekli kılmaktadır.

Dolayısıyla Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk için imkn mevcuttur. Bu imkn, hem topluluğun, kendi içinde yekpare olmamasından, hem de geçmişte buna benzer bir tecrübenin zaten yaşanmış olmasından kaynaklanır. İnsanların farklı menfaatleri, eğitim seviyeleri, sosyal konumları ve dünya görüşleri vardır; bu da tabiî olarak çeşitli siyasî pozisyonların ortaya çıkmasına yol açar.

Siyasi partilerin kapalı yapıları – çoğulculuğun önündeki engel

Ancak mesele, bu çoğulculuğun mümkün olup olmadığı değil, fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğidir. Nitekim Aristoteles'in de ifade ettiği üzere, imkn (kuvve) ile fiiliyat arasında fark vardır (dynamis ve energeia). Bu durum yalnızca vatandaşların kendi aktifliğine bağlı değildir; büyük ölçüde siyasî partilerin tutumuna da bağlıdır. Şayet partiler kendi yapılarını fiilen açmıyorsa, çoğulculuk sınırlı kalmaya mahkûm olur.

Bu sebeple belirleyici olan, farklı partilerin Müslümanları sadece şeklen değil, gerçekten dhil etme yönündeki irade ve gayretidir — yerel ve ulusal parti teşkilatlarında, gençlik kollarında, yönetim kadrolarında, aday listelerinde ve nihayetinde parlamenter gruplarda. Böyle bir bilinçli ve maksatlı dhil etme olmaksızın, yerleşmiş tekelci modellerin dışında bir temsil ve güven duygusunun oluşması oldukça güçtür.

Başka bir ifadeyle mesele sadece 'Müslümanlar daha aktif katılacak mı' değildir; aynı zamanda 'onlara gerçekten tam ve etkin bir katılım imknı tanınacak mı' sorusudur. Hakikî bir çoğulculuk, ancak vatandaşlar tarafından bir talep olduğu ve partiler tarafından da bir açılım sağlandığı zaman gelişebilir.

Ancak, bu karşılıklı güvene dayalı iki taraflı süreç gerçekleştiğinde, siyasî çoğulculuk bir potansiyel olmaktan çıkıp fiilî bir gerçeklik hline gelebilir.

Bulgaristan'da Türk azınlığa karşı yapılan ilk isim değişikliği uygulaması, güney Bulgaristan'da Kırcali yakınındaki Gorski İzvor köyünde 24 Aralık 1984 tarihinde yapıldı. Yerel yetkililer, Türklerin pasaportlarını toplamaya, yeni isimlerini kaydetmeye ve yeni kimlik belgeleri çıkarmaya başladı. Halk barışçıl bir protesto başlattı. Yoğun kar yağışı ve eksi 20 derece olan dondurucu soğukta 24 Aralık'ta, Mleçino köyünde 1.200 kişi protesto gösterisi yaptı. 25 Aralık'ta ise, Benkovski köyünde, çoğunluğu çevre köylerden gelen 3 500'den fazla kişi gösteri düzenledi. Ertesi gün, göstericiler ve güvenlik güçleri arasında şiddetli çatışmalar yaşandı. Kayaloba, Gorski Izvor, Mogilyane, Preseka ve Dobromirtsi köylerinden yaklaşık 3 000 kişi, Benkovski'ye doğru birkaç kez farklı yönlerden ilerleyerek sonunda köye girdi.

26 Aralık'ta Mogilane köyü yakınlarında meydana gelen çatışmalarda, aralarında 17 aylık Türkan bebeğin de bulunduğu üç kişi hayatını kaybetti.

Benzer protestolar ülke genelinde devam etti ve binlerce tutuklu çeşitli cezaevlerine gönderildi.

Aynı gün, 26 Aralık'ta Doğu Rodoplar'ın diğer bölgelerinde şiddetli çatışmalar yaşandı. Direnişe Momçilgrad'dan 1.200, Gruevo köyünden 1.000 kişi katıldı. Kırcali bölgesindeki Türk halkının direnişini bastırmak için özel bir karargah kuruldu. Milislere ek olarak, Devlet Güvenlik Güçlerive askeri birlikler, zırhlı personel taşıyıcıları, bazıları tazyikli su ile donatılmış 15 itfaiye aracı, gösterileri dağıtmak için jet motorlu özel bir araç, köpekler, tutuklama arabaları, kamyonlar ve diğer askeri ekipmanlar kullanıldı.

Bulgaristan'daki Türklerin kimliklerini korumak uğruna gösterdikleri direniş ve verdikleri mücadele sadece Kırcali bölgesiyle sınırlı kalmadı.

Türklerin 1984-1985 kışında zorla isim değişikliğine karşı direnişinin doruk noktası, yaklaşık 5 bin nüfuslu Yablanovo köyü ve çevre köylerde 17, 18 ve 19 Ocak 1985 tarihlerinde gerçekleştirilen sivil itaatsizlik hareketiydi. Bu hareket, Fedail Kocabryamov, Belediye Başkanı Hüseyin Nuh ve Parti Sekreteri Hasan Berberov tarafından başlatıldı ve yönetildi.

Başsavcıya, devlet kurumlarına ve parti yönetimine toplu halde şikayetler hazırlandı. Bu şikayetler Sofya'daki Balkan Araştırmaları Enstitüsü'nde çalışan Salih Baklacı tarafından hazırlanan bir şablona göre çoğaltıldı. 18 Ocak sabahının erken saatlerinde bir grup, şikayetlerini Devlet Konseyi'ne iletmek üzere Sofya'ya doğru yola çıktı. Daha sonra Hasan Berberov da Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi'ne posta yoluyla bir protesto mektubu gönderdi.

Bu arada Yablanovo girişlerine nöbetçiler yerleştirildi ve köyün dış dünyayla bağlantısı kesildi. Geceleri sokaklarda ateşler yakıldı. Direnişe katılmak için civar köylerden erkekler geldi. 18 Ocak sabahı, belediye çalışanları ve Anavatan Cephesi aktivistlerinden oluşan bir grup, toplu isim değişikliğini uygulamak üzere Kotel'den Yablanovo'ya geldi. Gruba silahlı bir milis birliği eşlik ediyordu. Yablanovo halkı, belediye binasına girmelerine izin vermedi ve onları geri püskürttü. Aynı günün ilerleyen saatlerinde köylüler, köy başındaki köprüye patlayıcı yerleştirerek Yablanovo'nun batı ucundaki Sliven-Şumen yolunu demir ve çakılla kapattılar. Bu arada, başka bölgelerde çalışan gurbetçiler geri dönüyordu. Komşu köylerden insanlar gelmeye devam etti. Geceleri tekrar mevziler kuruldu ve ateşler yakıldı. Havanın eksi 25 derecenin altında olduğu 19 Ocak şafağında tanklar, zırhlı personel taşıyıcıları, itfaiye araçları, kamyonlar ve askeri araçlardan oluşan bir konvoy batıdan köye yaklaştı. Fedail Kocaibryamov, Hüseyin Nuh ve Hasan Berberov önderliğindeki Yablanovo halkı direndi. Ön sırada kucaklarında yapay bebekleriyle kadınlar, çocuklar vardı. Ellerinde savunma amaçlı el yapımı aletler olan erkekler ise arkalarında yer aldı. Fedail Kocaibryamov tutuklandıktan sonra tanklar ve diğer araçlar kalabalığı sardı ve köye girdi. Direnişçilere göz yaşartıcı gazlı sis bombaları atıldı, itfaiye araçları üzerlerine güçlü yangın söndürme suyu sıkmaya başladı, tanklar ve zırhlı personel taşıyıcıları, erkekleri ve kadınları meydanda topladı. Hem Yablanovo'da hem de civar köylerde direnişçilere karşı şiddetli bir baskına başlandı. Filaretovo köyünde bir direnişçi tankın altında kalarak öldürüldü, çoğu tutuklandı ve ağır işkencelerden sonra çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı veya Belene'deki toplama kampına gönderildi.

Aralık 1984 - Kasım 1989 döneminde ülkenin dört bir yanından toplam 517 kişi Belene'de gözaltına alındı.

Bulgaristan Halk Meclisi, 11 Ocak 2012 tarihinde, 'Totaliter rejiminin Türk azınlığına uyguladığı asimilasyon politikasını ve yaklaşık 350 000 kişinin zorla göç ettirilmesini etnik temizlik olarak kınayan bir bildiriyi kabul etti. Ne var ki, bugüne kadar tek bir suçlunun bile mahkum edilmediğini ve cezalandırılmadığını belirtmemiz gerekiyor.

BNR

Haber üzerinde çalışanlar: Ergül Bayraktar

Evet, 360 bin insan; kadın, çocuk, yaşlı demeden evini, toprağını, mezarını, komşusunu, bahçesindeki elma ağacını geride bırakıp bilinmeze doğru yola çıktı. Ama bu sadece bir 'göç' değildi. Bu, zulmün planladığı ama Türk'ün sabrının ve direncinin yeniden şekillendirdiği bir kader yürüyüşüydü.

Bu yürüyüşte biz sadece toprak kaybetmedik; kimliğimize, dilimize, inancımıza sahip çıkma kararlılığını dünyaya gösterdik. Adımızı değiştirmeye kalktılar, ama biz onurumuzu değiştirmedik. Bizi tarihten silmek istediler, ama biz tarihin içinde yeni bir sayfa açtık.

Bugün, bu göçün üzerinden 35 yıl geçti. Peki, biz bu yaşanmışlığın mirasına ne kadar sahip çıkıyoruz?

Göç edenlerin çocukları, torunları; dedelerinin hangi trene bindiğini, nereye gömüldüğünü, hangi köyde Türkçe ezan okunduğu için sürgün edildiğini biliyor mu? Yoksa yeni kuşak, kimliksiz bir modernlik içinde, geçmişini unutturacak bir 'entegrasyon'a mı zorlanıyor?

Sormamız gereken soru artık şu:

Geçmişi unutmadan nasıl bir gelecek inşa edeceğiz?

29 Mayıs, bize sadece bir acıyı değil, aynı zamanda büyük bir sorumluluğu da hatırlatıyor. O trenlerden inenlerin çocukları bugün hem Bulgaristan'da hem Türkiye'de güçlü bireyler, eğitimli nesiller, kültürel köprüler inşa edebilecek gençlerdir. Biz bu potansiyeli harekete geçirebiliyor muyuz?

Bugün sadece anmak değil, anlamak ve geleceği buna göre kurmak zorundayız. Çünkü bir milletin davası sadece geçmişle hesaplaşmak değil, geleceğe yön vermektir.

Ve biz, geçmişini bilen, geleceği kurabilecek güçte bir milletiz.

Son söz:

29 Mayıs bir son değil, bir başlangıçtı. Sürgünle değil, yeniden dirilişle yazılan bir tarih sayfasıydı.

Bugün o sayfayı kapatmıyoruz.

Yeni sayfalar açıyoruz. Ama aynı kalemle, aynı isimle: TÜRKLERİN ZAMANI...

Gülten RAİMOĞLU

Марица

Иван Александър подписва договори с османците и 60 000 турци исмаилтяни от Мала Азия се заселват в Търновското царство, ставайки ядрото на армията, твърди синът на голевмия поет Иван Динков

Стоян Иванов Динков е български писател и художник, син е на големия български поет Иван Динков и ученик на проф. д-р Франсоа-Жорж Драйфус. Той е автор на книгата „Османо-римска империя, българи и тюрки', където развива една изключително оспорвана теза, че Османската империя е продължител на Римската и благодарение на нея българският народ оцелява в един изключително труден период. Описва управлението на османските султани като по-толерантно от това на редица европейски владетели и твърди, че българи и турци имат обща история и произлизат от един древен народ, който от времето на Атила управлява степите на Евразия.

- Твърдите, че българи и турци имат обща история и произлизат от един древен народ, който от времето на Атила управлява степите на Евразия. С какви доказателства разполагате?

- Някои от моите твърдения са свързани единствено със съдбата на балканските българи, да ги наречем дунавски българи. В конкретния случай това няма общо със съдбата на всички българи ​- например волжките, кавказките, уралските, кубанските и т.н. Първо трябва да се разбере правилно историко-политическото наименование тюрки. Стотици народи, две човешки раси и една подраса са били в отделни исторически периоди тюрки. Днес десетки народи, две раси и една подраса са също тюрки. Принадлежността към тюрките се определя преди всичко по език, обща история, художествена стилистика, митология, религия, символика, военна организация, държавотворчество и т.н. В най-дълбока древност, също и според генетичен произход, свързан с Y-ДНК хаплогрупите R1a, R1b, Q3 и частично с N1, които са изначално прототюркски и безспорно тюркоезични. Абсолютно доказани в световната историография, а през последните десетилетия и от генетиката, са именно тези факти.

Да обърнем внимание на волжките, уралските и кавказките българи, които и до днес продължават да бъдат тюрки и да говорят на тюркски език, защото никога не са променяли (подменяли) историята, езика и самоопределението си.

Чувашия, която преди десетина години официално заяви желанието си да възстанови старото си име Волжка България, е пример за това.

Разговарял съм с проф. Генадий Тафаев, който по това време беше директор на Историческия институт на Чувашия. В тази република се съхранява най-автентичната древна и средновековна българска история. Също и република Татарстан, която официално призна българското културно наследство.

- В трудовете си говорите за куманите. Да, те са част от Второто българско царство, но доказват ли тюркския произход на българите?

- Второто българско царство е основано от кумани (тюркски народ) и всички царски династии, включително и местните феодали, са кумани през цялото съществуване на държавата, както и по време на фрагментацията на четири отделни държавици. Тоест от Петър и Асен до Шишман, Срацимир и Иванко управлението е куманско. Държавата носи името Загоре, а не България. Това е удостоверено от много документи, още от времето на Калоян, потвърдено в епохата на цар Мицо Асен III, от венециански документи от втората половина на 14. век и т.н. Разпадът и фрагментацията на царство Загоре е следствие от множество фактори. В тези условия на пълен разпад на Загоре се осъществява и съюзният договор между Иван Александър и султан Мурад през 1364 г. Иван Александър неведнъж доказва своите лоялни съюзнически отношения, като например във войната с Унгария.

- Как ще опишете тогава времето, когато османците завладяват българските земи?

- В началото на 14. век се наблюдава обезлюдяването на Европа, тогава настъпва епохата на т.нар. 'Голям европейски глад', продължила близо две десетилетия. Поради климатични промени, довели до тежки суши и срив на земеделието и животновъдството, гладът предизвиква масова смъртност. Близо 25% от европейското население загива.

Това е и времето на фрагментацията на държавата Загоре (т.нар. Второ българско царство), която в рамките на две десетилетия се разпада на четири отделни държавици, напълно антагонистични помежду си, с различни политически и религиозни ценности.

Видинското царство е католическо, Търновското е православно със собствена патриаршия, Добруджанската държава (Карвуна) има църква, пряко подчинена на Константинополската патриаршия, а Велбъжд е зависима от Сърбия. Земите на разпадналата се вече българо-куманска държава (известна и като Втора българска държава на Балканите) са станали полуколониални територии спрямо Унгария, Сърбия, Източната римска империя и Венеция, когато не е „заместена' от Генуа в конкурентната борба в Черно море и Проливите. Известни са унгарските кралски грамоти, в които се описва турска армия, под командването на цар Иван Александър, воюваща с унгарците.

Иван Александър подписва съюзни договори с Османската държава и 60 хиляди турци исмаилтяни от Мала Азия
се заселват в Търновското царство, ставайки ядрото на армията. Това е логично и е следствие от църковната политика на Иван Александър, която позволява на всеки мъж, поданик на царството му, да стане монах и да се освободи от военна служба.

- Тогава какво представлява според Вас Търновското царство към 1393 г.?

- Да, 1393-та е годината, за която някои изследователи твърдят, че 'България' е 'завладяна' от османците. По това време Търновското царство представлява една нищожно малка област около Търново, нещо подобно на ограничен 'владетелски домен' на куманската Шишманова династия, а самата столица е вече град без никакво политическо и икономическо значение.

Окрупняването на територията на Османската държава на Балканите със столица Одрин (Едирне, Адрианопол) достига до създаването и на първото бейлербейство, носещо името Румели/Румелия, начело на което застава Лала Шахин, роден в Пловдив. Нека си припомним, че Пловдив (Филибе) цели четири десетилетия преди Търново е включен в рамките на Османската държава, дори още през 1361 г. е открита известната Джумая джамия, чието строителство е започнало няколко години по-рано.

В тази епоха куманските владетели на държавиците, останали след фрагментирането на Загоре, не са имали никакъв проблем да разговарят и водят преки преговори с османците, тъй като имат един и същ майчин език - тюркски. Конкретно в книгата „Османо-римска империя, българи и тюрки' се опитвам да разкрия именно някои страни от историята на българо-куманското Средновековие на Балканите по време на държавния разпад през 14. век. А акцент е също и това, че българи и турци не са исторически „враждебни народи', а напротив - те са родствени и приятелски народи още от 'дълбоката' ​Античност, защото имат общи еволюционни корени и обща история в продължение на хилядолетия.

- Тюркската теория за произхода на българите се прокрадва едва в началото на XX век. Преди нея се говори за алтайски, арийски произход. Да не забравяме и сарматската хипотеза ​- как ще мотивирате своята теза?

- Това са факти, абсолютно доказани в световната историография. Османската държава се създава едва след като към Османското емирство се включват земите на четирите български държавици (четвъртата е Велбъжд на Драгашите). Фактически именно балканските българо-кумански земи представляват първото османско бейлербейство, наречено Румелия, т.е. Земя на римляните, Римляния, като в този смисъл тези земи са „сърцевината' на бъдещата Османска империя, която официално никога не е била 'империя', а Османска държава, по същество Държава на съюзите.

Столицата на Османската държава още от 1365 г. е Одрин (Едирне). Османската държава е основана от община Кайъ боз-ок - една древна тюрко-булгарска община от Кавказ. Би било добре да осъзнаем, че българи е имало и има не единствено на Балканите и тези българи са били и са все още активни участници в еволюцията - волжки, кавказки, уралски, кубански и т.н. Такива „небалкански българи' са били и тези от тюрко-огузката община Кайъ, основали Османската държава.

Време е да престанем да се чувстваме наследници на „роби', защото никога не сме били „роби'. Османската държава (империя) представлява една от 16-те световни тюркски империи, в чиито конструкции има активно и сериозно българско участие. Днес съществуват 72 съвременни държави на три континента, които са били част от Османската държава в продължение на 4-6 века.

Yunanlılar, M.Ö 1100-146 yılları döneminde gerçekten dünya medeniyetine ve tarihine yön vermişlerdir.

Anadolu'da yaşamış, Mletli Thales, Miletli Hekataios, Klazomenailı Anaksagoras, Efesoslu Herakleitos, Didimli Leucippus, Prieneli Bias, Sinope Diogenes, Ksenokrates Symrnalı Homeros, Bodrumlu Herodot gibi daha onlarca örnek verilebilir.

Dönemin pek çok düşünürü içinde özellikle Anadolu'da yaşamış düşünürleri isimlerini verişim nedeni başkadır. Bu düşünürlerin yazdıkları dil o günlerde örneğin Homeros İonya lehçesi ile yazmıştır.

O günlerde Trakya, Rodoplar ve Makedonya'ın bazı bölgelerinde en çok kullanılan dil Agrianca'dır.

Bu konuda araştırma yapanlara sormak gerekir: Agrianca, Yunanca mıdır?

Yıllardır Bulgaristan, Yunanistan ve Makedonya'ya giderim. Arkeolog ve Eski Çağ tarihçisi olarak en çok merak ettiğim konuların başında annesi Thesis'in topuğundan tutup ölümsüzler nehrine sokup ölümsüzlük kazanmasını, Truva savaşında aldığı yarayla ölen Achilles (Aşil)'in ölümsüz olma olayını araştırmak olmuştur...

Yunanistan Yarım Adası'nı tamamen gezdim, gezdiğim yerlerde “Ölümsüzler Ülkesini, Vratsa=Vraça çayını” aradım, bulamadım.

Makedonya'da bulamadım, Anadolu'nun Trakya kısmında bulamadım. Vratsa (Vraça) çayı, Rodoplar'da eski çağlardan beri delicesine akan bir çayın ismidir.

Bölge halkı tarafından akan çayın halk arasında ki adı Viça olarak da isimlendirilir. Mitolojide ise Skthy (Styx) çayının kolu olarak adlandırılan çaydır, Rodop dağlarından çıkar.

Heredot'un Historicasının V. cilt 55. bölümünde şöyle bir ifade vardır: "Skythia'nın(İskit) ünlü ırmakları bunlardır. Altıncı ırmak Hypakktris'tir. Göçebe Skyth'ler (İskit) yurdundan ve ağaçlık bölge ile Akhilleus'un (Aşil'in) At Meydanından geçer."

Bu konulardan bu kadar detaylı bahsetmemin nedeni Yunanlı kahraman, Akhilleus'un(Aşil) Yunan topraklarında değil, İskitya bölgesinde yani Rodoplar'daki Vratsa=Vraça çayının kaynadığı “Ölümsüzler Ülkesi" kaynağında, ölümsüzlüğü kazandığı ve olayın Yunanistan'da değil, bir İskitya ülkesi olan günümüz Bulgaristan'ın Rodoplar bölgesinde geçtiğini ortaya çıkarmaktır.

Karkinitis'in bir İskit kenti olduğunu Heredot gibi, Miletli Hekataios'ta bu kentin M.Ö V. yüzyılda var olduğunu doğrular. Burası A.Vilcev'in Tımraşh kitabında bahsedilen At Meydanı'dır. Denilen yeri sağında bırakarak Karkinitis kenti yanında son bulur.

Rodoplar'ın eski çağ tarihinde ne kadar önemli bir yerleşim olduğu anlatılır. Yunan mitolojisin de, Homeros'un İlyada adlı eserinde Achilles (Aşil) Greklerin en büyük savaşçısı değil, doğrusu Rodoplar'da yaşayan bir İskitli savaşçı olmalıdır. Ama bazı çokbilmişler, ismine bakarsak Yunanlı kökenli bir isimdir diyecektir. O dönemin isimleri genellikle böyledir. Bu konuyu fazla uzatmamak için örnekler vermeyeceğim.

Homeros'un M.Ö 720'lerde yazmış olduğu on altı bin dizelik İlyada eserinde Achilles(Aşil) yer alır:

“Annesi Thetis oğlunu ölümsüzlük nehri Styx (Skthy) nehrinin ana kaynağında yıkarken elini suya değdirmemesi öğütlendiği için onu sol topuğundan tutup suya batırmıştır. Truva Savaşları'nda ne yazık ki sol topuğundan aldığı bir yara neticesinde bu ölümsüz insan, bu yaradan dolayı ölmüştür.”

Bu örnekleri vermemin tek nedeni Yunan efsanelerinde bazı konuların Yunan Yarımadası'nda değil, Rodoplar da geçmiş olduğunu özellikle bilmenizi isterim.

Bölgenin Rus ve Bulgar mitoloji kaynaklarında ise Tımraş ile Peruştitsa'nın iki birader (Temnyu ve Peryu) tarafından kurulduğu rivayeti anlatılır.

Dedelerim o toprakların asıl halkı, yerleşik Agaryan= Agrian halkındandır. 3-4 yıl öncesine kadar her yıl gidip hayranlıkla gezdiğim yerlerdir.

Bölgeyi iyi bilen ve tanıyan bir araştırmacı olarak, bölgedeki Vratsa (Vratça) denilen yer Peruştitsa arazileriyle sınırdaşdır.

Bu bölgede 5.000 dönüm yer dedelerime aittir, tapu kayıtları halen elimdedir.

Ben arkeolog, eski çağ tarihçisiyim. Dedelerim Pomak olarak anılmadan önce Agaryan=Agrian olarak anılırlardı. Bazı bölgelerde hala Agayan olarak anılırlar. Pomak=Pomage ismi Osmanlı ile kaynaşmalarından sonra verilmiştir. Pomage ismi Müslümanlara yardım eden anlamındadır.

Bu halkın son lideri Ahmet Ağa ve kardeşleri, Filibe'den Rodoplar'a çıkarken Değirmendere denen yerdeki çiftliklerinde, Osmanlının Balkan Ordusu'nun 350 yıl giyim, kuşam ve iaşesini sağlamıştır.

Balkanlar'ın en eski halklarındandılar. Beni bu satırları yazmaya zorlayan nedenlerden biri de Yunanlı, Avrupalı, yani batılı tarihçilerin, tarihi objektif ve tarafsız yazmamalarıdır.

Ama sadece bizim tarihimiz mi?

Asla Yunan, Bulgar, Makedon, Sırp ve Rus tarihleri yanında belki de birçok milletin tarihleri de böyledir. Bunlar içinde istisnalarda vardır tabii.

Sanki benim duygularım doğrultusunda yazan iyi, yazmayan kötü gibi.

Yunanlı yazar Georgios Nakracas'ın kitabının ön sözünde değindiği ”Başkasının tarihini tahrif etmek, ulus olmanın bir parçasıdır” özdeyişi, geçerli bir ilke olmamalıdır.

Amacım bilimsel bir tez hazırlamak değildir. Amatörce bir anlayışla, bugüne kadar yapılan araştırmalarda ve Rumeli insanının anılarında Balkanlar'da ilk kurulan Cumhuriyetin (Tımraşh Pomak Cumhuriyeti) sahibi olan Pomaklar hakkında kesin kimlik bilgilerini bulamadım.

Yunanistan'a gittim araştırdım. Pomakların Yunanlı olduğunu anlattılar. Makedonya'da, Makedon Müslümanı dediler. Bulgaristan'da sonradan Müslüman olmuş Bulgarlar dediler. Dediler, dediler…

Bu ara da Büyük İskender'i de Yunanlı yaptılar… Babası II. Filippos Filibe şehrinin kurucusu olarak bilinir. Makedonya Kralı Great Alexandar, yani Büyük İskender'i Anadolu'dan başlayıp, Suriye, İran üzerinden Hindistan seferini bir çağı değiştiren İmparator olarak anacaksın, onu Yunan tarihinin milli kahramanı olarak tanıtacaksın…

Great Alexander, yani Büyük İskender, Yunan mı Makedon mı diye tartışırken, Yunanlılara göre Balkanlar'daki Yunan kabilesi olarak tanımladıkları Agriyanlar'ın veya Thrakların torunları oldukları şeklindedir.

Bu tarih tezi, Yunanlı Panayotis Foteas tarafından 1978'de yayınlanan “Oi Pomakoi tis Dikitis Thrakis” (Batı Trakya Agaryan=Agrian) eseriyle temelleri atılmış olup Pomakların Helen kökenli olduklarını kanıtlama uğraşlarıyla sürmüştür.

Yunanlılar Pomakları Yunanlı, Bulgarlar ise Slav kökenli Bulgar yapmak istemektedirler. Pek çok araştırmacı, bu konudan bahseder.

MÖ 336 yılında Büyük İskender bölgenin hâkimi olarak tahta çıkar. Hint seferinde genç yaşta ölen İskender'in ordusunun askerlerinin genellikle çoğu Agaryan ve Gora=Goran'dır.

Bu Goran ve Agaryanların bir kısmı, Mısır seferinde ve Filistin'de, bir kısmı da günümüz İran-Irak (Hakkari) Türkiye üçgenindeki bölgeye Gara=Gora bölgesinden ülkelerine dönmeyip burada kalırlar.

Bu bölge günümüzde Kürtlerin yerleşim bölgesi olarak bilinse de, Gora=Garalıların yaşadığı bölge olarak da bazı tarihçiler tarafından ifade edilir.

Bunun kanıtı, Gora=Garalılardan biri olan Molla Gurani=Garani Fatih Sultan Mehmet'in hocasıdır.

Bazı tarihçiler, tarihi bilgileri saptırmak isteyenler, Molla Garani'yi nedense Arap kökenli olarak kabul ederler.

İskender Anadolu'dan yola çıkarak başladığı Hint Seferi'nde, Filistin, Mısır'a kadar da uzanmıştır.

Yine Kesenophan'ın “On Binlerin Dönüşü” nde ordudaki Goran ve Agaryanlar'dan bazıları, Karadeniz'e kadar çıktılar. Çoruh Nehri yakınlarından Karadeniz sahillerinde kalarak yaşamlarına devam ederler.

Bölgede günümüzde Agaryan=Agrian=Goran= Gorani=Gara diye adlandırılan bu askerlerden kalanlar olur. Günümüz de Lazların bu halkla akrabalıkları Osmanlı sarayında yetişmiş Romen yazar Dimitri Kantemir bahseder.

Bizans, Selçuklu ve Osmanlıların ilk dönemlerinde Tımraşh ismine çok az rastlarız. Antik çağlarda ise okuduğunuz gibi sık sık rastlıyoruz.

Büyük İskender'in Hint Seferi'nde ordusunun askerleri genellikle bölgenin savaşçı halkı Agaryan= Agrian, Gara=Gora'lı olup o dönemin üstün savaşçılarıdır, Anadolu'yu baştan aşağı fetih eder, bu savaşlardan detaylı bir şekilde bahseden Ksenophon, Anabasis adlı eserinde askerlerin Hint Seferi'nden vazgeçenleri, günümüz Hakkari yöresine geldiklerinde ordudan ayrılarak bir kısmı Filistin yöresine giderken bir kısmı da Van gölünün batısından Lazkiye bölgesinde Çoruh nehri çevresine çıkıp Karadeniz üzerinden geldiği topraklara dönmek isterler.

Anabasis “On Binlerin Dönüşü” adlı kitabında Lazkiye bölgesine gelen askerler, burada ilginçtir. Halkın “Meth-Medho- Medo” denilen baldan yapılmış bir içki içtiklerini görürler. Kendi yurtlarında da bu içkiyi içmektedirler. Lazların kullandığı gayda adlı müzik aletini bölgede Lazlarda kullanır. Bu konular detaylı araştırılmalıdır.

Meselâ Aristoteles İskitleri, Persler, Thraklar ve Keltlerle(Gotlar) birlikte -askerî bakımdan-karşılaştırmakta ve bunları "üstün cengaver kavimler" olarak nitelemektedir. Ayrıca bu toplum, -evvelce de değindiğimiz gibi-"atlı okçular" veya "hayalet atlılar" olarak da tanımlanmıştır. Çünkü at üzerindeki savaşlardaki üstün yetenekleri, atlarının sürati ve çevikliği ve de oklarının hedefine vurma garantisi hasımlarınca, dehşetle izlenmiştir.

İskitlerin savaş taktikleri ile ilgili olarak Herodot'tan Pers kralı Dareios'un M.Ö. 513'teki ünlü İskit seferi hakkında çok ilginç bilgiler edinmekteyiz.

Burada, sözü geçen seferin tarihi ayrıntıları üzerinde durmayacağım. Ancak, savaş taktikleri ile bağıntılı olarak şu sonuçlara varmak mümkün olmaktadır:

“Yunan Panteonu'ndaki tanrılara o yıllarda insanlığın tek din anlayışı, Zeus'un baş tanrı olduğu tanrılar alayıdır. Çağdaşları Anadolu'daki Hitit'lerde yine tanrıların başı Teşup vardır. Orta Asya ve pek çok bölgede yine çok tanrılı dini inançlar hakimdir.”

İskitlerin kalabalık bir halk olduğu ve o yıllarda Yunanlılar tarafından bile barbar olduğu kabul edilen Thrak kavmi karşısında ne kadar uygar olduklarını bilmekte yarar vardır.

Öncelikle Makedonların ve Bosnalıların “Arenten”, Yunanlıların “Agaryan” dediği ve Slavların Thrak soylu kabul ettiği, Heredot'un “Agrian”,”Amyrgia” ve “”Aukhadea” Agathyrsler adını verdiği İskit'li olan bir kavimdir, Heredot onlara Avrupalı İskitler demiştir.

Arenten ve Agaryanlar işte bu kavmin insanlarıdır. Daha sonraki yıllarda bu kavimlere (Agrian=Agaryan) bölgede yayılan İslamiyetle birlikte Agren= Ahren= Pomage isimleri verilecektir.

Yunanlılar daha sonraki yıllarda onları kendilerinden görmedikleri için Yunanlı Müslümanlar diyeceklerdir. O yıllarda, bu coğrafyada yaşayan başka böyle büyük bir kavim yoktur.

Günümüz Hindistan, Mısır, Kafkaslar, Balkanlar ve Orta Avrupa'da da o yıllarda yaşamış bir halktır.

Thraklara uygarlığı İskitler öğretmişlerdir. Madeni işlemesini, sosyal ve kültürel yaşamda Thraklar kendilerinden bu konuda üstün olan İskitlerden çok şeyler almışlardır.

Yunanlıların meşhur hatibi Demostenes'in büyük anasının İskitli, İskitli hekim ve Filozof Anacharsis'in anasının Yunanlı olduğu bilinir. Bir tıp adamı olan Hipokrat (Bodrumlu) bile, Thrakların uygarlığı İskitlerden öğrendiklerini anlatır.

Türkiye'de, bu çalışmalar Cumhuriyet sonrasında, Atatürk'ün isteği üzerine başlamışken, Avrupalılar ve Ruslar 250-300 yıl önceleri Orta Asya'daki Türkiyat araştırmalarını başlatmışlardır.

1795 yılında Paris'te “Ecole des Languages Orientales Vivantes” kurulmuş ve bunu Şarkiyat ve Türkoloji ile ilgili enstitüler takip etmiştir. Napoli'de 1723, Moskova'da 1814, Paris'te 1821, Londra'da 1823, Helsinki'de 1883 yıllarında Türkiyat ve Türkoloji Enstitüleri açılmıştır.

İlk Türkiyat Araştırmalarını 18.yy'da Messerschmidt, Strahlenberg, 19.yy'da Yadrintsev, Heikel, Radloff, Thomsen gibi pek çok Avrupalı tarihçi ve araştırmacı bu çalışmaları başlatmıştır.

Bilmeliyiz ki, arkeolojiden yeterince yararlanmayan bir tarih yazımından “tarih” çıkmaz, doğruları yazamaz.

İskitler M.Ö II. bin yıllarından sonra Orta Avrupa'ya gelmeye başlamışlardır. Orta Avrupa kavimleri içinde o yıllarda, kendilerini pek gösterememişlerdir.

M.Ö. 1200 yıllarından sonra akraba kavim Thraklarla birlikte Orta Avrupa ve Balkanlar'da İskit kabilelerinin izlerini görmeye başlarız. İskitler o tarihlerde onlardan önce o topraklara göçen ataları Kimmerleri takip ederek bölgeye gelmişlerdir. Kimmerler, Tuna boylarına ve Batı Trakya'ya göçlerinden sonra bölgeye göçmüşlerdir. Kimmerler bölgeye yerleşmesinden hemen sonra yerleşik halk tarafından, bu halklara Thrak ve İskit adı verilecektir, yani bu halkların ataları Kimmerlerdir.

M.Ö 8-7 yüzyıllar Yunan Yarımadası'nın kıyı bölgelerinde Anadolu'nun kuzeyinde Pontus ve Batı Anadolu'da İonlar olarak Yunan kolonilerinin de kurulmaya başladığı dönemlerdir.

Bazı Avrupalı ve Pers tarihçiler, İon kelimesini Yunan olarak algılamaz, İzmir (Smyrna) civarında yaşayan halka, bu ismin verildiğini iddia ederler.

Pers tarihçileri, İonları Yunan olarak kabul etmez, onları Smyrna (İzmir) civarında yaşayan ayrı bir halk kabul ederler.

Bu yıllarda Asya'nın batısında ki İskitler ile Yunan kabilelerin dini inançlarında sadece isim değişikleri görülür. İskitli Agathisos, Herakles'in oğludur. İskitli Api toprak tanrısıdır, bereketi temsil eder. İskitli Argimpasa, İskitlilerin göksel Afroditidir. Gelenos, İskit dilinde ve İskit panteonunda Herakles'in diğer oğludur. İskitli Apollon da, Oitosyros'dur. İskit panteonunda Posedion da Thagimassadoas'tır.

Yunanlıların tarihlerinde bölgede yaşamış tüm halkları Yunanlı yaptıkları gibi, mitolojik kaynaklarda geçen pek çok olayı da Yunan topraklarında yaşanmış gibi gösterirler.

Heredot Historica.IV.-48'de”Skyth'lerin Porata, Yunanlıların Pyretos dedikleri ırmak, sonra Triarantos, Araros, Naparis, Ordessos.

Bu ırmakların birincisi büyük bir ırmaktır, doğu yönünde akar ve İstros'a dökülür. Bunlar, İstros'u besleyen ırmakların Skyth'lere ait olanlarıdır; gene İstros'la birleşen Maris (Meriç) ırmağı, Agathyrs'ler ülkesinden gelir.”

Agathyrs'lerde bir İskit kavmidir. Heredot M.Ö 484 ila 425 tarihleri arasında yaşadığına göre yazdıkları bu tarihlerden çok eski bilgilerdir. Yunanlılar gerçekten o yüzyıllarda dünyaya yön vermişlerdir. Bu tartışılamaz.

Tarihçi, Konstantinos Pararrigopoulos, Yunanlıların kökeni için şunları söylemektedir:

“Gerçek Yunanlılar, İ.Ö 146 yılında gerçekleşen Roma işgali neticesinde yeryüzünden bütünüyle silinmişlerdir. Bugünkü Yunanlılar, İ.S 6. asırda, kuzeyden ve batıdan Mora yarımadasına akan Slav, Arnavut, Ulah, İskit gibi ırkların bu topraklarda yaşamaları ve yerleşmeleri, melezleşmeleri sonucu oluşmuş bir ırkın torunlarıdır. 13 ayrı millet ve etkin gruptan oluşan bu halkın müşterek yanı Ortodoks oluşlarıdır.”

Bizans döneminde yaşamış, İonyalı(Efesli) tarihçi İoannes Slavlık konusundaki sözleri ise:

''Slavların yüz elli yıl gibi kısa bir sürede bütün Balkan Yarımadası'nı işgal etmeyi nasıl başardıkları tümüyle açık değildir. Daha önceki yüzyıllarda barışsever oldukları yönünde kanıtlar bulunmakla birlikte” tarihçi Efesli İoannes'in yaklaşık 585'te yazdığı gibi, onlar bu yüzyılın savaşçı halkı olmuşlardır :

“Lanetli Slavlar ayağa kalkıp bütün Yunanistan'dan, Teselya ve Trakya'dan geçtiler, birçok kenti ve kaleyi zapt ettiler, öldürüp yaktılar, yağmaladılar. Ülkeyi yendiler ve kendi topraklarıymış gibi, korkusuzca yerleştiler ve tuhaftır, bugün bile orada oturuyorlar, korku ve endişe duymadan Roma ülkesinde yaşıyorlar, yağmalıyorlar, katledip yakıyorlar. ''

Bazı Bulgar tarihçileri de, bu eski Thrak efsanelerine dayanarak, Tımraşh ismi eski Thrak kabilelerinden Beslerin tanrısı olan Dionysos ve o üç meçhul güzellerden birinin oğlunun adından bahseder.

Güzel kızlar rahibi olan Kaukıl'ın kızlarının, göğüslerinden süt kendiliğinden akıverirmiş yeni doğan Tımraşh'ı emzirmek için, Tımraşh üç ananın sütünden emerek büyümüş-yetişmiş, ama vahşi ve kaba dağlı – bütün canavarların korkusu, Dionisos'un şarkısından ve sevgi duygusundan yoksun olarak hoyratça büyümüş.

Bu anlatılanlar benimde çok ilgimi çekiyor. Çünkü mitolojik konularla ilişki kurarak bölgenin anılması, tapuları elimde olan, ataları Rodoplu olan benim çok çok ilgimi çekiyor.

Dedelerim, bu toprakları sonradan ele geçirmediler. Bizler bu toprakların asli halkıyız, Atalarımız bu topraklarda yaşadılar.

Heredot Tarihi'nde, İskitya bölgesinde Hypakris adlı bir ırmak vardır. Bir gölden, göçebe İskitlerin yurdundan çıkar. Bu ırmak ağaçlık bölge ile Akhilleus(Aşil)'in ‘At Meydanı' denilen yeri sağında bırakarak, Karkinitis kenti yanında son bulur.(Eski Çağ tarihçilerinin anlatımı)

Eski çağlarda isminden sık sık bahsedilen Rodoplar'da, bölge kültürüyle ilgili Örfe içinse bölgede festivaller düzenlenerek sahip çıkılır.

Bölge halkının müziğe olan tutkusunu Krasimir Martinov'da Orfe ile ilişkisini şu kelimelerle ifade eder:

“En çok sevdikleri efsane de, Orfe'yi anlatan ananelerdir. Kulaktan kulağa, ağızdan ağıza, nesilden nesile taşınan rivayetlere göre, efsanevi müzisyen Orfe, olağanüstü sesiyle bütün hayvanları büyülüyormuş. Orfe'nin günümüzdeki şekillendirmelerinde, özellikle arfa veya lirle çizildiği görülür. Efsanede, Orfe'nin lirindeki tellerden öyle mucizevi tonlar çıkardığını, vahşi hayvanların bile bu sesten mest olup, ayakları dibine yattığı anlatılır. Orfe, mitolojide şair, müzisyen, şarkıların üstün sesi ve sanatçı dehasının simgesi olarak bilinir. Orfe Efsanesi neredeyse Hz. İsa kadar, yüz yıllar boyu damgasını dünya sanatına vurmuş bir efsanedir...”

Orfe'yi seven tüm güzellikleri yaşayarak sever. Orfe'den sonra Rodoplar'da çınlayan türkülerin susturulmasını türlü imalarla sembolize eder. Bu türküleri yeraltında akan küçük çaylarla kıyaslama yapar.

Yazara göre Rodoplar'ın güzelliği, Rodop türkülerinden, ulu dağların senfonisinden küçük bir kıtacıktır. Hayatı çilelerle dolu olsa da, türküler, özgür iradesinin bir ışığı” olduğunu anlatır.

Orta ve Doğu Avrupa'ya ilk göç eden Türk kabilelerinden İskitlerin Balkanlar'a gelişinden bir müddet sonra, Persler M.Ö 514 yıllarında Anadolu ve Balkanlar'ı kasıp kavurmuş, geçtiği her yerdeki kavimleri egemenliği altına almak istemişlerdir.

Fakat enteresandır ki, Rodoplar'da “Ölmek İstemeyen Halk” adlı bir kavme rastlayacaklar. Bu kavme de Bulgar tarihçileri Thrak soylu demektedirler. Genellikle Thrak soylu halkın Metodi Krill dönemiyle birlikte Slavlaştığı için olmalıdır.

Rodoplar'daki, bu kavim her dönemde varlığını gösterecektir. Tarihi kaynaklar Spartaküs'ünde, bu kavmin mensubu olduğunu okuruz.

İskitlerin tarihte iz bırakan boyları, M.Ö 2.000- VII. yy arasında Balkanlar'a akın akın gelmişlerdir.

M.Ö V ve IV yüzyıllarda Yunan ve Azerbaycan tarihini inceleyenler, Anadolu, Kafkaslar ve Balkanlar'da İskitleri göreceklerdir.

İskitler, bu tarihlerde Karadeniz üzerinden Balkanlar'a gelmeye devam etmişlerdir.

M.Ö 496 yılında, bu dönemde (daha önce de M.Ö 2 bin yılları başlarında ilk gurup göçmüştür.) İskitler Perslerin ülkelerine saldırmaları üzerine Balkanlar'a göçmüşlerdir. Trakya'da Khersonesos'a (Gelibolu) kadar gelmişlerdir.

Bulgar Bilgini Prof. Vasil Mikov da Rodoplar'da yaşayan Şarap ve Bağ Bozumu Tanrısı Dionysos'un oğullarından bahseder. Vraça isimli bu “güzel yaşam alanında” yaşayan insanlar olduğunu yazar. Burada çok sevilen iki kardeşten Temnyu ve Peryu'nun Tımraş ve Peruştisa yerleşkesini kurduğunu anlatır.

Bu iki yer, Balkanlar'da Yunanlıların “Agaryan, Agrian” dediği Pomakların en yoğun olarak yaşadıkları yerlerdir.

R. Prikhos, bize sadece, içki adı olan “Kamon” ve bal anlamına gelen “medos” diye Hun Türk kelimelerinden söz etmektedir. Araya girerek aynı kelimelerin İskit dilinde de aynı anlama geldiğini burada belirtelim.

“Kamon” kelimesinin bugünkü Türkçe manası “kımız”dır. Kısrak sütünden yapılan bir içkidir. “Medos” kelimesinin ise birkaç dilde anlamı vardır. Eski Slavca'da “medu”, bugünkü Slavca'da “med” bal anlamına gelmektedir. Eski Prusça'da “meddo”, bal Keltçe'de “medu” bal şerbeti, Litvanca'da “medius” , anlamına gelmektedir. Lazistanda bu dönemde en çok içilen Medo Rodoplar'da da Agaryan=Agrianların en sevilen içkisidir.

Orfe Efsanesi neredeyse Hz. İsa kadar, yüz yıllar boyu damgasını dünya sanatına vurmuş bir efsanedir. Batı Rodoplar'da Lyaskovo köyü folklor topluluğu yönetmeni Hristina Dimitrova: “Bizim köyde herkes şarkı söyler. Okuma evine bağlı koro, değişik etkinliklere katılsa da, asıl en önem verdiği müzik festivali Smolyan'da yapılan ‘Orfe Günleri' etkinliğidir.” diye açıklar.

Ünlü Pomak asıllı yazar Kaşif Kapısızov, Batak ve Tımraş Cumhuriyeti kuruluşundan itibaren 1970-1972 asimilasyon olaylarına kadar yaşanan dönemlerdeki katliamları şiirsel bir anlatımla ifade eder. Kapısızov yaşadıkları dramatik olayların içinden güzellikleri seçerek “Orfe” ile benzerlik kurar. Çünkü Orfe'yi seven doğayı sever, Orfe'yi seven tüm güzellikleri yaşayarak sever. Orfe'den sonra Rodoplar'da çınlayan türkülerin susturulmasını türlü imalarla sembolize eder. Bu türküleri yeraltında akan küçük çaylarla kıyaslama yapar. Yazara göre Rodoplar'ın güzelliği, Rodop türkülerinden, ulu dağların senfonisinden bir kıtacıktır. Hayatı çilelerle dolu olsa da, türküler, özgür iradesinin bir ışığı” olduğunu anlatır.

Bölge halkının müziğe olan tutkusunu Krasimir Martinov'da Orfe ile ilişkisini şu kelimelerle ifade eder: “En çok sevdikleri efsane de, Orfe'yi anlatan ananelerdir. Kulaktan kulağa, ağızdan ağıza, nesilden nesile taşınan rivayetlere göre, efsanevi müzisyen Orfe, olağanüstü sesiyle bütün hayvanları büyülüyormuş. Orfe'nin günümüzdeki şekillendirmelerinde, özellikle arfa veya lirle çizildiği görülür. Efsanede, Orfe'nin lirindeki tellerden öyle mucizevi tonlar çıkardığını, vahşi hayvanların bile bu sesten mest olup, ayakları dibine yattığı” anlatılır. Orfe, mitolojide şair, müzisyen, şarkıların üstün sesi ve sanatçı dehasının simgesi olarak bilinir.

Dünya çapında bir gladyatör olarak tanıdığımız SPARTAKÜS, Rodoplar'dan gitme bir savaşçı olarak bilinir. Spartaküs M.Ö 109-71 yılları arasında yaşamıştır. Spartaküs, köle ve yoksullardan oluşan ordusuyla yıllarca İtalya yarımadasında bağımsız bir şekilde var olmuş ve zamanın yöneticilerine sorun olmuştur. Kendilerine karşı gönderilen sayısız orduyu yenmiş ve Roma Cumhuriyeti'nin yönetim sistemini sarsmıştır. İsyanının eşitlikçi ve özgürlükçü karakteri nedeniyle sol literatürde sahip çıkılan bir kişiliktir.

Gayda, İskoç müzik aleti olarak bilinir. Sanki, gaydayı Avrupa'da bir tek İskoçlar kullanırlar. Şayet gayda İskoç müzik aleti ise diğer komşuları olan Britinya Adası'nda başka hiçbir halk bu gaydayı neden kullanmaz?

Bu halkın ataları olan Gotlar, Güney İskandinavya'nın Gotland bölgesinde ortaya çıkmış, Avrupa'nın tüm bölgelerine yayılmış, hatta Selanik yakınlarında varlığı görülmüş bir kavimdir.

Bu halkın kökeni Kimmer, Thrak ve İskitliler olmasın? Bu konu araştırmaya değer bir konudur.

Gayda, İskoçların milli müzik aleti olduğu kadar, aslında Rodoplar'da yaşayan Agaryanların, yani günümüzde Pomakların asıl müzik aletidir.

Gotlar, II. yüzyıldan itibaren Scythia, Dacia ve Pannonia'da yaşamışlar, III. ve IV. yüzyıllarda Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu döneminde Rodop topraklarını yağmalamışlar ve Aryanizmi(Agaryanlığı) benimsemişlerdir.

Gaydayı o yıllarda bölgede kullanan Agaryanlardan (Pomak) alarak kullanmaya başlamışlardır. Muhtemeldir ki onlarda bu kavmin mensubudurlar.

Günümüzde İskoçların yaşadığı topraklarda gayda kullanan başka bir halk var mıdır?

Balkan tarihi ve ulusçuluğu üzerinde çok oynayan Ruslar içinde, Rus tarihçi Prof. G.Ostrogorsky ise Ruslardan şöyle bahseder:

” İstanbul'un fethi Osmanlı Anadolu ve Avrupa'daki Türk toprakları üzerinde bir köprü oluşturmuştu. İstanbul'un fethinden yaklaşık 200 yıl sonrasına kadar Rus diye bir şey yoktu. Tam tersine Ruslar Tatarların boyunduruğu altında o şuurdan yoksun olarak yaşıyordu.”

İlk Bulgar Devletinin kurucularının Tatar asıllı olduğunu nedense kabul etmezler. (E.Ç) Ruslar ve himayeleri altındaki Slavların inançlarını Bizanslılardan aldığını belirtir. Yunanlı yazar Georgios Nakracas'ın kitabının çevirmeninin ön sözünde değindiği ”Başkasının tarihini tahrif etmek, ulus olmanın bir parçasıdır” özdeyişi, geçerli bir ilke olmamalıdır.

Büyük Önder, Büyük Devlet Adamı Atatürk'ün Tarih Kurumu Kongresi açılışında söylediği “Türk tarihini 1071 yılında başlatmak büyük bir hatadır. Türk tarihini çok daha derinlerde arayın!” ifadesinden yola çıkarak Türk tarihini araştırırken çok ilginç tarihi vesikalara rastlamış olmamdır.

Osmanlının yaşadığı kuruluş ve yükselme devri onlar sayesinde yaşanmıştı. Hatta bazı tarihçiler Fatih Sultan Mehmet dönemine kadar olan padişahların Bektaşi kökenli olduğunu iddia ederler. Osmanlı tebaasını 1527 yılında “Sunnileştirme” akımı başlatmıştır.

Aslında, gerek Balkanlar'da gerekse Anadolu da, Bektaşi Dedeleri, Selçuklunun ve Osmanlının o dönemlerinde Bogomilleri ve Hıristiyanları Müslümanlaştırmıştı.

Ama ne yazık ki, 1527 yılından sonra sapmaların etkisinde kalarak Müslümanlıkta bölünmeler başlayacak, mezhep farklılıkları kan davasına dönüşecektir. Toplumları büyük felaketlere hep bağnaz insanların bağnaz düşünceleri sürüklemiştir.

Balkanlar'da 1877-78 yıllarında ki 93. savaşları esnasında Anadolu'ya 1.5 milyon Türk göç etmiştir. Tüm Balkanlar'dan Anadolu'ya göç edenlerin sayısının 5 ila 6 milyon arasında olduğu iddia edilir.

Bu göçler gerçekleşmemiş, bu insanlar yerlerinde yurdunda kalmış olsalardı, acaba Balkanlar nasıl olurdu?

Hep düşünmüşümdür. Balkanlar'ın coğrafyası günümüzde nasıl çizilirdi?

Türkiye'de yaşayan üçüncü kuşak Agaryan=Agrian torunu olarak, 79 yıllık ömrüm, kendimi bildim bileli dinlediğim göç hikâyeleri ile geçti.

Küçüklüğümde beni fazla etkilemeyen olaylar, yaşlandıkça beni etkilemeye başladı. Yaşlı göçmenlerin eskiden “göçmen dert yer, acı içer” dedikleri gibi. Uykuları kâbus, anlattıkları hep dert olmuştur.

Yıllar sonra ana vatan topraklarına alışınca “Elveda Rumeli!” demeye başladılar. Bahçesindeki gülleri, ulu ağaçları özlediler. Bahçemde bıraktığım vişneler, kirazlar ne oldu diye sayıklayarak ömür geçirdiler.

Exodos'taki Rum muhacirler tersi göçleri Küçük Asya topraklarına döneriz diye hep ümitle yaşadılar (Exodos'un kelime anlamı, Eski Ahit'in ikinci kitabının adıdır. O kitapta, Exodos'ta Musa Peygamber zamanında Musevilerin Mısır'dan çıkışları anlatılır. Göç anlamına gelir. Birinci cildi Batı Anadolu göçlerini, ikinci cildi ise Orta Anadolu göçlerini anlatır).

Yunanistan'a göçen Rum muhacirleri, Küçük Asya topraklarına döneriz diye hep ümitle yaşadılar. O kadar ki Atina'da Küçük Asya Enstitüsünü kurdular, Anadolu'dan göçen Rum ve Yunanlıların kayıtlarını bir gün tekrar döneriz diye tuttular.

Ama bizim bitli muhacirler (geçmişte böyle anılırlardı) nedense dönmeyi hiç düşünmediler.

Nedeni de o topraklarda çok acı çekmişler. İsimleri değiştirilmek istenmiş. Dinleri değiştirilmek istenmiş. 3200 yıl yaşadıkları toprakları ellerinden alınmak istenmiş. Canları istenmiş.

Dinlediğim göç hikayelerinde Ermeni tehcirinden çok daha elim olaylar yaşamışlar. Ama Ermeniler gibi yaşadıkları toprakları, hiçbir zaman başka ülke askerlerine peşkeş çekmemişler, gelin bizi kurtarın diye davetiye çıkarmamışlar.

Balkanlar'da yaklaşık 1.5-2 milyon Türk yaşamaktadır. 1-1,5 milyonda Pomak, Torbeş, Goran ve Agaryan=Ahren=Aren yaşamıştır.

Ata topraklarından, Plevne Savaşı sonrası kovulunca, 1878 de ilk cumhuriyetle idare edilen devleti kurmuşlardır.

Lütfen, Avrupa tarihini inceleyelim, o tarihlerde Avrupa ve dünyada kaç ülke cumhuriyetle idare ediliyordu?

Balkan Türklüğü, Türkiye Cumhuriyeti'nin Kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün şu sözleriyle yine devam etmek istiyorum:

“Türk tarihi bir bütündür. Bu yüzden bir bütün olarak araştırılmalı, incelenmeli ve okutulmalıdır”.

Gerçekten de öyledir. Yunanlılar 3000 yıllık bir geçmişten bahseder. Gerçek tarihleri M.10.yy ile Roma dönemine kadardır. Bulgarlar 1300 yıllık bir tarihlerinin olduğunu yazarlar.

Kaç defa kesintiye uğradıklarından hiç bahsetmezler. Unutmasınlar, iyi araştırsınlar…

M.Ö XII. yüzyılda Balkanlar'a gelen İskit boyları vardır. Bunların kayıtlarına M.Ö VII. yıllarından itibaren rastlarız. Pek çok tarihçinin, Balkan Türkleri üzerindeki araştırmalarında Bulgar, Yunanlı ve Makedonların Pomaklara “Agaryan” dediği gibi Boşnaklarında “Arentanlar” olarak anıldığını iddia edilir.

Bu iki isim arasında ilginç benzerlik içinde Agaryan (Agrian) kelimesinin zaman içinde, İslamiyetle birlikte değişime uğrayarak Agren, Ahren, Aren isminin Pomage=Pomak şeklini aldığını bu konuyu araştıranlar bilirler.

Türk tarihinin de gerek Balkanlar'da gerekse Anadolu'da yaklaşık 3500-4000 yıllık geçmişi vardır. Ama ne yazık ki bazı tarihçiler, Anadolu ve Balkan Türkleri tarihini 1071 tarihinde başlatarak tarihi bir yanılgı içine girerler.

Yunan Kolonileriyle anlaşamayan Traklar, İskitler ile çatışmış olsalar da dostane ilişkiler içinde olmuşlardır. İskitleri tanımak için tarihin babası Heredot tarihine de bakmak yeterlidir. İskitler o yılların en kalabalık (büyük) kavmidir. Orta Avrupa'dan Karadeniz kuzeyinde, Ukrayna steplerinde, Urallar'da, Azerbaycan'da ve güneyinde Persia (İran) bölgesinde yaşamışlardır.

Prof.Dr. M.Taner Tarhan, Antik kaynaklarda, İskitler'in "cengaver" karakterlerini yansıtan, "güçlü ve muharip" bir toplum olduklarına dair birçok ayrıntılı kayıt mevcuttur. Mesela, Thukydides bu konuda İskitlerden, övgü ile söz etmekte ve aynen şunları söylemektedir:

"Savaşlardaki cesaretleri ve ordularının sayısı bakımından, İskitler, Traklardan çok üstündürler. Zira bunlarla ne Avrupa'da ve ne de Asya'da, hiçbir millet mukayese edilemez. Bunların tümü, tamamen birleşse bile, İskitlerle baş edemezler.”

Kemal Gözler adlı araştırmacı: ”Belaslatina'nın kenarından Skıt (Iskıt,İskat) isimli bir çay geçmektedir. Skıt çayı güneyden İvraça tarafından Balkan dağlarından gelmekte ve kuzeye doğru Tuna nehrine doğru akmakta, Tuna nehrine çok yaklaştığında, Tuna nehrine akan Sagosta nehrini Tuna nehrine bağlayan kanala dökülmektedir. Skıt çayı Roma İmparatorluğu döneminde isim yapmış bir çaydır. Latince adı Scitus'tur.”

Bu çayın kıyılarında çok eski zamanlara giden yerleşimler olduğu bilinmektedir. 2004 yılında, Skıt çayı kenarında Ohaden isimli köyde kendisine ‘Todarka' ismi verilen 8100 yıllık bir kadın iskeleti bulunmuştur.

Makedon kaynaklarında, 829-841 yıllarında Selanik civarında Türklerin ve Agaryan= Agrenlerin yaşadığı anlatılır.

III. Mihail ve dönemin filozofu olarak tanınan Bulgar Kirilos “Agrenlerin” Hıristiyanlık üzerine konuşmaları üzerine bir gün onlarla tartışır.

“Agrenlerin, Allah'ın Peygamberi Hz. Muhammed Allah'tan bize çok iyi haber getirdi. Çok insan Muhammed'in dinini kabul etti. Biz de O'nun kanununa uyduk ve asla O'nun kanunundan dönmeyeceğiz” cevabını alan Filozof Kirilos, “Peygamber Efendiniz Hz Muhammed'e inen Kuran-ı Kerimin 19 süresi (Meryem süresinin) 17.ayetiyle cevap vermiştir.

Bu olay bile onları ikna edememiş olmasını Agrenlerin=Pomakların o dönemde de Müslüman olduğu, Yunan ve Bulgarların iddia ettiği gibi Osmanlı döneminde zorla İslamiyeti kabul etmiş Müslümanlar olmadığının en açık kanıtıdır.

Ercan ÇOKBANKİR,

Arkelog

Bu kimseler ya topluma ciddî zararlar veren ve aşırılıklarıyla tanınan kimselerdir ya da topluma faydası dokunup hayırları dilden dile, nesilden nesle, kitaptan kitaba aktarılan kimselerdir.

Hiç kuşkusuz, bunların birincileri topluma zarar ettikleri gibi, kendilerini de heder eden kimselerdir. İkincileri ise topluma faydalı oldukları gibi, inşallah, ahiret gününde de inanarak yaptıklarının karşılıklarını göreceklerdir.

Böyle şahsiyetlerden küresel çapta nam kazanan kimseler olduğu gibi, her toplumun kendi çapında yetişen değerli şahsiyetleri de vardır.

Bulgaristan Türkleri arasında yetişen böyle insanlar arasında önemli bir yere sahip olduğunu düşündüğüm bir şahsiyet bulunmaktadır ve onun adı Emrullah Efendi'dir.

Emrullah Efendi, kimdir ve neden kendisini önemli şahsiyetler arasında görmekteyim? Bu soruların cevaplarını aşağıdaki satırlarda vermeye çalışacağım.

Emrullah Efendi, 15 Nisan 1878 tarihinde Deliorman'ın göbeğindeki şirin ve güzel Yusufhanlar (Pristoe) köyünde dünyaya gelmiştir. Babası Feyzullah Hacı Hasan, aslen Malatyalı olup Osmanlı zamanında Şumnu yöresinde tahsildârlık yapmıştır. Bu esnada Yusufhanlar köyünden evlenerek oraya yerleşmiş ve ibtidâiye / ilkokul muallimliği yapmıştır. Oğlu Emrullah daha dokuz yaşında iken vefat eden Feyzullah Hacı Hasan, arkasında Peygamber talihli yetim evlâdını bırakmıştır.

Emrullah Efendi, on iki yaşına geldiğinde anasını da kaybederek öksüz kalmıştır. Ancak kendisinden büyük kardeşleri, ağabeyleri olduğu için onların himayesinde hayatın dikenli yollarında yürümeye başlamıştır. İlkokulunu köyünde hocalık yapan Muhsin Efendi'nin yanında ikmal etmiştir. Aynı zamanda birçok Deliorman çocuğunun yaptığı gibi, tatillerde gücü nispetinde çalışmış, büyüklerinde ziraat işlerinde yardımcı olmuştur.

O dönemde Silistre şehrinde, Osmanlı döneminden kalma medreseler vardır ve onların en meşhurları Ayvaz Paşa, Satırlı, Bayraklı Cami medreseleridir. Küçük Emrullah'ın ilmî kabiliyetini gören kardeşleri ve yakınları onu eğitim için zamanın tanınmış Silistre medreselerinden birisine göndermişlerdir.

Molla Emrullah, orada okuduğu sürece de tatil zamanında bostan pandarlığı, kiracılık (taşımacılık) ve Ramazan hocalığı yaparak okulunu devam ettirebilmek için maddî kazanç elde etmiştir.

Üstün bir başarı ile medresede dört yıllık eğitimini tamamlayınca Emrullah Efendi, ilim yolundaki serüvenine İstanbul Dârü'l-Fünûnu (İstanbul Üniversitesi) İlâhiyat Fakültesi'nde devam etmiştir.

Bu okulda iyi bir eğitim alarak 1913 yılının Şaban ayında aliyyülâlâ derece ile mezun olmuştur. Emrullah Efendi'nin İlâhiyat Fakültesi'nde öğrenim gördüğü sıralarda hocalarının bazıları şunlardır: Abdurrahman Şeref, Mustafa Asım, Hasan Fehmi, Hüseyin Avni, Ömer Hayri, Manastırlı İsmail Hakkı, Babanzâde Ahmed Naim.

Emrullah Efendi, İstanbul'da bulunduğu zaman zarfında devrin fikrî cereyanlarını, basın ve yayınını yakından takip etme imkânı bulmuştur. Orada "Sırât-ı Müstakîm" çevresinde toplanan münevverleri tanımış, Bulgaristan'a gelişinden sonra bile bu dergiyi okumuş ve okutmuştur.

Emrullah Efendi'nin aynı zamanda meşhur muhakkik âlimlerden ve son Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi'nin Ders Vekili ve Danışmanı olan Muhammed Zâhid el-Kevserî ile yakın ilişkileri olmuştur.

Emrullah Efendi, üniversiteden mezun olunca, kendisine Türkiye'de kalma teklifleri yapılmış, ancak o bu yapılan teklifleri reddederek memleketine dönmüştür.

Döndüğünde Bulgaristan Türklerinin kültür merkezi halindeki Şumnu'ya yerleşen Emrullah Efendi, Müşebekli (Müşebbekli) Medresesine müderris olarak tayin edilmiştir. Eğitime pek de elverişli olmayan medreseyi tamir edip yepyeni bir eğitim yuvasına çevirmiştir.

İstanbul'da tanıştığı yeni pedagojik usullerle eğitime başlayan Emrullah Hoca, çok geçmeden okulun yetersiz oluşu nedeniyle Medrese-i Aliyye olarak bilinen eski medrese binasını tamir ettirerek öğrencileriyle oraya geçmiştir.

Emrullah Efendi, ilk zamanlarda bu çalışmalarının karşılığında herhangi bir ücret de almamıştır. Fakat birinci Dünya Harbi'nin başlaması üzerine, Bulgaristan ile Türkiye aynı safta savaşa girmiştir.

Bu sebeple Bulgaristan Türklerine istedikleri orduda askerlik yapma hakkı tanınmıştır. Emrullah Efendi de askere alınarak orada önce tabur imamlığı, daha sonra da bölük vaizliği yapmıştır.

İşler sükûna kavuşunca, Emrullah Efendi tekrar Medrese-i Aliyye'deki müdürlük görevini üstlenmiştir. Bu arada daha Birinci Dünya Harbi öncesinde Bulgaristan Müslümanlarının dinî kadro ihtiyacını karşılayacak bir okul kurulması kararlaştırılmış ve savaş sonrasında bu okulun açılış çalışmaları başlatılmıştır.

Bulgaristan Müslümanları tarihinde bir devrim niteliğini taşıyan Medresetü'n-Nüvvâb açılması, 1922 yılının sonuna doğru gerçekleşmiştir.

Nüvvâb Medresesi'nin kurulması üzerine, Emrullah Efendi oraya müdür olarak atanmıştır. Sert ve ısrarlı bir kişilik sahibi olan bu zat, Nüvvâb'ta hem hocalık hem yöneticilik ve hem de öğrencilere babalık yapmıştır. Çok zor ve çalkantılı dönemlerden geçen okulun kapatılmayıp Türk toplumuna hizmet etmesi için gecesini gündüzüne katarak uyumlu bir şekilde çalışmıştır. O, gerektiğinde bazı mesai arkadaşlarıyla öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılamak için köy köy gezerek eli açık Müslüman halktan yardım toplamış, gerektiğinde de karşısına sopayla, bıçakla çıkan haddini bilmezlere karşı mücadele etmiştir. Okulda çıkan karışıklıklar sebebiyle birkaç ay görevden alınmışsa da, kendisine karşı yürütülen propagandaların aslının olmadığı tespit edilince yeniden görevine dönmüştür.

Emrullah Efendi, Nüvvab'ın açılışından 1941 yılında vefatına kadar okulda 19 yıl müdürlük yapmış, yirminci yılın da açılışını yapabilmiştir.

Nüvvâb okulu açılırken Tâlî/Lise ve Âlî/Yüksek kısımlarında ayrı birer müdür olacağı kararlaştırılmışsa da, bu gerçekte hiçbir zaman olmamış ve Emrullah Efendi her iki bölümü de başarılı bir şekilde yönetmiştir.

Ayrıca okulda değişik yıllarda, değişik sınıflarda çok üstün bir başarıyla şu dersleri de vermiştir: Arapça, Kelâm, Mantık ve Mecelle (İslâm Hukuku Prensipleri).

Emrullah Efendi, öğrencileri üzerinde kuşun yavrusu üzerinde titrediği gibi titremiş, onları dalâlete düşmekten, tehlikeli akımlara kaymaktan ve siyasî cereyanlara kurban gitmekten korumaya gayret etmiştir. Aynı zamanda, diğer daha alt seviyedeki medreselerin kapanmaması için de büyük mücadele vermiştir. Bu hususta, Şumnulu âlim ve eski Başmüftü Hocazâde Mehmed Muhyiddin Efendi'nin desteğini de alarak var olan medreselerin kapanmasını engellemek için, oralara yetişkin Nüvvab mezunlarını müdür ve müderris olarak göndermiştir. Özellikle Razgrad'da açılmış olan Feyziyye Medresesi'ni kapatmak isteyen din aleyhtarlarına karşı öğrencilerini hep uyanık tutmuştur.

Böyle aktif bir hayat yaşayan Emrullah Efendi, hizmet yolunda koşa koşa yorulmuş, ama mücadeleden geri kalmamış.

O, son anlarına kadar Nüvvâb'ın dertleriyle, Müslümanların eğitim işler ile meşgul olmuş ve bu yoldan pes etmeden Allah'ın rahmetine kavuşmuştur.

Bu muhterem insan, metin ve gayretşinas zât, 8 Ramazan, 1360/30 Eylül, 1941 tarihinde vazifesi başında "İrciî ilâ Rabbike/Rabbine dön..." emr-i ilâhîsine uyarak ruhunu Yaradan'a teslim etmiştir.

Cenaze namazına başta Hocazâde Mehmed Muhyiddin Efendi, Divân-ı Alî-i Şer'î Azâsı tefsir sahibi Mustafa Hayri Efendi, Şumnu Müftüsü Mustafa Sabri Efendi olmak üzere Nüvvab öğretim kadrosu ve daha birçok öğretmen, köylü, kasabalı dost ve sevenler katılmıştır.

Cenaze namazı, Çarşı Camii'nde kılınarak toprağa verilmiştir. Ardında kızları ve oğulları, yüzlerce talebesi ve sevdikleri kalan Emrullah Efendi'nin en büyük mirası ise kurup yaklaşık 20 yıl boyunca yönettiği ve böylece bir asra imzasını attığı Medresetü'n-Nüvvâb'tır.

Çünkü bu okuldan yetişen yüzlerce kişi sadece Bulgaristan Müslüman-Türk kültürüne hizmet ederek Müslüman-Türk kimliğini korumakla kalmamış, Türkiye'ye de ışık saçmıştır.

Emrullah Efendi'nin Nüvvâb vasıtasıyla hizmetleri kendisinin vefatından sonra da devam etmiş, zira bu okuldan mezun olan oğulları Mehmed Emrullah ve Abdullah Emrullah, bir de damatları Beytullah Şişman ve Yusuf Aliş onun hizmetini devam ettirmişlerdir. Hatta oğlu Mehmed Efendi ve damatları Beytullah ve Yusuf efendiler babalarının vefatından sonra okulda hocalık da yapmışlardır. Emrullah Efendi'nin oğulları, 1949-1951 göçünde, damatları da 1989'daki büyük göçte Türkiye'ye göç etmişler ve orada rahmet-i Rahman'a kavuşmuşlar, damadı Yusuf Aliş ise İstanbul'da ikamet etmekteydi (Hayatta ise Allah hayırlı uzun ömürler versin!)

Son olarak bir hususu da paylaşarak yazımı noktalamak istiyorum:

3-4 yıl önce, Nüvvâb mezunlarından olup 1990 yılında yeniden açılmasıyla Nüvvâb'ın ilk müdürü olan Osman İsmail hocama Emrullah Efendi'nin mezarını sormuştum. O da, mezarının "soya dönüş süreci" esnasında defnedildiği mezarlığın yerle bir edilmesi esnasında, bazı vefakâr Nüvvâb öğrencilerinin, müdürleri Emrullah Efendi'nin mezarını açarak fani bedeninden kalanları doğduğu Yusufhanlar köyündeki mezarlığa defnettiklerini söylemişti.

Ben de birkaç yıl önce mezarlığa gidip ruhuna bir Fâtiha okuyarak, bu değerli insanı yâd ettim.

Allah kendisine ganî ganî rahmet eylesin!

Vedat S. Ahmed,

Bulgaristan Yüksek İslam Şurası Başkanı

Kırım Tatar halkı ile Bulgaristan'daki Türkleri yan yana getirirsek, tarih süreci içinde yaşamış oldukları serencam zincirlerini halka halka izlersek, aralarındaki ortak noktaları hemen yakalamış olacağız.

Kırım Yarımadası'nda zengin bir tarihsel geçmişe sahip olan Tatar halkı, kendi kültürünü, sanatını, gelenek ve göreneklerini yerli yerince oturtmuş, uluslararası arenada da söz sahibi bir devlet konumuna gelmiştir. Şanlı, şöhretli hanları, sultanları vardır.

İnsanları, geniş yaylalarında buğday, mısır üretir, bağ ve bahçelerinde yetişen meyveler, üzümler tadı lezzeti ile dillere destandır.

Şehirleri, Rus ve dünya yazarlarına ilham kaynağı olmuştur. Puşkin, Gorкi, Çehov ve Dostoevski'ler en güzel eserlerini Kırım kentlerinde, altın kumlarında kaleme aldıkları yadsınmaz bir gerçektir.

Ne var ki, Kırım Hanlığı 1783 tarihinde Rus egemenliğine geçer ve o gün bu gün, Kırım halkının birgün dahi yüzü gülmemiştir...

Bulgaristan'daki Türkler, 1878 yılından sonra, “göç olgusu" ile yatıp kalkmaya başlamışlardır. Yüzyıllardan beri yaşadıkları yuvalarında bir ”muhacir” zihniyeti ile varlıklarını sürdürmekten asla kurtulamamışlardır.

Hudut kapılarını ha bugün açacaklar, ha yarın! Anadolu'ya ha bugün gideceğiz, ha yarın!”

Bu tarihten sonra, tıpkı bir barajın sularını boşaltırcasına, Bulgaristan'daki Türkler, bir on, onbeş yıl süren aralıklarla Anadolu'ya sürülmüştürler...

Kırım halkı da sürekli göçler, sürgünler yaşamıştır. Kırım'ın insanları bölük bölük, sürü sürü, Ural Dağları'nın arkasına, soğuklar diyarı Sibirya'ya, Orta Asya çöllerine sürülmüştür.

İlle ki, şu 18 Mayıs 1944 yılı var ya, ”dünya, göç, sürgün,” edebiyatına yeni bir anlam kazandırıyor, bu tarih.

Çünkü, dünya dünya olalı, böylesine bir gaddarlık, alçaklık ve zulüm yaşanmamıştır.

Kırım halkı, bir gecede, domuz vagonlarına doldurulup yurt yuvasını boşaltmak zorunda kalıyor.

Yollara dökülen halkın yüzde 46'sı sürgün sırasında ve sonra telef oluyor.

Kırımlı müzisyen Fevzi Aliyev, bu büyük felaketin, bu görülmedik trajedinin üstüne türkü yakılmadığını, türkü bestelenmediğini tespit edip bunun sorgulamasını yapıyor ve “zor iş” deyip çıkıyor işin içinden.

Bunu, insanların binbir sıkıntılarını, tohum gibi dağıtılmalarını, gazete, kitap, dergi yayınlarının yasaklanması, radyo ve televizyon yayınlarının eksikliğine bağlıyor. Bir de KGB ajanlarının ve gizli polisin insanların ensesinde solumaları ile açıklıyor...

Böylece bu olayda, trajedi ve lirizm, hiç bir türlü buluşamıyor, kucaklaşamıyorlar.

Bulgaristan'daki Türkler de, 1989 yılında, “büyük göç” olayını yaşıyorlar.

Birkaç ayın içerisinde, yarım milyona yakın insan, Türkiye'nin değişik yerlerine ve bir kısmı da İsveç gibi Batı ülkelerine sığınıyor...

Ancak, bu göç olaylarından biraz önce, Bulgaristan'daki Türkler, “mayıs özgürlük yürüyüşleri” düzenliyorlar.

Güneyde, 19 Mayıs tarihinde, Cebel halkının protesto yürüyüşü, Kuzeyde ve Burgaz yöresinde “barışçıl” yürüyüşler silahla, topla bastırılıyor. Meydanlar, şehit kanları ile yıkanıyor...

Büyük göçü, halkımız, bir türkü ile şereflendiremiyor.

Biz de, halk bilimcilerine soruyoruz:

Bu göç üstüne neden bir türkü ortaya çıkmadı?

Bu göç, az mı canlar yaktı, yürekleri dağladı?

Nice aileler parçalandı; psikolojik bunalımlar, gençlerimizin, yaşlılarımızın yıllarca peşini hiç bırakmadı?

Kırım Tatar dilinde, 1944'ten 1957 yılına dek yayın yasağı konuyor. Bulgaristan'daki Türkler de, 1984-1989 yılları arasında, kendi ana dilleri Türkçe konuşamıyorlar. Sokakta, meydanda, hatta evde bile Türkçe konuşma yasağı getiriliyor...

1990 yılından sonra, buna benzer yasaklar kaldırılmış olsa da, gazete, dergi ve kitap gibi yayınlarda arzu edilen düzeye ulaşılamıyor.

Devlet televizyonundaki on dakikalık göztermelik Türkçe haber programı bile referandum ile iptal edilmek istenmektedir...

Mayıs ası, bu iki topluluk için çok önemli bir tarihtir.

Mayısları unutmayalım!

Emel Balıkçı

Mısır'ın İskenderiye Kalesi'nde tutsak edilmiş; fakat bir fırsatını bulup firar etmiş ve Türk Kurtuluş Savaşı'na katılmış.

İstiklal gazisiydi. Sarıkamış'tan terhis olup 1925 yılında, memleketi olan Eğridere ilçesindeki küçük ve şirin Mıkmıl köyüne dönmüş.

Komutanları ve silah arkadaşları her ne kadar "Karaçavuş, gitme, kal buralarda, sizin memleket artık Bulgara terk edildi" demişler.

Rahmetli büyük dedem, "Benim o topraklarda anam, babam, eşim, bacım ve kardeşlerim var." diyerek, doğup büyüdüğü köyüne ancak tam 42 yaşına bastığında dönebilmiş...

104 yaşında vefat ettiğinde, ben sekiz dokuz yaşlarındaydım.

Yüce Rabbim, bana nasip etti ve geçen ay büyük dedemin Mısır'da esir kaldığı kaleyi ziyaret etme fırsatı yakaladım.

Meşhur İskenderiye Kalesi'ne ayak bastığımda bir hayli heyecanlandım ve bayağı hüzünlendim.

Gözlerim, dedemin gençlik ve esir düşmüş hallerini boşuna arayıp durdu...

Zamanında, bu çok sıkı şekilde korunan kaleden, büyük dedemin firar etme hikayesi de bir o kadar ilginç ve zekice kurgulanmış bir hadise.

İngiliz Ordusu'nda görevli Müslüman Hint asıllı İngiliz askerler varmış, onlar kalede esir tutulan askerleri Alman zannediyorlarmış. Emir aldıkları üstleri, onları bu şekilde kandırmış ve Hintli İngiliz askerleri, "Pis ve cani Almanlar!" diyerek, onlara çok kötü davranıyorlarmış.

Büyük dedem, dini bilgileri güçlü olan, yazma okuması olan biriymiş. Bir cuma günü ne kadar esir olsak da namazımızı kılalım diyerek teyemmümle namazlarını eda etmişler ve bundan sonra, bu durumu gören Hintli Müslüman askerler tarafından sempati ve sıcak ilgi görmeye başlamışlar.

Hintli askerlerden birisi imana gelip büyük dedemin ve altı arkadaşının kaleden firar etmelerine yardımcı olmuş.

İngiliz kontrolü altında bulunan topraklarda, yalnız geceleri yolculuk yaparak bir ayda zor bela Beyrut'a ulaşmışlar.

Orada bir Arapla anlaşmışlar; fakat dedemin değişiyle bu "Kum Arabı" bunların parasını aldıktan sonra develerine dipçik atmış ve firari kaçak askerler develerden düşüp çöl ortasında kalmışlar...

Beyrut'un dışına çıktıları için burada başka bir Arap ile anlaşıp deniz yolu ile Fransızların kontrolünde olan Laskiye'ye varmışlar, oradan da Kuvayimilliye kontrolündeki topraklara ulaşabilmişler.

Yeniden kısmetleri yaver gitmemiş. Bir sabah, bir mısır tarlasında bunları yakalamışlar ve asker kaçağı olduklarını zannedip ordu yetkililerine teslim etmişler.

Çok yorgun ve bitkin halde olduklarından dolayı, sorulan sorulara ikna edici cevaplar verememişler ve tam da idam sehpalarına tekmeyi vuracakları anda, büyük dedem Hüseyin Karaçavuş, Cemal Paşa komutasında Kanal Harekatı'nda görevdeyken bozguna uğradıklarını ve İngilizlere esir düşüp İskenderiye Kalesi'ne kapatıldıklarını anlatmış. Bunun ispatı da, yanımızdaki bu Müslüman Hintli İngiliz askeridir demiş.

Böylece berat etmişler ve daha sonra, her birini başka komuta kıtalarına dağıtmışlar.

Rahmetli büyük dedem, Milli Mücadele'ye Kâzım Karabekir'in yönettiği orduda devam etmiş.

Şair ve gazeteci Resmiye Mümün, 2005 yılında Plovdiv (Filibe) Paisiy Hilendarski Üniversitesi'nin Kırcaali Lyuben Karavelov Şubesi Türkoloji Bölümü'nde başarıyla savunduğu “Kostino Köyü ve Yöresinin Toponimisi“ adlı yüksek lisans tezini kitap haline getirdi.

Kitabın editörlüğünü şair Haşim Semerci, basımönü hazırlıklarını ise İbrahim İbrahim yaptı.

Resmiye'nin yüksek lisans tezinin bilimsel danışmanı, 2013 yılında aramızdan ayrılan Prof. Dr. Emil Boev, tezin değerlendirme ve inceleme raporunu hazırlayan ise o zaman asistanlık görevinde bulunan, halihazırda Cebel (Şeyhcuma) Hristo Botev Lisesi Müdürü Neziha Hasan'dır.

Kırcaali ilçesine bağlı Kostino (Kemikler) köyü ve civarındaki 14 köyün yer adları üzerine gerçekleştirilen bilimsel araştırma kitabı, toponimlerin dil özellikleri ve toponimler sözlüğünden başka ayrı ayrı yerleşim birimleri üzerine genel bilgiler, yörenin tarih ve coğrafyasına genel bakış ve birçok efsane ve bazı yerlerin fotoğraflarını da sunar.

Kitabın ön kapağında, müellifin uzaktan çektiği Kostino'nun bir fotoğrafı, arka kapağında ise Zvınçe (İmamlar) köyü ile ilgili Koca Hafız Efsanesi yer alır.

Söz konusu bölgenin yerlisi olan Resmiye Mümün, kitabın önsözünde şöyle diyor:

"Kostino köyü ve yöresinin toponimisini yaklaşık iki yıl içerisinde araştırdım, önerilen tüm çalışma yöntemlerini uyguladım. Her ne denli amaca yönelik çalışma gayreti göstermişsem de, çalışmanın ortaya koyduğu bu kitabı bir deneme olarak nitelendirebilirim, çünkü cevap bekleyen daha nice soru mevcuttur.

Bu bakış açısından hareketle, bu yönde yapılacak gelecek çalışmalara faydalı olabilirsem, araştırmanın ana görevini yerine getirmiş olacağım. Bunu araştırma kapsamında yaptığım çalışmalarda emeği geçen tüm şahıslar sayesinde başarmış olacağım. Burada kendilerini saygıyla anarken sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum.”

Müellif, araştırmanın sonuç bölümünde, “Yer adları, bir milletin yerleşme (iskân) tarihi için en önemli yaşayan belgelerden birisidir. Bir coğrafyayı kendisine “vatan” yapan milletler, çoğu zaman kopup geldikleri ana yurtlarından adlar getirip, yeni yerleştikleri bölgelerdeki benzer yerlere koyarlar. Bu yetmezse, renk, yön, kişi, boy, soy, oymak, cemaat, bitki, hayvan vb. adları vererek yaşadıkları yerleri belgelendirirler. İşte, Kostino (Kemikler) köyü ve yöresinin toponimisi üzerine yapılan araştırmanın sonuçları da bu hali doğruladı.

Yöreye ait 1000'i aşkın yer - su adı tespit edildi. Sosyalizm dönemine ait yeni yapı ve kuruluşlarla ilgili toponimlere yansıyan bazı Bulgarca kelimelerin dışında (Obarınyanı, Çaşa, Krısınyanı, MTS'yinaltı), tümü Türk Dili veya Türk Dili'ne girmiş başka (Arapça, Farsça vb.) asıllı kelimelerdir” diye vurguluyor.

Resmiye, “Türk Dili açısından genellikle incelenen toponimi malzemesinin, Rumeli diyalektine ait Doğu Rodop Türk ağızlarına özgü özelliklere sahip olduğu belirlendi. Kostino ve yöresi köylerinin ağızları aynıdır. Kostino ve yöresinin toponimisi, Doğu Rodop Türk toponimisine ait olup, Türk dünyası yer adları ile birlikteliğini ıspat etti. Bununla birlikte Türk boy, soy, oymak, cemaat, kabile adları gibi etnonimlere rastlanılması buradaki halkın Türk asıllığından şüphe bırakmamalıdır” diye özetliyor.

Daha önce sekiz şiir kitabı çıkan Resmiye Mümün, halihazırda Kırcaali Haber Gazetesi'nde muhabir olarak görev yapmaktadır.

Arda nehrinin üzerine bir kuş gibi konmuştur. Karşılarındaki Bezdüven ( yerel ağız) veya Bezdiven Dağı, tıpkı bir dev misali, bu köylerin üzerlerine sanki boynunu uzatmış gitmiştir.

Geçmişte, kimler kurmuş, kimler konmuş şu küçük Rodoplar mekanına, bilinmiyor.

Her halde üç kardeş, ya da bir sülale, bu yamaçları fethetmişler ve yüksek dağ sırtlarını kendilerine mekan edinmişlerdir.

Kabataslak tarihe bir göz atacak olursak, karşımızda şu gerçeği buluruz:

Bu hadise, bundan altı küsur asır önce vuku bulur.

Bu da 1460-70-li yıllarında, Osmanlı, Karaman Beyliği'ni çarçur edince, zavallı Türkmen halkını, bu acımasız ve verimsiz dağlara sürmüştür.

Yabani oturmayan bir yerde, insanlar, canlarını kurtarmak için bu uçurumlu ve sarp yerlerde soluğunu almışlardır.

Daha doğrusu da, buraları kuş uçmaz, kervan geçmez yerlerdir...

Köy yeri, henüz kurulmuş kurulmamış, insan su kaynağını tutmuş, ibadet yeri yapmıştır.

Cami deyince, halkı bir araya toplayan, aşı ve işi derleyen, acıyı ve neşeyi yaşatan şu köy meydanıdır.

Bir Dutdibi, ya da Cevizaltı'na, işte oraya bir Cami yapılır. Yanıbaşında dere içi pınarı akar.

Bu sulardan nice hanım hanımlar, kızlar ve nineler bakraçlarla evlerine su taşırlar, aş kaynatırlar, temizlik yaparlar.

Halka, arka dayak olarak da, köyün hemen karşısında ise bir bütün olarak, koskocaman, bir tek taş topraktan ibaret olan Bezdüven tepesi.

Bezdüven, herkese güç ve kuvvet, dinçlik verecektir. Hele onun zirvesi, doruğu adeta kutsallaştırılmıştır.

Oradan Edirne'nin Selimiye Cami'sinin minarelerini, Marmara denizini, ardından Uludağı ve uzaklarda kalan Anadolu'yu ve ana vatan topraklarını görmek mümkündür...

Etten tırnak koparmak, taştan ve dimdik yamaçlardan toprak edinmek, bir dönüm tarla için daha da kolay gelmiştir, buraları mekan tutan insanlara. Artık, onların ismi cismi, köy hayatının en önemli bir parçasıdır: Harmankaya tarlası, Çukur tarla, Çalağacı tarlası, Değirmen tarla ve Kuvanlıkkaya, Tuzluk, Yatacık gibi yer adları devreye girmiştir…

Bir de yol! Yolun haline de bir bakalım: katır, eşek geçecek kadar dar ve çukur yollar. Onlar da halkı yakın sayılan yerleşim yerlerine - Tozçalı, Hallar, Şeytan Köprü, Eğridere vb. ulaştıracaktır. Oralardan da tüccarlar tuzu, sabunu, çarığını ve ununu vb. malları halka getireceklerdir.

Geçen asrın 60-70-li yıllarında, köy nüfusu yaklaşık en yüksek olup, 600 kişiye ulaşmıştır.

Bunlar da Halil ağalar, Mümüneminler, Salibekirler, Ormancı Seidler, Seidşop ailesi, Topallar, Durmuşsaliler sülaleleridir. Onlar burada sürdürebilmişler ve arkadan gelen nesillere unutulmaz anılar yad etmişlerdir.

Bu küçük, ulaşıma zor olan Rodoplar köyü, bu haliyle bir hayli ünlüler de yetiştirmiştir.

Abdurrahman İsmail Dede, Balkan Savaşları'ndan önce Yunanistan'ın Dedeval dağ köyünde imamlık yapmıştır. Bu köy, çoktan boşalmış, çayır ve çalılığa dönmüş; ama dedenin mezar taşı hala orada bulunmaktadır.

İbramlar'da, Tosçalı ve başka medreselerde dini eğitim görüp imamlık, hocalık edenlerin sayısı bir hayli kabarıktır.

Prof. Dr. Ali Eminov hadisesi, başlı başına ayrıcalıklı bir olaydır.

Bir karlı, yeni yılbaşı gecesinde, komünist totaliter rejim koşullarının daha da ağırlaşacağını sezen bir lise öğrencisi, özgürlüğüne kavuşmak, kendine normal bir hayat kurmak için, Yunanistan topraklarına geçer ve tüm gurbetçiliğin acımasız koşullarına katlanarak, ta Amerika'nın Nebraska eyaletine yerleşmeyi, önce lise, daha sonra da yüksel tahsil almayı başarır.

Son derece ilginç ve dikkat çekicidir ki, tüm Batı alemi, Bulgaristan'daki Türk halkına yapılan haksızlıkları, ad değiştirme, dinin yasaklanmasını, baskı ve cezaevlerini, cap canlı bir soykırımı, antropoloji uzmanı Ali Eminov hocadan öğrenecek ve sesini o zaman çıkaracaktır...

Bu bağlamda, tüm Rodoplar'ın Türk halkı ve Bulgaristan'daki Türkler, haklı olarak hocaları Ali Eminov ile övünüp gururlanacaklardır…

Geçen asrın 50-60'lı yıllarında, köyden bir hayli pedagoji öğretmeni çıkar ve küçük afacanlara doğru dürüst eğitim verirler.Bekir Halim, Abdurrahman İsmail, İlyas Mümün, Recep Sadullah vb. öğretmenlerin isimleri hala saygı ile anılmaktadır.

Ağır köy koşullarına katlanan çocuklar, boş vakitlerde "Çelik" atacak, "Tokurcum" oyunu çizecek; bayram günlerinde ev ve mahalle dolaşacaklar, çatallı kızılcık değneklerle çörek toplayacaklar, sevgi ve coşku dolu anlar yaşayacaklardır.

Bu arada halk eski, kalu beladan kalma adetleri, bayramları unutmamış, günümüze dek yaşatmış, yaşatmaktadır.

Hele o meşhur Hıdrellez Günü ve Yedi Kızlar Aşı ile birlikte kutlanan etkinlikler, hala göç eden köylünün hatıralarında muhafaza olmuştur.

O çiçek toplamaklar, Yedi Kızlar Aşı hazırlıkları, mani mani üstüne düzenlenen dizeler:

"Karanfil deste gider

Kokusu dosta gider,

Yarim beni görünce

Evine hasta gider.

Bezdüven'e çıktın mı

Anadol'a baktın mı,

Yarin suya gelince

Çemberini açtın mı.

Cami yanı suları

Çok soğuktur içilmez

İbrahimler kızları

Övmekle bitirilmez.

Bezdüven'den yel esti

Esti dereyi geçti

Merak etme güzele

Başkası onu seçti..."

Hatıra kalan o düğün günleri ve meşhur "Maşalan" ateşi etrafında oyunlar, şenlikler…

Erkeklerin de ateş etrafında rol alma olayları. Kimi "Eşek", kimi de "Kalaycı" ve "Çingene" olunca, halkı coşturur, bayramların tadını çıkarırlar…

Köy, yıllar önce terk edilmiş, kırık dökük viraneliğe dönüşmüştür; ama yaz ortası gelince, dört kıtaya yayılan halk, bir heyet oluşturur ve o unutulmaz Dağ Bayramı'nı canlandırırlar, birbirine kavuşur ve eski birlik ve beraberliği yeniden yaşamış olurlar.

Emel BALIKÇI

( Bu araştırma yazısı, Alev dergisinden alıntıdır ve Abdurrahman İsmail ailesinin bilgilerine dayanılarak yazılmıştır.)

21 Ekim 1912 yılında işgal edilen Kircaali'nin incisi Yaver Paşa Konağı'nı tanıyalım.

Bina, Osmanlı Sultanı Abdulaziz'in talimatları ile 1870 yılında garnizon komutanlık binası olarak inşaa edilmiştir.

Günümüz Bulgaristan devleti sınırları içinde ayakta kalan, Osmanlı Ordusu'na ait en eski yapılardan biridir. Binanın bir bölümünde, son Kırcaali Garnizon Komutanı Yaver Paşa'nın kaldığı için, konağın adı da halk arasında paşanın ismiyle anılır.

Osmanlı'nın bu topraklardan çekilmesinden sonra, bina askeri amaçlarla kullanılmıştır. 1934 yılında, DNA ( Дом на Нарадната Армия ) - Ordu Evi olarak kullanıma açılmıştır.

Günümüzde binanın güney kısmı ve üst katı subay kulübü olarak faaliyet göstermektedir. Ön cephesi lokanta - ( Rusalka restoranı ), pastane ve kırtasiye amaçlı kullanılmaktadır. Binanın ön yüzü, bu ticarethanelerin eklemeleri ve reklam panoları ile kapatıldığı için değersiz bir duruma getirilmiştir.

Bu gün Kırcaali'yi ziyaret edenlerin çoğunluğu, Yaver Paşa Konağı'nın hangi bina olduğunu bilmezler.

Binanın Arda nehrine bakan tarafında eskiden Osmanlı Askerî Kışlası bulunuyordu. Belli bir süre bu mekanlar Bulgar Topçu Kışlası olarak kullanılmıştı. Günümüzde hepsi yıkılmış ve yerine Arda nehri kıyısına güzel bir park yapılmış.

Fotoğraflarda Yaver Paşa Konağı'nın günümüzdeki ve 1912 yılından önceki halleri görülmektedir.

Kırcaali şehri, yaşayan bir Türk tarihidir.

Gezelim, görelim ve geçmiş tarihimize sahip çıkalım.

Mecit Bayraktar

Halbuki, devlet tarafından bize verilen kimliklerde Türkoğlu Türk olduğumuzun yazılı olarak belirtili olduğunu, ben kendi usulünmce, ikili ve uluslararası anlaşmalara dayanarak (Burada Paris - 1947, Berlin, Viena, Helzinki, Madrid ve Ottawa anntlaşmalarını kastediyorum.), başkent Sofya'da bulunan devlet konseyi başkanlığına hatırlatım.

Bunun akabinde, ben üç yıl boyunca Belene adasında bulunan temerkuz kampında sürgün olarak tutuldum. Daha sonra, ceza kanununun 108. maddesi gereği beş yıl hapis cezasına çarptırıldım.

Bir siyasi mahkum olarak, Eski Zağara Cezaevi'nin 6. müfrezesinde cezamı çekerken, annem rahmetine kavuştu ve cenaze merasimine katılmama bile izin verilmedi.

Şu an babam Müslüman mezarlığında, annem ise Hristiyan maşatlığında yatmakta...

Çeşitli dinler siyaseti bir araç olarak kullanmazlar;fakat politikacılar dini kullanarak ayrımcılık yapmaya devam ediyorlar.

Halbuki, asırlar boyunca bizler aynı topraklarda kardeşçe yaşadık ve yaşamaya devam ediyoruz...

Seydali AKGÜN