Ne zaman 19 Ocak gelse, yine eskilere, anılara giderim.

Soğuk bir kış günü, her yerde kar var. Ama bizi hiçbir şey durduramaz.

Eşyalarımız günler öncesinden sandıklara konmuş.

Her sandıkta olan eşyaların listeleri yapılmış, sandığa iliştirilmiş.

İçimiz üşüyor, soğuktan mı, yoksa yakınlarımızdan ayrılacağımızdan mı bilemiyorum.

Tüm yolcular ayrılan kompartmanlarda yerlerini alıyor. Herkes yakınlarıyla vedalaşıyor.

Ayrılık zamanı gelmiş çatmış, gözyaşlarımız sel olup akmış.

Son anda yetişen komşumuz 'Bahtiyaaaaar' diye dört yaşındaki oğluma seslenişi

hl kulaklarımda. Son anda yetişip sarılıp kokluyor, yanaklarından öpüyor.

Ayrılık ne kadar zor olsa da kararlıyız. Hiçbir şey bizi caydıramaz,

yolumuzdan bizi geri döndüremez.

Yıllarca Türkiye özlemi çekenler için bu duygunun tarifi yok.

Nihayet kara trenin düdük sesiyle, arkanda doğduğun toprakları, yakınlarını,

arkadaşlarını, yaşanmışlıkları bırakıp bir meçhule giden yolculuğa başlıyoruz.

Bir ara kompartmanın kapısı açılıyor, bir görevli isimlerimizi okuduktan sonra,

soyadınız ne, diye soruyor. Biz soyadı bile düşünmemişiz. Birden Işık olsun diyorum.

Herkes kabul ediyor. Hepimiz karışık duygular içerisinde önce muhacirhaneye yerleşip,

Daha sonra İzmir'e yakınlarımızın olduğu şehre yerleşiyoruz.

Bundan böyle, ikinci vatanımızda, yeni bir hayat bizi bekliyor.

Alışılması zor da olsa, insan her şeye çabuk adapte oluyor.

Senelerce birçok arkadaş edindim, öğrenci yetiştirdim, yeni deneyimler kazandım.

Herkes bir yerlerden gelip İzmir'e yerleşmiş olabilir;

fakat memleket değiştirmek başka bir şey.

Fatma IŞIK

Fotoğraf: Süleyman AKMAN

( Devam )

- Geleceğin şehirlerinde en çirkin olan şey ne olabilir?

- Modern şehirlerdeki en çirkin şey kimliksizliktir. Bu, inşaat, insan için yapılan bir iş olmaktan çıkıp salt yatırım aritmetiğine dönüştüğünde ortaya çıkar. Artık yaşamak için değil de sadece 'yatırım geri dönüşü' için inşa edildiğinde, şehir ruhunu kaybetmeye başlar. Dışarıdan parlayan cepheler elde ederiz; ama içleri boşlukla yankılanır, içinde insanlık barındırmayan parlak kabuklar gibi. Çirkinlik malzemede değil, niyetin yokluğundadır. Kat sayısında değil, onların neden var olduğuna dair fikrin eksikliğinde. Şehir sadece satmak için, değil de yaşamak için yapılmadığında bir topluluk değil, bir pazar tezghına dönüşür ve o zaman mahalleler değil, yönü olmayan, hafızası olmayan, onuru olmayan labirentler ortaya çıkar. Şehrin gerçek güzelliği onun insaniliğindedir. Bu kaybolduğunda ise cam ne kadar parlarsa parlasın manzara gri kalır.

- Önce neyi yeniden inşa etmeliyiz, eski binaları mı, yoksa eski ahlakı mı?

- Önce ahlakı yeniden kurmamız gerekir. Eski yapılar kireçle, taşla ve sabırla canlandırılabilir, ancak içeri giren insanın ahlaki bir dayanağı yoksa, yapı sadece güzel bir kabuk olarak kalır. Ahlak, her
restorasyonun temel konstrüksiyonudur; onsuz yapılan her yenileme aldatıcı bir tazeleme olur, tıpkı bir sandığı cilalayıp ona 'ev' demek gibi.
Dünyaya bakışımız, nesiller boyunca sınanmış ve dayanıklılığı kanıtlanmış bir etik çerçeveye oturmuyorsa, en büyük rekonstrüksiyon bile canlı bir ortam değil, müzelik bir dekorasyona dönüşür.
Ahlaki bir sakini olmayan yapı sadece bir dekor, ahlaki temelden yoksun toplum ise her yeni ideolojinin rüzgrına açık geçici bir iskele görünümündedir. Ahlakı yeniden kurarsak, yapılar da gerçek anlamını bulur. Onsuz ise geriye kalan her şey unutulmaya
mahkûm bir inşaattan ibarettir.

- Bir mimarın işindeki en zor şey nedir?

- Mimarın işindeki en zor olan şey ne çizimdir ne de malzeme. En zoru, doğanın, insanın ve zamanın farklı biçimlerde yorumladığı unsurları tek bir harekette buluşturma çabasıdır. Güzelle gereklinin,
fikrin coşkusuyla bütçenin soğuk hesabının, insan ruhuyla ne şefkat ne merhamet tanıyan katı yasanın arasında bir denge bulmaktır. Mimar, bu alanların sınırında duran görünmez bir bekçidir; iki
taraftan da gerçeği duymak zorundadır. Onun emeği çoğu zaman bir meslekten ziyade bir hizmeti andırır. Çünkü sanatın dilini kuralların diline çevirir, fakat bu çeviride anlamın kaybolmasına izin vermez. Bu aceleci insanların işi değildir. 'İstiyoruz' ile 'yapılabilir' arasındaki sessizliğe dayanabilecek bir karakter ve sorumluluğun
ağırlığından kaçmayan bir ruh gerekir. İşte o sessizlikte, kaosu yok etmeden düzenleyen gerçek zanaatkrlık doğar.
Mimar aslında zorla değil, anlayışla kurulan bir düzenin muhafızıdır ve bir yapı öyle doğar ki içinde hem ruh, hem dayanıklılık, hem güzellik hem de anlam varmış gibi hissedilir, o zaman bu yapı sadece bir nesne değil, bir tanık olur.

- Deniz kıyısındaki yapılaşma hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Deniz kıyısında inşaat yapmak yalnızca estetik değil, aynı zamanda vicdan meselesidir. Deniz beton hırslarının alanı değil, ölçünün, sessizliğin ve saygının meknıdır. İnsan kıyının bir sınır olduğunu, rastgele yapılaşma için boş bir tuval olmadığını unuttuğunda, doğa ona borçluymuş gibi davranmaya
başlar. O zaman deniz bir mucize olmaktan çıkar, açgözlülüğün fonuna dönüşür. Çizgiyi aştığımız anda kaybettiğimiz sadece manzara değildir; hafızadır, bizden önce yaşayanların nasıl yaşadığını ve bizden sonra yaşayacakların nasıl yaşaması gerektiğini anlatan hafıza. Deniz, çok bir şey istemez, sadece saygı.

- Mimarlığın geleceğini nasıl görüyorsunuz?

- Mimarlığın geleceği ne sonsuz beton katmanlarında ne de ufku bastırmaya çalışan cam kulelerindedir. Gelecek, doğala geri dönüştedir, iklimle çatışmadan onunla uyum içinde çalışan
malzemelerde, insanı merkeze alan ve onu kentsel bir mekanizmanın vidasına dönüştürmeyen ölçekte gizlidir.
Yarının mimarlığı dürüst olmalıdır. Taşın anlamlı olduğu yerde taş kullanılmalı; ahşap akılcıysa ahşap tercih edilmeli; teknoloji ise yalnızca insanın hizmetine girdiğinde yerini bulmalıdır, yatırımcı
kaygılarının değil. Şehir, insanı yavaşça ve sessizce kimliksizleştiren asfalt ve beton matrisleri değil, yaşayan bir organizma olabilir. Aksi hlde insan bankaların, trafiğin ve kendi programının ebedi
borçlusuna dönüşür. Doğadan ne kadar uzaklaşırsak, özgürlüğümüzden de o kadar hızlı uzaklaşırız. Toprakla, iklimle ve insan ritmiyle bağımızı kopardığımızda, geriye sadece manzarası güzel konforlu hapishaneler inşa etmek kalır. Bu yüzden mimarlığın geleceği ölçüye dönüşte, dayanıklı malzemelerde, doğal çevrenin
huzurunda ve insanı amaç olarak gören şehir anlayışında saklıdır, yan üründe değil.

- 'Akıllı binalar' hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Gerçekten akıllı bina, elektrik ve suya erişimin geçici olarak kesildiği durumlarda bile tamamen işlevsel kalabilen yapıdır, hatta gıda ve sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olduğu zamanlarda dahi. Bir binanın gerçek zeksı, sahip olduğu sensörlerin sayısında değil, kendi kendine yetebilme becerisindedir.

- Yapay zek mimarın yerini alabilir mi?

- Hayır. Yapay zek kopyalayabilir, birleştirebilir, simüle edebilir, hesap yapabilir ve tahminlerde bulunabilir, ama ruh yaratamaz. Kopyayla katedral kurulmaz, ne de insan anlamını taşıyabilecek bir
köprü. Algoritma güneşin açısını hesaplar, fakat insanın iç gölgesini değil — mimarlığın doğduğu o derin gölgeyi. Mimar çizim yapan biri değildir; meknla konuşan kişidir. Yapay zek duyabilir, ama
gölgeleri işitemez.

- Gelecekte yeni megapoller inşa edilecek mi sizce?

- Evet, hem de hayalden değil, zorunluluktan. Devletler düzen duygusunu kaybettiğinde insanlar onu yeni şehirlerde aramaya başlar. Ama 21. yüzyılda hl kğıt bürokrasisinin altında ezilmemiz bir trajikomedi. İnternet her yerde, fakat bir PDF dosyası bazen insan umudundan daha ağır geliyor. Dijital gökdelenler, ama kğıt dosyalar, çağımızın paradoksu tam da budur.

- Dijital çağın en korkutucu yanı nedir?

- İnsanların dünyaya artık ekranlardan bakmayı alışkanlık hline getirip, pencerelerden bakmayı unutması. Dijital insan sürekli 'bağlı', ama nadiren 'mevcut'. Her şeyi görüyor, kendi hayatı hariç.
Ekran bilgi yanılsaması yaratır; gerçek ise camın arkasında durur, bir çift gözün yeniden fark etmesini bekler.

- 'Balkan insanı' kavramı sizin için ne ifade ediyor?

- Bu, krallıklardan darbelere, işgallerden ideolojilere, enflasyonlardan değişen paralara, büyük vaatlerden büyük hayal kırıklıklarına kadar her şeyi görmüş ve buna rağmen hl gülmeyi başarabilen insandır. Bir etnik kimlik değil, bir karakterdir.

- Bulgaristan'dan ayrılan gençlere ne tavsiye edersiniz?

- Gidin, dünya, yoklama almayan büyük bir öğretmendir. Ama kaçmayın. İnsan sınırı değiştirince özgür olmaz, sınırın ne anlama geldiğini anlayınca özgür olur. Ben kaçışa inanırım. Tecrübeye
inanırım, sana aldığından daha fazlasını geri veren tecrübeye.

- Hayatın anlamı sizin için nedir?

- Ardında satın alınamayacak bir şey bırakmak. Bir yapı, bir fikir, bir çocuk, seni unutsalar bile izini taşıyan bir şey. Anlam, yıl sayısında değil, bıraktığın izin ağırlığındadır. Ben kendi izlerimin iyi betоn gibi olmasını isterim, zamanа, yağmura ve en çok da unutulmaya dayanıklı.

- Söyleşimizin sonunda, okurlarımıza ne söylemek istersiniz?

- Dünyanın kötü olduğuna hemen inanmayın. O, tamamlanmamış bir projedir ve siz, onu tamamlaması gerekenlerden birisiniz. Onu sabırla, ne nefretle ne de kibirle inşa edin ve her şeyi yetkin kişilerden oluşan ekiplerin eline bırakın, bilgisiz işçilerin projenize yaklaşmasına izin vermeyin.
Sabırlı ve akıllı olun, ustanın tapınağın son taşını yerleştirirken gösterdiği özeni gösterin, bunu insanların görmesi için değil, yapıyı tamamlamak için yapın.

Söyleşiyi derleyen: Jale Filibeli

Bu düşünce bağlamında bizler her zaman imparatorlukların çevresinde yer aldık. Ancak biz bölünmeye değil, hafızaya mahkûmuz. Bizi yaşatan da odur. Tartışsak bile, aynı dili, bizim yerel dilimizi konuşuruz ve denizlerin, okyanusların ötesinden bağıran dış güçlerin, bizim farklılıklarımızı, kendi çıkarları için kullanmalarına asla izin vermemeliyiz, çünkü o çıkarların ardında yalnızca onların ekonomik menfaatleri vardır.

- Osmanlı döneminin en az değer verilen mirası sizce nedir?

- Şehir planlaması. Ne saraylar ne de camiler, asıl miras, insan ölçeğine dayanan mantıktır, gölgeler, su, iç avlu. Günümüzde birçok kişi ölçü duygusunu kaybetmiş durumda, yapı alanı ile toplam inşaat alanı arasındaki dengeyi yitirdiler. Ancak geçmiş mimari tarzlara da geri dönmemeliyiz, onlar kendi zamanları için doğruydu, fakat dördüncü sanayi çağında geçerliliklerini yitirdiler.

- Geçmişe dönebilseydiniz, hangi uygarlığı en derin şekilde incelemek isterdiniz?

- Roma uygarlığı, yalnız mimarisinin ölümsüzlüğü için değil, her taşına ve her fikrine işlenmiş disiplin ve devlet düzeni için incelenmeye değerdir, zamanı takvim olarak değil, nesillere karşı bir sorumluluk olarak ele alan bir medeniyettir. Betonları hl ayakta duruyor, yolları ise bir insan ömrünü çok aşan bir düşüncenin eseri olarak bugün bile konuşuyor.
Günümüzde ideolojiler 30 - 40 yıl içinde çökerken, asfalt kaplamalar bazen garanti süresi bitmeden işlevini yitiriyor, fark aslında basittir, Roma kalıcılık inşa ediyordu, oysa çağdaş projelerin bir kısmı 'in vitro' doğuyor ve kalıcı bir iz bırakmadan yok oluyor. Roma bize hatırlatıyor ki gerçek medeniyet sloganlarda değil, kalıcılıkta ve ölçüde, düzende ve bir eserin kendi yaratıcısını bile geride bırakacak bir ömre sahip olabilmesindedir.

- 'Manevi restorasyon' sizin için ne ifade ediyor?

- Taşları değil, onların ardındaki anlamı yeniden canlandırmaktır, çünkü yapı dediğimiz şey çok daha derin bir gerçekliğin sadece dış kabuğudur. Yenilenmiş bir kilisenin, caminin veya sinagogun ne
faydası olur, eğer içine giren insan dünyanın bir düzene, bir sorumluluğa ve yeryüzü ile onu aşan daha yüce hakikat arasındaki görünmez bağa inanmıyorsa. Gerçek dönüşüm cepheden değil, ruh dünyasından başlar, duvarları değil ritüelin yüceliğini, süslemeleri değil insanın iç lemini Yüce Anlam'a göre düzenlemesini sağlayan yöntemi geri getirir.
Sadece duvarları yenilersen, fotoğraflara ve broşürlere yakışan güzel bir kabuk elde edersin. Ama ruhu onarırsan, gelenek ateşinin kuşakları birbirine bağlayan nabzını ve nefesini geri getirirsin,
zamanın o bağı koparmasına izin vermezsin. Yaşayan uygulamaları olmayan bir yapı, okuyucusu olmayan bir kitaba benzer, durur ama konuşmaz. Manevî koruma ise sesini, anlamını ve bir toplumu gerçekten medenileştiren o iç dayanıklılığını geri kazandırır.

- Gelenek ile fanatizm arasında önceden çizilmiş bir sınır olabilir mi?

- Evet, bu sınır ne tapınaklarda ne de kitaplarda değil, çağdaş laik eğitimin şekillendirdiği insan bilincinde bulunur. Cahilin geleneğe bir silah gibi sarılıp öfkeyle inanma tehlikesi her zaman vardır,
çünkü kökü sapmadan ayırt edecek bir zihinsel donanıma sahip değildir. Bilge insan ise geleneğin bir yol olduğunu, bir hapishane olmadığını bilir, bu yüzden başkalarına saygıyla bakar, çünkü kalıcı bir toplumun uçlarda değil, bilgide, ölçüde ve bilinçli bir süreklilikte yükseldiğini anlar.

- Bulgaristan'ın tarihindeki en büyük hata sizce nedir?

-Tarihî bir hata olarak adlandırmam, ancak bu durum gelecek nesillerin bilincinde iz bırakmanın temel unsurlarından biridir. Günlük alışkanlıklarımızda sıkça hoşgörü sınırlarını aşmamız, kaçınılmaz olarak Balkan insanının ruhunun unutulmasına yol açıyor. Sanki giderek daha az insan oruç tutuyor, oysa bu, ruhu güçlendirmenin en iyi yoludur. Halk, devlet kurulmadan önce de bir ruha sahip olduğunu hatırlamalıdır. Devlet yıkılabilir ve yeniden inşa edilebilir, ancak ruh bir kez kaybolursa, onu bir daha hiç kimse diriltemez.
- Küreselleşme hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Küreselleşme fikri aslında kötü bir fikir değildir, o, insanlığı birbirine bağlama ve ortak bir gelişim sağlama arzusunu taşır. Ancak uygulamada insanın doyumsuzluğu ve ölçüsüzlüğü nedeniyle zarar görmüştür. İnsanlık dev bir hipermarket gibi yönetilemez, her şeyin ticarete ve tüketime indirgenmesi, doğasına aykırıdır. Onu yaşayan bir organizma, karmaşık bir ekosistem olarak anlamak gerekir, her milletin, her kültürün ve her geleneğin dengeyi korumada, kendine özgü bir rolü vardır. Kaktüslerle menekşeleri yan yana dikemezsin ve uyum bekleyemezsin, her şeyin kendi toprağı, kendi iklimi ve kendi ritmi vardır. Beklentilerle imknlar arasındaki denge çok hassastır, bu denge bozulduğunda çıkarlar birbirine karışır, hedefler sapar ve sonunda çıkmaz bir yola varılır. Gerçek küreselleşme, her şeyi tek tipleştirmek değil, farklılıklar arasında uyum yaratabilmektir.

- Mimarlık sizin için nedir?

- Mimarlık, insanın tek bir kelime söylemeden zamanla konuşma biçimidir. Bir dönemin ruhunu taşa, seramiğe, çeliğe ve betona kaydetme sanatıdır; öyle ki yüzyıllar sonra bile biri mesajını tercümansız okuyabilsin. Mimar bir tarih yazarıdır, ancak mürekkebe değil, ölçüye, disipline ve iç düzenine dayanır. Onun dili mekndır.
Her yapı bir itiraftır, onu doğuran zamanın açıklığıdır. Sadece bir barınak değil, nasıl düşündüğümüzün, neye değer verdiğimizin, geleceği nasıl hayal ettiğimizin ve insana ne kadar saygı
duyduğumuzun tanıklığıdır. Bu yüzden mimar sadece bir sanatçı değil, nesiller arasında bir aracıdır.
Kendi zamanının nabzını yakalamalı, onu insanın ihtiyaçlarından geçirip gelecek kuşaklara bırakmalıdır, öyle ki onlar onda sadece bir form değil, bir anlam bulsunlar.
Mimarlık bir köprüdür; geçmişin geleceğe el uzattığı köprülerden biri. Ve mimar, o köprünün taşlarını öyle yerleştiren kişidir ki, köprü zamana, insan hafızasına ve en çok da Roma tanrıçası Fortuna'nın kaprislerine dayanabilsin…

( Devamı yarın )

Söyleşiyi derleyen: Jale Filibeli

Bu da şunun manasını taşıyordu, kendin çok iyi yaşayamayacaksın, var olacaksın ama ileride çocukların iyi yaşasınlar diye hiç durmadan çabalayıp didineceksin…

Bir sözle, kendi hayatını çocuklarının geleceği için feda edeceksin.

Bizlerde aynısını yaptık, bu uğurda içimizden bazıları, ortaya çıkan fırsatları çok iyi değerlendirmiş oldu; fakat diğer hiç önemsenmeyecek bir kısım ise halen fedakarlıklara ve taviz vermeye devam etmekte...

İlk kez gözümüzün açıldığı o ecdat mirası topraklarda mı yaşamak, yoksa milli duyguları takip edip, bulunduğumuz yerde mi kalmak?

İlk geldiğimiz dönemde, hepimizi, aynen bu iç gıcıklayıcı soru durmaksızın rahatsız etmiyordu mu?

Bulgaristan'daki Türklerin tümü ülkeyi terk etmedi ve şimdi de o topraklarda varlıklarını sürdürmeye devam ediyorlar, zaten büyük Atatürk de, o topraklarda kalmamızı önermemişti mi?

Artık hepimiz şunu idrak edebiliyoruz, memlekette resmi dil bizim için yabancıydı ve öyle kalacaktı.

Bu dili iyi bilmemiz gerekiyordu; çünkü toplum içindeki gelişim rekabeti, her an bizi ikinci sınıf vatandaş ilan edebiliyordu. Ana vatanımızda ise bu tür bir engelimiz yoktu ve önümüz açıktı…

Şimdilerde ise bir çoğumuz Avrupa'ya çalışmaya veya eğitim görmeye gitmeyi uygun buluyor.

Sanırım, bu daha yüksek bir yaşam standardını yakalamak için yapılmakta. İnsan bir defa, bu dünyaya geliyor düşüncesine kapılanlar da var. Yine özetle, konu herkesin kendi tercihi ve saygı duyarız.

Dil konusu, çok önemli bence. İnsan, kendi ana dili ile var olmakta. Ana vatanımızda, Türkçe konuşulmasa, burası zaten Türkiye olmazdı…

Doğrudur, yaşlandık artık, emekli olup sakin bir yaşam sürdürmeyi arzuluyoruz.

Türkiye'deki yaşantımız bayağı dinamik ve stresli, hele kosmopolit büyük şehirlerde daha çokça zorlanmaktayız.

Memlekette ise daha sakin ve kafa dinlendirici bir ortam hissedilmekte, zaten ülke nüfusu da oldukça azalmış vaziyette. En azından yaz aylarını orada geçirebiliriz. Herkesin görüşüne ve tercihine saygı duyuyoruz.

Nasıl olsa çifte vatandaşız. Bunu da yanlış, yada fazla görmesin kimse.

Önemli olan birbirimizi anlamak, aramızdaki sevgi ve saygıyı korumak, hatta artırmak…

Turgay Paksoy,

Bursa

Sabriye ve Mümin'in Kadriye isminde bir kızları vardı. O nenesinin sevimli torunuydu. Güçlü aile bağları vardı, tarla ve bahçeleri evlerine yakındı ve çok tütün üretiyorlardı. Kadriye, incecik boylu, beyaz yüzlü ve sarı renkte iki kalın beliği vardı. Okul birincisiydi, eğitimini devam etmek için, tam bir yıldır anne ve babasını ikna etmeye çalışıyordu; fakat onlar hiç yüz göstermiyorlardı. Ama en sonunda rıza gösterdiler, aynı yaz, başına başka bir felaket geldi, liseye devam etmesi için, önce ismini değiştirmeliydi…

Ailesi, bu asla olmaz deyip kestirip attı. Birinci biz isimlerimizi değiştirmeyiz, sonuçta soyadımız bile Hocaoğulları'dır...

Böylece Kadriye köyünde kaldı, eğitimini tamamlayamadı. Belki de bir hemşire veya öğretmen olabilirdi ama kaderin kurbanı olmuştu. İsim değişikliği, kendi istikbalinin önüne geçmişti. Halbuki oğlan kardeşleri doktor çıkmışlardı, küçük kız kardeşi de okuyabilmişti. Ağabeyleri isim değişim sürecinde önce eğitim almışlardı, kız kardeşi ise daha sonraki yıllarda.

1972 yılının başlarında, bizim bölgede bütün Pomakların zorunlu isim değişikliğine gidildi.

Sarı saçlı ve mavi gözlü Kadriye, artık şansını kaybetmişti. Erken yaşta bol tarlaları olan bir aileye gelin gitmeye mecbur kaldı ve ömür boyunca tarlalarda çapa salladı durdu. Üç kız evladı doğurdu, artık onları okutabiliyordu. Anneleri, çok zeki ve akıllı olmasına rağmen, köyüne ve köy işlerine mahkumdu. Şimdilerde, ömrünün sonunda, ağır kır işlerinin sonucunda, artık elinde bir bastunla geziyor ve evdeki iki erkeğe hizmet ediyor - eşi ve kayınpederi.

1972 yılı

Eğridere ( Ardino ), İklim Lisesi, 10.cu sınıf

Türk asıllı sınıf arkadaşımız Gülcan bir Filibeliydi ama bizim küçük kasabamıza okumak için gelmişti; çünkü ablası burada hemşire olarak çalışıyordu, ayrıca eniştesi de Sütkesiği'nden olan ünlü Doktor Çavuşev oluyordu. Bu doktor benim tanıdığım en iyi cerrah uzmanıydı.

Gülcan'a gelince, o bizim sınıfın adeta medar-ı iftiharı olmuştu. Bembeyaz bir yüz güzelliğine sahipti, geniş alnını uzun saçları süslüyordu. Her gece yatmadan önce yüzünü ve dişlerini yıkıyordu, bu tür bir davranış bizim gibi köylü çocukları için henüz yabancıydı.

Zeki ve mütevazi bir arkadaşımızdı. Güzel şiirler yazıyordu. Biyoloji öğretmenimiz çok disiplinli birisiydi ve en yüksek notu genelde 4 oluyordu. Aramızda bir tek Gülcan'a 5 vermişti. Liseyi başarıyla bitiren Gülcan , Filibe'ye döndü. Gönlünde tıp okuyup doktor olmak vardı.

1974 yılı

O yaz Gülcan, üniversite imtihanlarına çok sıkı bir şekilde hazırlanmıştı ve sınavlarda 5.50 notunu kazanmıştı. İsmi, listenin başında olmasına rağmen, üniversiteye kabul edilmemişti; çünkü kabul listesinde bir tek Türk kendisiymiş ve yerine bir godomanın yavrusunu yazmışlar...

Yapılacak bir şey kalmadığına göre, Gülcan, bir yıl boyunca bir yerlerde çalışıp sonunda ebe okulunu kazanmıştı.

Böylece bizim çok başarılı sınıf arkadaşımız, sadece Türk asıllı olduğundan dolayı doktor olamadı, halbuki diğer Filibeli gençlerden entelekt ve kültür açısından hiç bir farkı bulunmuyordu.

Artık kutsal bir mesleğe sahipti ve bir ebe olarak küçük bebeklere hayat veriyordu ve onları yaşatıyordu.

1985 yılı

1985 yılında, kendisine hiç sormadan ismini değiştiriyorlar. 1989 yılına kadar mesleğini icra ediyor, bu sefer herkesi başka bir gelişme adeta şoke ediyor. Ülkede yaşayan Türkler, Türkiye'ye kovuluyorlar…

Bu zorunlu göç dalgasına onun ailesi de kapılıyor, henüz bekar olan Gülcan, yaşları ilerlemiş olan anne ve babasına eşlik ediyor. Başka bir çaresi kalmamıştır…

Göç yolları o kadar yoğunmuş ki, Cisr-i Mustafa Paşa'da ( Svilengrad ) yaşayan Mariya isimli sınıf arkadaşımızda gecelemeye mecbur kalıyorlar. Bulgar hudut bekçileri, kendilerini epey azarlıyorlar…

Bin bir zorluklardan sonra ailesiyle beraber İstanbul'a yerleşiyor. Burada onları çetin bir yaşam mücadelesi beklemekte, yıllar sonra, Gülcan, Samsunlu bir erkekle evleniyor.

Evet, 1989 yılında, yıkılmak üzere olan rejimin oluşturduğu bu zorunlu göç çok onur kırıcı ve vahşi bir eylemdi. Doğup büyüdükleri memleketlerini bırakarak, neredeyse bedavaya malını mülkünü satarak bir belirsizliğe doğru yol almak, af edilecek bir durum değildi. Zaten zorunlu isim değişimi, bu insanlarımızı yeterince üzmüştü, şimdi bir de göç onlara darbe indiriyordu.


Son yıllarda liseden sınıf arkadaşlarımızla toplanıp görüşüyoruz, göçmen kardeşlerimiz de geliyorlar. İki kere İklim Lisesi'nin bitişiğindeki otelde buluştuk. Bazen Çorlu'ya Fariş'e misafir oluyoruz, ya da Akçay'daki Nurten'in villasında toplanıyoruz.

Sevimli, çok sıcak buluşmalar bunlar. Biri birimize hayatlarımızı anlatıyoruz ve her birimizin acısını, kendi acımız olarak algılıyoruz…

Svetla Uzunova

Село Жълтуша, Кърджалийски окръг.

Започна кампанията за доброволна подмяна на нашите турско - арабски имена с български имена. Една учителка на име Златка Миткова, жена на директора на училището, а по-късно партиен организатор към ОК на БКП, обикаляше домовете на хората с група активисти, за да ги агитира доброволно да си сменят имената. Златка Миткова с червеното яке.Така я запомниха хората от Жълтуша…

Като всички хора от околните села на Бялизворска община, а и въобще от окръга се занимаваха единствено с тютюнопроизводство.Това беше тежката орисия на жените. Повечето мъже работеха в близкия рудник Еньовче. След работа помагаха вкъщи за тютюна или пък се напиваха в кръчмата.

По това време не пускаха момичетата да учат след осми клас. Бързо ги омъжваха и те следваха съдбите на майките си. От над хиляда жители в селото тогава само три момичета бяха дръзнали да продължат образованието си в педагогическото училище в Кърджали. Първата избяга със съдействието на същата Златка Миткова, а бащата на втората беше прогресивен човек и сам я записа да учи заедно със нейна братовчедка. Но това беше преди смяната на имената. ''Женско дете не трябва да учи по нагоре!' Това беше мотото и момичетата оставаха на село…

Кадрие беше дъщеря на Мюмюн и Сабрие. Любимата внучка на баба си. Семейството беше сплотено и задружно, имаха близки градини и ниви покрай селото и произвеждаха много тютюн. Кадрие беше стройно момиче с бяло лице и две дебели руси плитки. Беше отличничка в училище. Тя като всяко дете искаше да продължи да учи и от една година се опитваше да убеди родителите си, че трябва да отиде да учи. Те бяха непреклонни, но все пак в края на краищата се съгласиха. Но тук, точно това лято настъпи големия проблем. За да отиде да учи трябваше да си смени името. В никакъв случай, няма да бъдем първите – отсякоха нейните родители. Та тяхната фамилия беше Ходжови…

И така Кадрие си остана на село, без да може да продължи образованието си. Можеше да стане медицинска сестра, можеше да стане учителка, ама не. Тази смяна на имената пресече нейното бъдеще. Братята й станаха лекари, но единия по-голям от нея с четири години, беше завършил гимназия преди смяната на имената, а по-малкия от нея с пет години учи след смяната на имената. В началото на 1972 година стана насилствената смяна на имената на Помаците в нашия край.

Но Кадрие беше изпуснала вече своя шанс. Омъжиха я в семейство с много ниви и тя цял живот блъска по нивите. Роди три дъщери и да, те вече нямаха прегради и учиха. Едната дори стана фармацевтка. Но Кадрие, майката, колкото и да беше умна остана на село като всички жени да сее тютюн и да си гледа семейството. Сега, в края на живота, от тежката земеделска работа тя ходи с бастун и се грижи за двама мъже - съпруга си и свекъра.

1972 година.

Ардино, Климатична Гимназия, 10 клас.

Туркинята Гюлджан беше пловдивчанка, но беше дошла да учи в нашето градче, където сестра й беше медицинска сестра в местната болница, а калеко й доктор Чаушев, родом от Млечино, беше най- добрият хирург, когото съм познавала. Гюлджан беше лицето на нашия клас. Тя имаше бяло лице и високо чело. И две дълги светлокестеняви плитки, които носеше отпред. Всяка вечер си миеше лицето и зъбите – нещо непознато тогава за нас, селските деца. Беше умна и скромна. Пишеше стихове. Учителката ни по биология беше много взискателна и най-високата оценка, която пишеше, беше четворка. Но Гюлджан беше много старателна и получи петица. Гюлчето завърши с много добър успех и си замина за Пловдив. Мечтата й е била да учи медицина и да стане лекар…

1974 година.

Гюлджан се подготвила много старателно за кандидат студентските изпити и изкарала 5.50 на приемния изпит. Била сред първите в списъка. Но не била приета. Когато проверили защо, името й било задраскано в списъка – единственото Турско име, и на нейно място било поставено името на синчето на някакъв големец от Пловдив. Нищо не можело да се направи. И така тя работила една година и на следващата кандидатствала отново този път в медицинското училище. Била приета и си избрала специалността акушерство.

Така нашата много добра съученичка Гюлджан не станала лекар само заради Турското си име, макар по нищо да не се различавала от другите пловдивчани като интелект и култура. Отдала се на най-святата работа – да посреща живота и да държи бебета. През 1985 година сменят името й, без да я питат. До 1989 година работи по професията си, но идва другия голям шок. А именно прогонването на Турците от България. Родителите на Гюлджан тръгнали с вълната за Турция, тя е още неомъжена и не може да не
тръгне с тях, защото били вече възрастни и тя, най-малката дъщеря, трябвало непременно да бъде с тях. Нямала друг изход. По пътя било толкова претоварено,че се наложило да потърси съдействие от другата ни съученичка Мария от Свиленград и да преспят у нея. На границата претърпели много обиди от българските граничари. Установили се в Истанбул и им трябвало много време, докато стъпят на краката си. Гюлджан по-късно се омъжила за човек от Самсун и сега живее на 1500 км от Истанбул.

Да, това подгонване на на нашите турци към съседна Турция от българските власти през 1989 година, беше един унизителен акт. Да си оставят родните места, да си продадат на безценица домовете си и да се втурнат към неизвестното, това беше нещо непростимо. Както и насилствената смяна на имената им, която докара сърдечни болести у много от тези наши сънародници.

През последните години се срещаме с нашите съученички изселнички от Турция. Два пъти в България, в едно частно хотелче точно до нашата мила гимназия в Ардино, друг път в
Чорлу при Фариш или при Нуртен на вилата им в Акчай на Егейско море в Турция.

Мили, много сърдечни срещи, на които разказваме за живота си. И приемаме всяка болка на другия като своя болка.

Светла Узунова

Bir ulus, hukuk devletiyse, uluslararası anlaşmalara, hakka, hukuka, ve yasalara riayet etmesi gerekiyor.

Ben bunun bilinciyle büyüdüm ve eğitildim.

Maalesef, dedelerimizin, babalarımızın ve bizim doğduğumuz topraklar, bir Avrupa ülkesinde bulunmalarına rağmen, özgürce yaşayamadık, yaşatılmadık, doğan güneşin ışınlarına yeterince sevinemedik, nefes aldığımız havayı, bastığımız toprağı çok gördüler bize...

***

Örneğin, Burgaz ve Sliven şehir merkezlerindeki camilerin yok edildiğinin canlı şahidim ben. Burgaz'daki yıkılan cami, 1673 yılında inşa edilmişti. Diğer etnik gruplara ait olan Ermeni, Yunan ve Yahudi kilise ve sinagoglarına ise milyonlar harcanarak restore edilip koruma altına alınırken, bizim Osmanlı'dan kalan mirasımız ise gözümüzün önünde yok edilmekte...

***

Elimizde bulunan kimlik ve doğum belgelerimizle, Türk olduğumuzu kanıtlamak için hak ve hukuk aradığımızda, devletin adaletsizliğini bulduk. Bizlere acımasız cezalar verdiler. Adımızı, dinimizi, benliğimizi, asıl kimliğimizi elimizden alıp, insanlığımızla, onurumuzla, gururumuzla oynadılar. Etnik gruplar arasında kötülükler yayarak birbirine düşman etiler...

***

3 Mayıs 1983 yılında, Burgaz ilinin Çenge köyünü, gece saatlerinde devlet güçleri bastılar. Birkaç aileye sizde Pomak kanı var diyerek isimlerini değiştirmeye kalkıştılar. Bütün köy halkı ayaklandı, köydeşlerine destek çıkınca devlet güçleri köyü terk etmek zorunda kaldı. Ertesi gün köye bütün giriş çıkışlar yasaklandı. Olağanüstü hal uygulandı. Köy ablukaya alındı. Zırhlı araçlar, polis arabaları, bordo bereliler, polisler köye giriş çıkışları yasakladı.

***

1984 yılı sonu, 24-25 Aralık tarihlerinde aşırı soğukları fırsat bilen devlet güçleri, asimilasyon sürecini hızlandırdı ve tüm gücüyle Kırcaali bölgesinde baskınlar düzenleyerek, polis ve askeri birliklerle Türklerin adlarını değiştirdiler. Bizler de olaylarda mağdur olan kardeşlerimize destek amaçlı, 3 Ocak 1985 tarihinde, Türkiye'nin Burgaz Başkonsolosluğu'nun önünde toplanıp Türk ve Müslümanlara yapılan adaletsizliklerden bahsetmek için, dünya kamuoyuna, kendi durumumuzu duyurmak amaçlı dava arkadaşlarımla beraber barışçıl bir miting düzenledik. 4 Ocak 1985 tarihinde, evim talan edilip, küçük yaştaki iki çocuğumun önünde, beni kelepçeleyip ve ziynet eşyalarımızı da alıp, toplam 6 kişilik bir ekip tarafından tutuklandım. Evimde arama yaptılar, suç unsuru bulunmadı. Paralarımızı aldılar, onları hala bize iade etmediler.

***

Burgaz Emniyet Müdürlüğü'ne götürülerek tek hücrede gözaltında tutuldum. Belene'ye götürülmeden önce, burada 97 gün boyunca tek hücre bölümünde duyulmadık ve görülmedik işkencelere maruz kaldım. Bir gün, 7 arkadaşımı da bir cezaevi aracına bindirdiler, hepimiz ayrı hücrelerden çıkartıldık, araçta buluştuğumuzda birbirimizi tanıyamadık, o kadar zayıflamış ve bitkindik ki, adeta gözlerimiz bile görmez olmuştu; çünkü 3 ay boyunca gece gündüz kırmızı ışığa maruz bırakılmıştık.

***

Belene'ye götürülürken cezaevi aracında iki defa şuurumu kaybettim, yol kenarında su kanalına başımı sokarak kendime getirdiler. Belene ölüm kampı, insanoğlunun korkulu rüyası, komünist rejimin tehdit aracı olarak kullanıldığı bir yerdi. Üç katlı elektrikli tel örgülerle çevrili kampa girdiğimizde, uğuldayan kurt köpeği sürüsüyle karşılaştık. Yıllarca aynı köyde çalıştığımız PTT müdürü Ramadan Mehmet, bizim köyden Dr. Alişev'i gördünüz mü diye sordu bana. O kadar bitkin, zayıflamış ve kötü bir haldeydim ki beni tanıyamamıştı...

***

Gece gündüz ışıklar yanıyor, dışarısını göremiyorduk. Hava soğuk, sıfırın altı - 29 dereceye indiği dönemler oldu. Soba var; ama odun ve kömür verilmezdi. Lağım fareleri üzerimizde cirit atıyordu. Tuvalet ihtiyacımız için bir kova hücremizde duruyordu. Yiyecekleriz domuz kırıntılarından, kulak, kuyruk, tırnak, balık kafaları, piliç ayaklarından yapılmış çorbadan ibaretti. Bir arkadaşımın apandisiti patladı, hastaneye vaktinde götürülmediği için hayatını kaybetti.

***

Tek haber kaynağımız adaya peyderpey getirilen mahkûmlardı. Kardeş gibi her şeyimizi paylaşırdık, yardımlaşırdık. Hatta bazen bir yerlerden bir soğan ekmek bulsak bile onları bile paylaşırdık. Birçok arkadaşım üzerindeki işkenceler sonucu geçmemiş kanayan yara izleri, kolu kırık, baş yarık mağdurlar vardı. Koşukavaklı Osman'ın başı yarıktı, Stanımakalı Recep'in dayaktan belinden yukarısı simsiyah morarmıştı.

Bir buçuk yaşında öldürülen Türkan Bebek'i, Kayoloba'da toprağa verdikten sonra, dedesi Abdullah kelepçelenip Belene'ye getirilmişti. Torunu vurulunca, dedesi acılar içerisinde yavrusunu kucağına alıyor ve gömleğine bebeğin kanı akıyor. Minik Türkan'ın kanını, Belene'de dedesinin üzerinde gördüm. Torununun kanı, gömleğine yapıştığı için, ara sıra Türkan'ını öpermiş gibi, kendi omuzlarını öpüyordu ve torunumu omuzlarımda taşıyormuşum gibi bir hisse kapılıyorum diye hıçkırıklara boğuluyordu...

***

Ben hücredeyken eşim ve çocuklarım görüşmeye geldiler. Aytos'tan Belene'ye kadar 300 km mesafe var, gelirken kampta bulunan arkadaşım Ramis'in ailesi kaza yapıyor, 21 yaşındaki oğlu ölüyor, eşi ve çocukları ağır yaralı kurtuluyor. Eşim geldiğinde, kamp yönetimi, burada Seydali diye birisi yok diyor. Arkadaşlarımdan, beni 20-25 gün öncesi bilinmeyen bir yere götürdüklerini öğreniyor, bunu duyunca fenalaşmış, beni öldürdüklerini ve sonra da Tuna nehrine attıklarını düşünmüş...

Seydali Aliş AKGÜN

( "Yürük Laneti" kitabımdan alıntıdır)

* "süfür" - genellikle Trakya bölgesinde yaşayan halk tarafından “sahur” yerine kullanılır.

Bu aslında 32 yıllık insan hakları ve adalet için verdiğimiz çetin bir mücadelenin özetiydi ve büyük bir ilgi gördü.

Gün boyunca süren etkinlikte, bir çok dava arkadaşımız söz aldı, onların duygu ve düşüncelerini özetlemiş olursak:

- Süren davamız, siyasi değil, hukuki bir mücadeledir.

- Yasalar ve hukukun üstünlüğüne inanan bizler, ne bir kin ve ne bir nefret, ne de rövanş alma peşindeyiz.

- Bulgaristan devleti ve Bulgar halkı ile herhangi bir sorunumuz yoktur.

- 1984 - 1989 yılları arasında meydana gelen asimilasyon uygulaması esnasında yaşananlar bir insan hakları suçu ve ihlalidir. Bu nedenle isteğimiz, bu süreçte sorumluluk taşıyan resmi görevliler ve suç işleyen yetkililer, yasalar önünde hesap vermeli ve yargılanmalı.

- Bizlerin amacı birilerinin cezalandırılması değil, sadece adaletin sağlanmasını arzuluyoruz.

- Insan hakları ihlalleri nerede olursa olsun karşı çıkılması gereken bir insanlık suçudur ve din, ırk ve millet ayrımı yapılmaksızın, bu tür suçlara karşı duruş sergilemeliyiz ve mağdurlara sahip çıkmalıyız.

- Dünyada, özellikle de Batı'da sağ iktidarlarla birlikte faşizm ve ırkçılık yükseliyor.

İnsanların tekrar bizim yaşadığımız acıları yaşamaması için faşizme karşı mücadele etmek ve barışa destek vermek gerekmektedir.

Rıfat Yağcı

Tam bir çoban havası.

Düşersin koyunların peşine, bütün merayı dolaşmadan durmazlar.

Hiç bir yerde kuru ot olmadığını anlayınca otlamaya başlarlar.

Çoban da yorulmuştur, kepenek altında bir çalı üstüne oturur, kavalını çıkarır ve çalar.

Aklında kar vardır. Kasımın sonu, karın ucu görünmüştür.

Ayaz gecelerde düşen kırağıyı gören çoban mırıldanmakta:

"Pencereden kar geliyor,

Aman gurbet bana zor geliyor."

Çoban, kesin Afganlıdır. Gurbetten bahsettiğine göre.

İnsan doğduğu yerleri özlemez mi ya.

Vaktinde Urumeli'den göçe zorlanan Koca Macır, arabaya bir sandık toprak yüklemiş.

Hem de simsiyah ve verimli Deliorman toprağından.

Kapıkule hudut kapısında arama olur.

- Komşi, ne var sandıkta?

- Toprak var, komşu!

Sandığı yere atıp tekmeyle kırıyorlar...

- Ama toprak bu! Ben size toprak dedim.

- Hayde, "davay davay, komşi"!

Sandığı ve toprağı toparlayacak vakit yok.

Mestan aga, avucunun aldığı kadarını alıyor ve bir yağlık içine koyuyor.

Kutsal emanet gibi, yıllarca bir avuç toprağı ana vatanda saklıyor ve son nefesini verirken:

- Kızım, benim toprağımı verir misin?

Toprağı alıp kokluyor ve ruhunu huzur içinde teslim ediyor.

(Gerçek bir hikayeden esinlenme)

Şaban Ali Aydın

Eğer duruyorsa yatıp kalkın ve yüce Tanrı'ya durmadan dua edin.

Köyünüz yerinde dursun, köyünüzü yerinde dimdik tutun!

Benim köyüm yerinde durmuyor. Benim köyüm gitti...

Bir yıl önceydi. Köyüme uğradım. Köyümün yerinde yeller esmiş.

Dedelerimin, dedemin evinin yerinde taş üzerinde taş yok.

Bir kez baktım, bir kez daha bakacak oldum, bakamadım.

Beynim altüst oldu. “Alın beni buradan, çok uzak bir yerlere götürün!” dedim.

Dostlar, bir insanın çocukluk anıları yoksa, onun için yaşam, yaşam olmaktan çıkar, cehennem acılarına dönüşür.

Ben şimdi cehennem acıları içindeyim, çocukluğum aklıma gelince cehennem acıları çekiyorum. Allah bu acıları kimseye tattırmasın!

Oysa son derece bir renkli çocukluğum oldu.

Meşe ve gürgen ağaçları ile çevrili yirmi dönümlük bir çiftliğimiz vardı. Bu çiftliğin hemen altından, çok yakınından, iki yamaçları kartal kayaları ile örülü suyu en kurak aylarda bile azalmayan bir dere geçerdi.

Koylara başını sokmuş, dağ yamaçlarına konmuş ufak tefek tarlacıklarda mevsimine göre buğday, mercimek, mısır, karpuz gibi daha akla gelmeyen bir sürü şeyler ekilirdi.

Bizim insanımız, hiçbir Allah'ın kuluna zararı dokunmayan köylümüz, bunları eker, bir taraftan da korumaya çalışırdı.

Olgunlaştığı zaman her mahsulatın müthiş düşmanları olurdu.

Mercimek mi ektin, aradan birkaç ay geçer geçmez, mercimek tarlasından insanı adeta sarhoş eden bir keklik sesi gelir. Mübarek kuş mercimeği yemekle yetinmez, bir de üstüne üstelik de konser verirdi.

Daha o zamanlar pek Hanya'dan Konya'dan anlamazdım.

Anneme bir defa soracak oldum:

“Anne, bu kuşların işi ne böyle, gün boyu sürekli hep ”gakta gukta “ diye bağırıyorlar?"

Annem, bana bu soru üstüne bir efsaneden söz etmişti.

Vaktiyle Hazreti Ali'nin oğulları Hasan ve Hüseyin'i düşmanlar yerde gökte arıyorlar.

Bunu fark eden keklik kuşları, “Aramayın, onlar kavakta koğukta” diye bir nevi muhbirlik ediyorlar.

Bunun üzerine din düşmanlarımız kavak ağaçlarını parça parça doğrayarak Hasan Hüseyin'i de kılıçtan geçiriyorlar.

Buna ayrıca sevinen kuşlar, iki şehidin kanları ile ayaklarına ve gagalarına kına yakınıyorlar. O günden sonra da keklik avlamak en makbul geçiyor bir nevi...

Yalnız mercimek tarlalarının mı? Köylünün ekmiş olduğu her bitkinin azılı düşmanları olurdu.

Buğday tarlaları üzerinden sürü sürü kuşlar uçardı. Mısırın hasmı genelde yaban domuzlarıdır. Bu nasıl iştir bilmiyorum, bizim köylünün, bu yaratıktan pek fazlaca şikayeti olmazdı. Aralarında bir nevi anlaşma imzalamış olmalılar her halde...

Zaman zaman köyümüzün üzerinde kartallar, akbabalar uçuşurdu. Köyümüzün üzerinde o kartal ve akbabaların uçuşu hiçbir türlü gözümün önünden gitmiyor. Bu doğanın olağanüstü mağrur yaratıklarının öyle onun bunun mercimek ya da yulaf tarlası ile hiç işleri yoktu.

Onların gözleri bir şarkıda geçtiği gibi “yükseklerde” idi. Veya o yükseklerden sürüsünden ayrılmış koyunu kuzuyu dikizleyip bir baskın sonucu usulünce ziyafet çekiyorlardı.

Hele hasat zamanı köyün zevkine asla doyum olmazdı. Bir taraftan harman hazırlıkları yapılır, bir taraftan da meyveler toplanıp kurutulurdu.

Benim en çok ceviz silkmek hoşuma giderdi. Uzun sırıklarla daldan dala atlanır, budakların uçlarındaki küçük meyve tanelerine dahi ulaşılırdı. Nedense bizim oralarda cevizin meyvesine “goz” da derler. Bir Azeri tanıdığımdan öğrendim. Onların ülkesinde de cevize “goz” diyorlarmış...

Şimdi akbabalar uçmuyor tepemizde. Köydeki sürüler koyun kuzular çoktan tarihe karıştı.

Ancak akbabaların kondukları ve yuva yaptıkları kayalar öylece meydan okurcasına bize bakıyorlar.

Keklik sesleri de gelmiyor artık mercimek tarlalarından. Kimseler harman da döşemiyor gayrı.

Bizim tarlaların da ekmek doğurduğunu kime anlatabilirsin!

Karpuzlar Harmanlı ovasına kalmış...

Önce kooperatifleşme adı altında her şey ortaklaştırıldı. Her şey birleştirildi...

İnsanların çifti çubuğu bozuldu. Koyunu kuzusu elinden alındı. Keçilere düşman kesildi cümle cemaat.

Buğdayı, mısırı, çavdarı, arpayı, yulafı unutun bundan böyle, dendi millete.

Mercimeğiniz de dükkanlara gelecek vesselam...

Bundan böyle tarlalara sadece tütün ekilecek!

Bir yarım asır tarlalarımıza yalnız acı tütün ekildi...

Hatta, tek parti döneminde sürekli bir şiar süsledi duvarları:

“Tütün, tütün gene tütün!”

İşte o tütün yok etti benim köyümü.

Ve daha nice nice değerlerimizi...

Mehmet Alev

1922 yılında, Bulgaristan Eğridere'de dünyaya geldim. Babam Şevket, ben annemin karnındayken 40 yaşında ölmüş. Kendisi Bulgaristan'da belediye de çalışıyormuş. 16 yaşında, Bulgaristan'da evlendim. Eşim İzzet Bulgaristan'da ayakkabı imalatı yapardı.

Ben Türkiye'ye geldiğimde 25 yaşındaydım, üç tane oğlum vardı. Niye gelmek istediniz derseniz: "Gâvurda duracağız da ne gelmeyeceğiz? Gâvurlukta ne işimiz var." Bulgaristan'da tütün ekerdik. Bankadan da tütünlerin yerine para alırdık, onunla idare ederdik. Sonra Alman Harbi'nde bizim ineklerimizi, koyunlarımızı alıp Almanlara gönderdiler. Gelir, gâvur dikilir kapıya; iki tane inek var birini alacağız diye tuttururdu. Tarlaya tütün ekerdik, arkasından tütünleri alacağız diye dokuz kişi gelirdi. Biz de daha fazla dayanamadık. Orada çocuklarımıza gelecek göremedik.

Bulgaristan, Kırcaali'den trenle geldik. İlk önce bizi Çanakkale'ye gönderdiler. Evler topraktandı ve küçücük camları vardı. Biz Bulgaristan'da öyle bir ev görmedik. Kayınvalidem: “Ben buraya yaşamaya geldim, toprağın altına girmeye gelmedim. Bizi ya doğru düzgün eve gönderin ya da geri dönüyoruz” dedi. Oradan bizi Karaağaç Köyü'ne yolladılar. Orada biraz durduk, sonra bizi Bayramiç Köyü'ne gönderdiler. Bayramiç de çok güzel bir yerdi. Devlet bize orada bir tarla verdi. Ancak çocuklar orada kalsalar ne iş yapacaklar? Çiftçilikten anlamıyorlardı. Bayramiç'te biraz kaldıktan sonra Bursa'dan eniştem bizi yanına çağırdı.

Bulgaristan'dan çıktıktan beş ay sonra Bursa'ya geldik. Tahminen 1951 yılıydı. Çocuklarla çok zorlu günlerdi. Bir oğlum Bulgaristan'dan çıktıktan sonra dünyaya geldi. Yollarda çok hırpalandı. Günlerce kundağı açılmadı. Araba hareket ettikçe ağlardı. Bayramiç köyünde bir gelin “Bebeğin neden ağlıyor?” diye sordu. Bende; “Günlerdir açılmadı ondan” dedim. “Gel bizim evde bebeğin kundağını açalım” dedi. O zamanlar hep bizi çocuk hırsızları var diye korkutmuşlardı. Kayınvalidem benim o gelinle gitmeme pek razı olmadı; ama ben bebeğimin ağlamasına dayanamadım, gelinin evine gittim. Gelin bebeğimin kundağını açtı, onu yıkadı, birde güzel giydirdi. Bebek anında sustu ve uyudu. O gelin şimdi hayatta mıdır bilmiyorum ama onun cenneti öbür dünyada hazır. Çok sevaba girdi.

Bulgaristan'dan çıkarken yanımızda çok az bir para vardı. Türkiye'ye gelince devlet bize yemek verdi. Eşyalarımızı taşımamız için bize kamyon verdi. Bursa'ya geldiğimizde ilk olarak Alacahırka'ya yerleştik. O zamanlar iş güç nerde? Eşim ilk zamanlar halde hamallık yaptı. Sonra Hilmi Kuzaltı ona yardımcı oldu ve bir lokantada garsonluk yapmaya başladı. Ondan sonra bir otelde katiplik yaptı. Marmara Sineması'nın sahiplerinin yanında çok çalıştı. Şu anki evimizi yaparken o insanlar bize çok yardımcı oldular. Bende ipek fabrikalarında çalıştım. Çocuklarıma kayınvalidem baktı, o olmasaydı ben nerden emekli olacaktım? O zamanlar böyle işçilik yoktu. Takunyalarla işe giderdik.

Kayınvalidemin ismi Hüsniye idi. Evi o idare ederdi. Aldığımız parayı onun eline verirdik. Kızanlarımın isimleri; Hikmet, İsmet, Fikret, Naci ve Gündüz. Hikmet, İsmet ve Fikret Bulgaristan'da, Naci Çanakkale'de, Gündüz'de Bursa'da Mollaarap'ta dünyaya geldi. Çocuklarımın hepsini mümkün olduğunca okuttum. Oğlum Naci çok başarılı bir öğrenciydi. Setbaşı'nda okuyordu; bir gün beni okula çağırdılar. O zamanlar Akın'ın yanında çalışıyordum. İzin aldım gittim; ama bir kabahat yaptı diye de korka korka gittim. Öğretmeni bana “Naci'yi okutacak mısınız?” diye sordu. Ben de “Ben bilmem, babasına sorun” dedim. Sonra babası gitti konuşmaya, babasına, “Eğer yatılıyı kazanırsa parasız okuyacak” demişler. Bir gün Naci elinde okul defterleriyle yanıma geldi: “Anne, ben kazanmışım yatılıyı” dedi. Kazandığı okula yazdırmak için 12.000 Lira para lazım dediler. Bizde ne arar o kadar para. Öğretmeni, bu çocuk okumalı, ileride devlete millete faydalı birisi olacak dedi ve 12.000 Liralık senede imza attı. Şimdi kim böyle bir şey yapar? Hiç kimse.

Mollaarap'taki evimizi 1957 yılında yaptık. İlk geldiğimizde mahallede hiçbir şey yoktu. Evi kayaların içine yaptık. Gece gündüz eşimle çalışıp evin temelinden taş çıkardık. Gündüz işe gittik, gece bu evi yaptık. Evimiz, Mollaarap Sertan Sokak'ta. Komşularımız Ali Bey ve karısı Zülfiye, öbür yanda da Fethiye Hanımlardı. Komşularımızla çok iyi anlaşırdık. Bu sokakta 12 haneydik. Bizim evi yaptığımız yıllarda henüz evlerde su yoktu. Sokak çeşmesinden su taşırdık. Elektriksiz hiç durmadık. Elektriğimiz hep vardı. Bir kış lodos evimizin çatısını uçurdu. Eskiden çok lodos olurdu. Evin çatısı uçunca ablamlarda kaldık. Şimdi eskisi gibi lodos olmuyor. Hatırlıyorum, lodos uçurmasın diye çatıdaki kiremitlerin üstüne taş koyarlardı. Kışa hazırlık olsun diye bahçelerde konserveler, yufkalar yapılırdı.

Hıdrellez'de koca koca lastikler, eskimiş yorganlar, hasır yastıklar yakılırdı. Genci, ihtiyarı hepsi ateşten atlardı. Bir tane kazanın içine herkes yüzük veya toka bağladığı bir çiçek atar, bir mani söyleyip kazandan çiçek alırlar, o mani o çiçeğin sahibinin olur, ona göre yorumlanırdı... Acı tatlı nice günler geçirdik bu yaşa gelinceye kadar.

Sibel Gök tarafından 31 Mayıs 2013 tarihinde görüşülmüştür.

Bu sefer sizlere birazcık Ali Ayazmalı'yı anlatmak isterim, kendisine Ali Aga olarak, hitap edilmesinden hoşnut olur.

Evet, halis muhlis bizim topraktır, Batı Trakya'nın Gümülcine yakasındaki Ayazma köyünde doğmadır.

Çoktan sekseni devirmiş; uzun yıllar İngiltere ve Almanya'da bulunduktan sonra, şimdilerde Bursa'nın Eğerci sahil semtinde oturmakta.

Kafe köşelerinde oturmayı hiç sevmez, elindeki demode kalın çantası ile göçmen derneklerini dolaşır, eskiden tanıdığı ahbaplarını arayıp bulur ve onlarla memleket meseleleri üzerine derin sohbetlere dalar.

Her sabah uyandığında ise, bir lider ve akil adam edasıyla, mutlaka ekranına memleketi Batı Trakya ve Balkanlar'a adanmış birkaç cümlecik düşer ve böylece her an, kendi insanıyla diyalog halindedir.

Belki de, bundan dolayı onun seveni ve sayanı imrenilecek kadar çoktur. Düşmanları da az değil, kendileri Ali Aganın heybetli cüssesinden değil de, onun açık ve dürüst beyanlarından adeta korkudan titrer. Hele, toplum adına ön plan çıkmış birisi bir yanlış yapmaya kalkışırsa, hinlik ve hainlik peşinde koşturuyorsa, asıl o zaman onun azabından ve küfründen kurtulamaz...

Ali Ayazmalı, ömrü boyu çalışmış, çok da para kazanmış; fakat sermayenin çoğu, dernekçilik ve sendikacılık serüvenleri esnasında toplum yararına erimiş. Hiç bir zaman toplum işlerini para kazanmak ve kendi refah düzeyini yükseltmek için kullanmamış. Bunu yapanlardan da ölümüne nefret etmekte.

Henüz 17 yaşını bile doldurmadan, Ayazma'dan çıkıp gurbet yollarına düşüyor; çünkü köyünde kalırsa ömür boyunca Rodoplar'ın ardıçlılkarında keçi çobanlığı yapacaktı.

Bu topraklardan Osmanlı geri çekildikten sonra, buradaki Türklerin yüzü hiç gülmemiş. Zaten bütün Balkanlar Türklüğünün akıbeti ve acı kaderi benzerliğini korur.

Türkler, önür boyu ya çobanlık yapacak, ya da toprak ağalarının çiftliklerinde ırgatlık...

Ali Ayazmalı'nın ilk durağı İngiltere oluyor. Kıbrıslı bir Türk kardeşimiz, ona ilk önce sahip çıkıyor ve daha sonra çalışma şartlarının daha elverişli olduğu Batı Almanya'ya gönderiyor.

Alman devletinde 48 yıl yaşıyor ve hiç aralıksız kendi toplumu için mücadele ediyor, çeşitli toplumsal direnişlerde bulunuyor.

Bu arada onu Yunanistan devleti ( 1984 ) vatandaşlıktan çıkarıyor ve uzun yıllar bir haymatlos, yani vatansız olarak yaşıyor.

1964 yılında, ailesini görmek için köyüne dönüyor ve bir gün babasının at arabasıyla Gümülcine'ye gidip Türk Gençler Birliği'ne üye oluyor.

O gün bu gün, dernekçilikten veya içindeki insan sevgisinden hiç vazgeçemiyor.

Batı Trakyalıların Batı Almanya'daki derneğinin kurucuları arasında yer alıyor, sendikacı oluyor ve bütün gücünü Batı Trakyalı kardeşlerinin gasp edilmiş hak ve hukuklarının geri kazanılması için amansız bir şekilde harcıyor.

Komünist rejim çizmesi altında inim inin inleyen Bulgaristan'daki Türkleri de hiç unutmuyor. Balkanlı Türklerinin durumunu ve akıbetini duyurmak için hiç aralıksız Batı Almanya ve Türkiye medyalarına yüzlerce yazılar kaleme alıyor.

Dava adamı Ali Ayazmalı'nın mücadelesi çok çetin ve ağır geçiyor. Her zaman ön saflarda çatışmak, kendisini asla yormuyor ve umudunu söndürmüyor.

İsmi o kadar çok olaylara karışmış ki, onların tümünü küçük bir yazıda anlatmak adeta mümkün değil.

Aili Ayazmalı, bir çok devlet büyüğümüz ile şahsen tanışma ve çalışma fırsatı yakalamış. Bunların arasında Alpaslan Türkeş, Kenan Evren, Turgut Özal ve Mesut Yılmaz da yer alıyor. Bizim Balkanlılar'dan Şükrü Şankaya, Mümin Gençoğlu, Sadık Ahmet ve Nuri Adalı gibi kahramanlarımız ile de yakın dostluklar kurmuş.

1986 yılında, bir grup Alman gazeteci ile beraber Bulgaristan'ı ziyaret ediyor. 13 gün boyunca, Türklerin yaşadığı bazı bölgeleri geziyorlar, tabi ki, Bulgar istihbaratçılar da onların peşinden hiç ayrılmıyorlar.

Sofya, Varna, Filibe, Koşukavak, İridere ve Killi gibi yerlerde yaşayan Türklerle temaslar kurup, onların gasp edilmiş insanlık hak ve özgürlükleri üzerine bilgiler topluyorlar.

Almanya'ya döndüklerinde, ülkenin en yüksek tirajlı gazete ve dergilerinde Bulgaristan'daki Türklerin acıklı hikayesini bütün çıplaklığı ile anlatmaktan hiç çekinmiyorlar.

Ali Aga ile en son Batı Türkleri Derneği'nin Bursa şubesinde bir görüşmem oldu. Şube binasında baş başa kaldık. "Aga, en sonunda derneği ele geçirdin." diye şakalaştım kendisiyle. Yüzündeki acı tebessümü görmeliydiniz. Tam 17 yıl boyunca, Ali Ayazmalı ve 600'den fazla dava arkadaşı, bu dernekten uzak tutulmuşlar, yani kısacası kovulmuşlar...

"Bir derneğe siyaset bulaştığında, işte böyle oluyor, kardeşim. Bunca yıldır bizi derneğimizden mahrum edenlere şimdi ben ne diyeyim ki? İlla ki, mahkeme kararıyla mı geri dönmeliydik..."

Buradaki Ali Ayazmalı'nın bizlere mesajı çok açık ve net.

Hiç kuşkusuz Balkanlı Türkünün organik hamuru, temiz balkan suyu ile yoğurulmuştur.

Ali Ayazmalı, işte bunlardan birisidir. Dimdik yürüyüşlü, mağrur bakışlı, inançlı ve cesur...

Eğer, kendisi ile tanışıp bir kahvesini içmek istiyorsanız, hemen Eğerci'nin yolunu tutunuz.

Evinin önündeki direkte uzun yıllardır dalgalanan standart dışı büyüklükteki Türk Bayrağı da biraz gönlünüzü okşar ve ısıtır.

Vatan sevgisinin standardı mı olur, kardeşim!

Mümin Topçu

1. Balkan göçmeni bir ailenin çocuğuyum. Ailem Tuna Nehri'nin güneyi, Bulgaristan'ın kuzey doğusu olan Deliorman diye tanımlanan bölgede, Şumnu ilinin Tuşivitsa Köyündendir.

Nispeten varlıklı bir ailenin çocuğu olan babam, Bulgaristan'ın İstanbul'u diye tanımlanabilecek Varna'da okumuştur. Karneleri bizimki gibi her yıl tek yaprak değil defter şeklinde, 6 üzerinden tüm notları 6'dır. O defteri kaybettim.

Babam kendi köyüne, Türk okuluna öğretmen olmuştur. Eminoğlu sülalesindendir. Molla (okumuş) Mustafa olarak bölgede nam yapmış.

2. Bulgaristan'a nereden geldiğimizi araştırdım, bulamadım. Büyük ihtimalle Karamanoğlulları Mehmet Beyliğinden Tuna boylarına gönderilmişiz. Sanırım benim adım da Karamanoğlu Mehmet Bey'den gelmektedir.

3. Babam, annem, ağabeyim ve ablam, görmediğim babamın babası ve ninem ile birlikte parasız, 1951 senesinde Türkiye'ye göç etmiş ve Türkiye onları Ankara ili Haymana ilçesi Saatli Köyüne iskân etmiştir.

Bulgaristan, “Ülke değerlerini başka ülkeye götüremezsiniz, götürürseniz geri döndürürüm” talimatı üzerine maddi değerde hiçbir şeyi yanlarına alamamışlardır.

İskân edilen köy; tamamı bir birleriyle akraba olan çok önceleri Urfa'dan getirilen Türk Aşiretidir. Komşu iki köy Tepeköy ve Kerpiç Köyü Güneydoğu'dan önceden getirilen Kürtçe konuşan iki köydür.

4. Köye gelen babam ve ailesi bir müddet boşaltılan köyün ahırında ikamet etmiştir. Ağabeyim bu duruma isyan etmiştir. Çünkü Bulgaristan'daki doğduğu büyüdüğü ev bahçeli ve iki katlı bir evdir (Gördüm hala sağlam).

5. Babam; köyün ağası olan şıh namındaki şahsın yanında ırgat olarak çalışmaya başlamıştır. Annem de ekmek pişirme, düğünü olanların haberini kapı kapı dolaşarak haber verme, karşılığında yumurta, ekmek, peynir, süt almış, çamaşır yıkama vs. işler yapmıştır.

6. Devlet; hane başı 25 dönüm, bugünkü fiyatı ile kişi başı 25 bin ederinde tarla vermiştir. Toplam 150 dönüm. Ancak, boş , taşlı ve sulak olmayan arazinin taşları nasıl toplanacak, sıfırdan nasıl ve neyle sürülecek, hangi parayla ne ekilecek belli değildir. Önceden getirilen kişilere sulak ve sulak olmayan köy arazileri yüzlerce dönüm verilmiştir.

7. İlk iş olarak; babam; civar köylere (Toyçayır ve Güzelyayla) yerleştirilen iki ağabeyi ve babasının yardımıyla Bulgaristan'da askerlik yaparken öğrendiği bilgileriyle babasına ve kendisine kerpiçten birer ev yapmıştır. Bulgaristan'da Türklere silah verilmez, idari işlerde çalıştırılırmış. Babam da marangozluk işlerinde çalışmış. Babamın 1951 yılında yaptığı iki kerpiç ev 70 yıl geçmesine rağmen hala ayaktadır.

8. Başlangıçta köylü babam ve ailesini Bulgar Gavuru olarak görmüş, gerek babam gerek babası Kuran-ı Kerimi ezbere ve çok güzel okuyabilen ve ailece beş vakit namazlı olduğuna şahit olunca şaşırmışlar.

9. Köyde doğan ablam Ayşe 6 aylıkken hastalanmış, doktor yokluğundan ve doktora götürme imkânları olmadığından ölmüştür. Halen; babamın annesi Feride TUNA ve ayak dibine gömülen kardeşim Ayşe ATEŞ'in mezarları Saatli Köyündedir. Babamın iki taş diktiği isimsiz mezarları yıllar sonra buldum ve yaptırdım. Annem 4 yaşındayken ölen annesinin Bulgaristan'daki, yaptırmak istediğim mezarını bulamadım.

10. Saatli Köyünde doğan ortanca ağabeyim Yusuf; sarışın ve çok güzel bir çocukmuş. Varlıklı aileler onu evlatlık istemiş, ailem vermemiştir.

11. İki yıl Saatli Köyünde yaşayan ailem bir hastalık nedeniyle takriben 100 km uzaklıktaki Polatlı'ya at arabasıyla gittiklerinde, annem biriktirdiği çok cüzi parayla Polatlı Doktoru Hayati Beyin parsel parsel sattığı kasaba çevresindeki 300 m2'lik arsanın ilk taksitini vermiştir.

12. Bu arsa sonradan Polatlı Fatih Mh. Saray Sk. No:51 olmuştur. Bitişiğini de Haymana ilçesi Güzelyayla Köyün'de ikamet ettirilen amcam İbrahim YILMAZ almıştır.

13. Bu arada; Bulgaristan'dan Türkiye'ye göç ettiğimizde her aile farklı soyadı almıştır. Babam “ATEŞ”, babası “TUNA”, büyük ağabeyi “KALE”, küçük ağabeyi “YILMAZ”.

14. Babam; köydeki evini ve yıllar sonra 150 dönüm daha satın alarak 300 dönüme çıkardığı tarlalarını satmadan, ağabeyi İbrahim YILMAZ ve babası Mustafa ile birlikte doktordan satın aldıkları şehir dışındaki arsalara, yardımlaşa üçer odalı kerpiç ev inşa etmişlerdir.

15. Ankara Polatlı'ya yerleşen babam; “Çift Beygirli Göçmen Mustafa” olarak at-arabacılık yapmıştır. Daha sonra taş duvar ustalığı yapmıştır. O zamanlar işçi eldivenleri yoktu. Parçalanan parmaklarını taşlardan korumak için her parmağına kalın kumaştan lastikli parmak kılıfı yapıp kullandığını hatırlıyorum.

16. Müteakiben Polatlı'da ağabeyim Mustafa, 1959 yılında da ben doğmuşum.

17. Ağabeyimin adı Mustafa, babamın adı Mustafa, babamın babasının adı Mustafa'dır. Öte tarafını bilmiyorum.

18. Babam; en büyük oğlunu Polatlı Atatürk Heykelinin yanında, bir zamanlar Gordion Oteli ve Baysal Turizmin yazıhanesinin bulunduğu binanın üst katında Terzi Ethem'e çırak olarak vermiştir. Çok iyi bir terzi olan Terzi Ethem daha sonra Alman bir bayan ile evlenmiş, Almanya'ya taşınmıştır. Ağabeyimin evinde eşiyle birlikte ziyarete geldiklerinde gördüm.

19. En büyük ağabeyim Halil ATEŞ'den sonra diğer iki ağabeyim de terzi çırağı olmuştur.

20. Sonradan Ethem ustanın yanında yetişen, çıraklıktan ustalık seviyesine ulaşan Halil Ağabeyim, patronu Almanya'ya gitmesi üzerine Çarşı Camisi İş Bankası'nın karşı köşesinde, köşeni yanı başında dükkânı olan Terzi Yılmaz GÜZEL'in iki katlı dükkânında terzi ustası olarak çalışmaya başlamış, iki kardeşini de çırak olarak yanına almıştır.

21. Terzi çırağı olmadığım halde anılan dükkânın Pazar günleri temizliğine babam ile birlikte yardım ettiğimi hatırlıyorum.

22. Terzi ustası Halil ATEŞ kısa sürede iki kardeşini de yanına alarak Polatlı Çarşısı'nda demir yolunun altında, ambarların olduğu kuytu bir sokakta kendine bir dükkân açmış, bilahare biraz daha merkeze yakın İş Bankası'nın bulunduğu sokağa, daha sonra Altay caddesinde çarşı merkezine çok yakın merkeze taşınmışlardı.

23. Ağabeylerim beni de terzi yapmak istemişlerdi. Bir yüzük ve astar şeritle sağ orta parmağım 7/24 40 gün bağlanmıştı. Bilahare benden terzi olamayacağını anlamışlar ki; beni başka dükkânlara çırak olarak verdiler. Dükkânımızın karşısında berber dükkânında ve Atatürk Caddesi'nde manifaturacı Mehmet AÇIK'ın dükkanında çırak olarak çalıştım.

24. Berber dükkânında huzur buldum. Ustura bilediğimi ve “Çuk çuk”u hatırlıyorum. Manifaturacıda diken üzerindeydim. Mehmet AÇIK, oğlu Ferruh ve gelini başka elit dünyalarda, ben başka dünyaların varlığıydım.

25. Çıraklıkları 3 aylık yaz tatillerinde yapıyordum. Normal zamanda okula gidiyor, bir taraftan da aile bütçesine katkı sağlayacak ilave bir şeyler yapıyordum.

26. İlk çalışmaya 10 yaşında başladım. Fatih mahallesi Zafer Fırını Tatar İsmet'ten simit alıyor ve satıyordum. Sabah ezanını Tatar İsmet'in fırın ocağının üst katında hamur yoğurma makinasının ve un çuvallarının bulunduğu yerde uyuklarken duyuyordum. Simitler çıkınca satabileceğimizi belirtiğimiz miktar kadar simit alıp mahallelere dağılıyorduk.

27. İlk para kazanmam 5 kuruş günlük kazancım 75 kuruştur.

28. Polatlı Devrim İlkokulu'na başladığım sürede ilk kırmızı kurdeleyi takan Remzi GÜNGÖR, ikinci takan benim. Apo veya Pilli dediğim eşinden ayrılıp Romanya'da yaşayan bilahare Türkiye'ye dönen çok sevdiğim sınıf arkadaşım, 2020 yılında corona salgın hastalıktan ölmüştür. İlkokul mezuniyetinde okul birincisi, babası okul aile birliği başkanı olan menteşeli Alâeddin OVACIK'tır. İkinci ben oldum. Alaeddin liseden sonra okumamıştır.

29. Ortaokulda okul müdürü aynı zamanda resim dersine girerdi. Resmim çok iyi idi. Yapı ve Kredi Bankası'nın Türkiye çapında açmış olduğu bir resim yarışmasında öylesine yaptığım bir resmim mansiyon ödülü kazanmıştı. Okul Müdürü hem sanatsal hem de ders yönünden çok iyi olduğum için beni severdi. Ne olacaksın diye derste sordu. Kaldırım mühendisi dedim. Bir tokat yedim. Müdür odasında küçük çocuğuyla gelmiş köylü bir adamın, çocuğun iki koluyla müdür masasına dayanmışken sayın müdürümüzün çocuğa babasının yanında şiddetli tokat atması sonucunda müdürden soğumuştum.

30. Ortaokulda bir de efsane olduğunu düşünen müdür yardımcısı Seyhun SEVİNÇ vardı. Kardeşi yakın arkadaşımdı. Öğrencilerle basketbol oynardı. Çok ama pek çok sertti. Korku yayardı. Sosyal Bilgiler dersimize gelirdi. Nadiren dersi kendi anlatırdı. Şahsi görüşüm; ders anlatması beş para etmezdi demeyeyim. Meşhur Türkçe öğretmenimiz kafamızda anahtarla delik açardı. Kendisinden tek bir şey öğrenmedim. Korkudan başka. Diğeri insan evladıydı. Macitlerin apartmanında oturan ve beni çok seven Fen Bilgisi öğretmenim Esin TOMAÇ'ı saygıyla anıyorum.

31. İlginç olan; ortaokulda müzik ve kompozisyon dersleri korkulu rüyamdı.

32. Fen Liseleri sınavı için öğretmenlerimin tuttuğu dolmuş ile Polatlı'dan Ankara'ya sınava gittim. Sonradan öğrendim. Bizi Ankara TED Koleji'ne getirmişler. Hafta sonuydu. Ama kolej öğrencileri de vardı. Onlara baktım bir de kendime. Çok ama çok farklıydık (Yıllar sonra kızım bu okulda okudu). Sınava girdim; “… nokta noktadan sonra ne gelir?” Diyor. Bilmiyorum. Anlamıyorum. İlk kez böyle bir sınava girmiştim. Kaybettim. Polatlı'dan subay çocuğu Ferda ERGİNOĞLU ve belediye kütüphanesini müdiresinin yeğeni Yaman YURTMAN Fen Lisesinin ilk sınavını kazanmış, okul birincisi olarak ben kazanamamıştım. İkinci sınavda her ikisi de maalesef kazanamamıştı. Fen lisesi sınavı zorlu bir sınavmış.

33. Ailem ilkokul, ortaokul ve lisede mezuniyet törenlerine, hatta okullara hiç gelemedi. İlk ve ortaokulda beni bazıları “Kürt” zannediyorlardı. İstanbul Kuleli Askeri Lisesi mezuniyetimde, dereceye girmiştim, rahmetli Yusuf ağabeyim Polatlı'dan trene binmiş İstanbul'a sabah uyumadan gelmişti. Tüm öğrenim hayatım boyunca annem ve babam sadece iki kez; yine dereceye girdiğim Ankara Kara Harp Okulu ve yine dereceye girdiğim Polatlı Topçu ve Füze Okulu mezuniyet törenine gelmişlerdir. Sonradan okuduğum Amerika Kaliforniya Eyaleti'nde elektronik mühendisliği ve mastır öğreniminde ve İstanbul Harp Akademisi kurmay subaylık mezuniyet törenlerinde akrabam yoktu.

34. Annem beyin kanserinden, babam alzheimer hastalığından, Halil ağabeyim gırtlak kanserinden, Yusuf ağabeyim akciğer kanserinden ve annem gibi sevdiğim Halil ağabeyimin eşi Nazife yengem erken yaşlarda vefat etmiştir. Mekânları cennet olsun, nur içinde yatsınlar.

Mehmet ATEŞ

Fotoğraflar: Mustafa AKMAN

Uygulanmaya başlatılan vahşeti, akan kan ve gözyaşlarını, acıların durdurulması ve direnenlere destek için, bütün dünya medyalarına sesimizi duyurmak için, 1500 - 2000'e yakın direnişçinin katılımıyla barışçıl protesto düzenledik.

Ana vatanımız Türkiye Cumhuriyeti, Burgaz Başkonsolosluğu önünde, 400'den fazla katılımcı, emniyet güçleri tarafından tutuklandı.

Tutuklananlar, emniyet müdürlüğüne, kapalı ve açık hapishanelere, okullara kapatıldı. Üç buçuk ay süren sorgulama ve işkenceden sonra, 6 dava arkadaşımla beraber, Belene adasında bulunan temerküz kampına sürgün edildik.

Seydali, Remzi, Şevket, Ramadan, İsmail, Bekir, Mehmet, Ramis ve Kadir ile beraber sürgün edildik ve çeşitli işkencelere maruz kaldık.

O tarihlerde Burgaz ve Kuzey Bulgaristan Türk köylerinde yaşayanlara karşı henüz yoğun baskılar başlamamıştı.

Halbuki, bizler zannederdik ki, polis, asker ve devlet güvenlik güçleri, vatanı ve vatandaşları korumakla yükümlü.

Tutuklamalardan kurtulan Aytoslu arkadaşımız R.R. gizliden Sırbistan'a kaçmayı başardı ve Belgrad'taki ABD elçiliğine sığındı. Bu arkadaşımız, bu şekilde bizim haklı davamızı ve direnişimizi bütün dünya medyalarına duyurmuş oldu.

Birinci elden, bir mağdur olarak, Türklerin yaşadığı köy ve kasabalarda başlatılan bütün ağır baskıları ve yapılan işkenceleri, öldürülen bebekleri ve şehit edilen kardeşlerimizi, cezaevlerine ve temerküz kamplarına tıkananları anlatmış oldu.

Belene'de 4 buçuk ay kaldıktan sonra, beni Sofya'daki merkezi sorgu yönetmenliğinde 4 ay işkence yaparak sorguladılar ve sonrasında 5 yıl hapis cezasına mahkum edildim. Cezamı Eski Zağra siyasi mahkumler hapishanesindeki altıncı müfrezede tamamladım.

Bir çok dava arkadaşımız Kuzey Bulgaristan'ın Bulgar köylerine sürgüne gönderildiler.

Artık büyük bölümümüz, siyasi mahkumların yüzde sekseni aramızdan ayrılarak rahmetli oldular.

Bütün kader, keder ve dava arkadaşlarıma, dinini, dilini, kültürünü ve Türk kimliğini korumak için direnenlere, hapis zindanlarında, Belene'de ve sürgünde kalanlara, vefat edenlere, yüce Allah'tan rahmet diliyor, mekanları cennet olsun diyorum.

İnşallah, Rabbimiz bizim dualarımızı kabul eder.

İçimizdeki sönmeyen özlem, sevgi ve şükranla bütün şehitlerimizi ebediyen anacağız ve ruhlarını yaşatacağız.

Seydali Akgün,

Eski bir siyasi mahkum

“A be! Kapitan Aga, hep dalgalık tepelerden götürüp durursun gemiyi. Azcık da nadaslıktan, düzlük yerlerden, sürsene be ya! Kızancıklar, kusup dururlar, baksana bi!”

Bu cümlelerin bir film sahnesinden alıntılanan kurgulanmış replikler olduğunu düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Bir gemi yolcusunun yıllar öncesinden günümüze ulaşan bu sözleri, yaşanmış gerçekliğin kendini ifadesidir.

Balkanlar'daki toprakların kaybedilmesiyle, yüzyıllardır bu topraklarda yaşayan Türklere etnik, kültürel ve siyasi baskılar uygulanmış, göçe zorlanmıştır. Türkiye'ye göçler, Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanması ve Cumhuriyet'in ilan edilmesiyle birlikte artış kaydetmiştir.

Türklerin en çok sıkıntı yaşadığı Bulgaristan'la 1925 yılında ‘Türk-Bulgar İkamet Sözleşmesi' imzalanmış,1934 tarihli ‘İskân Kanunu'na göre de göçmenlerin kabul ve iskân işlemleri yürütülmüştür. Gelen göçmenler Türkiye'nin birçok iline ve Anadolu'nun nüfus yoğunluğunun az olduğu, işlenmesi gerekli toprakların bulunduğu bölgelere iskân edilmiştir.

Hem kara hem de deniz yolu ile gelen göçmenlerin bir bölümü de Diyarbakır'a yerleştirilmiştir. Dalgalık tepelerden değil de nadaslık düz yerlerden sürülmesi istenen gemi; 1938 yılını 1939'a bağlayan son ayda Bulgaristan'ın Deliorman ve Şumnu yörelerinden Anadolu'ya göçmek için Varna Limanı'ndan ayrılan ve Diyarbakır köylerine yerleşecek olan göçmen yolcularını taşıyan gemidir.

Yaşar Kemal'in, 3 Temmuz 1951 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yer alan “Diyarbakır'daki göçmen köylerini gezerken neler gördüm?” başlıklı yazısı yayımlanan ilk röportajı olmasının yanı sıra Varna Limanı'ndan yola çıkan bu gemideki yolcuların, Diyarbakır köylerine iskân edildikten sonraki durumunu anlatan yazısıdır.

Türk edebiyatının büyük ismi Yaşar Kemal, göçmenleri anlattığı yazısının bir bölümünde:

“Tavuklu köyü mezarlığında 15 kadar yepyeni mezar saydım. Köprübaşında da o kadar var. Dediklerine bakılırsa, hepsi veremden gitmiş… Bu yıl bir, gelecek yıl iki, böyle giderse dikiş tutturamayacaklar buradaki göçmenler…” diye yazar.

Neden öldüler? Neden uzun bir yaşam süremediler? Bunun nedenleri neydi? Göçmenlere ne oldu?

Yaşar Kemal'in röportajından ilham alarak, 1951'den günümüze altmış dokuz yıl sonra, yarım asrı geçen bir süreçte Diyarbakır'daki göçmenlerin izini sürdük.

Göçmen köylerinin ‘hatıralarına doğru' bir yolculuk…

Diyarbakır şehir merkezinden çıkıyoruz. Biçilmiş, hasadı yapılmış, uçsuz bucaksız buğday tarlalarının arasında yol alıyoruz. Tam tepedeki güneşin ve sapsarı renge bürünmüş ovanın, kızgın bozkır sıcağını hissediyoruz. Buğday sarısından, saman sarısına dönüşmüş tarlalarda, yer yer büyükbaş hayvanlar otluyor. Tek tük araca rastlıyoruz, yol boyunca…

Tarlalarda insan hareketliliği yok. Hava sıcaklığının etkili olduğu kadar, tüm dünyada yaşanan koronavirüs pandemisinin köylerdeki yaşamı da etkilediği görülüyor. Kurban Bayramı'nda ovada sessizlik, sakinlik ve son derece de sıcak bir hava hissediliyor. Diyarbakır'ın büyükşehir olmasıyla birlikte; köyler, mahalle olarak geçiyor. Ama ağırlıklı olarak toprak damlı ve yer yer kerpiç duvarlı evleriyle halâ köyler…

İlk durağımız olan Diyarbakır'ın 21 kilometre doğusunda, Ambar Çayı'nın kenarındaki Köprübaşı'na varıyoruz. 1939 yılında Bulgaristan'dan ilk geldikleri zaman 94 haneye, 500 göçmenin yerleştirildiği bilgisini aktaran usta yazar Yaşar Kemal, Köyde son 60 hanede 205 nüfusun yaşadığını belirtir.

Acaba, 2020 yılında Diyarbakır'ın Köprübaşı Köyünde, 60 haneden geriye ne kadarı kaldı? Kalan hanelerde yaşayan nüfus sayısı kaç kişi? Veya yaşayan kimse kaldı mı? Köprübaşı'nın son göçmeni de göçmüş…

Köyün girişindeki bir benzinlikte duruyoruz. Benzinliğin sahibi olduğunu öğrendiğimiz, Hacı Seyithan Ercan'la laflıyoruz biraz. Köprübaşı hakkında sohbet ediyoruz. Göçmenleri soruyoruz. Aldığımız cevap oldukça üzücü oluyor “Yok” diyor. “Kimse kalmadı, göçmenlerden.” Çoğunun ilk geldikleri zaman hayatını kaybettiğini söylüyor. Kalanlar da zamanla evlerini ve ellerinde kalan tarlalarını satmış, başka illere, en çok da Bursa'ya yerleşmişler. Geçen yıl, köyde kalan tek yaşlı göçmen de ölünce artık Köprübaşı'nda yaşayan göçmen kalmamış. Bu topraklarda bir ömür geçiren yaşlı göçmenin, köyde başlayan hayat yolculuğu mezarlıkta sona ermiş. Bursa'da yaşayan yakınları, cenazesine yetişememiş, komşuları ve köylüler defnetmişler mezarlığa. Çocukları, çok kereler yanlarına çağırdıkları halde; bırakıp gidememiş, terk etmemiş Köprübaşı'nı. Köyün mezarlığına defnedilen son göçmen olmuş…

Köprübaşı; Durmuş Dede (Özen) ve ailesinin, hayatlarının baharında yapmış olduğu göçü kucaklamakla kalmamış, aynı zamanda kendisinin ebedi göçüne de ev sahipliği yapmış. Köyde başka göçmenin kalmadığını öğrenince diğer göçmen köylerine doğru yola çıkıyoruz.

Köy kadınları kuyudan su çekmekten kurtulmuş Çevre köylerde ve Tavuklu'da Sütçü Hamit olarak herkesin tanıdığı, Bulgaristan göçmeni, Hamit Langal'a ulaşıyoruz. 1939 yılında Bulgaristan'dan gelen göçmen ailenin bir ferdi olarak, 1962 yılında Diyarbakır'ın Tavuklu köyünde doğmuş. Evli ve dört çocuğu olan Langal, ailesiyle birlikte köyde yaşamaya devam ediyor. Hamit Langal ve eşini, komşularıyla evlerinin önünde sohbet ederken buluyoruz. “Ne yapalım? Bayramlaşmalar böyle kapı önünde oluyor, virüs var ortalıkta” diyorlar. Koronavirüs köyde çok görülmemiş; ancak köylüler tedirgin ve temkinliler. Langal, bizi evinin bahçesine davet ediyor. Geniş, büyük tertemiz bir avlu. Evin oğlu her yeri tazyikli suyla yıkıyor. Evin bahçe avlusuna, suyun verdiği taze bir serinlik esiyor. Yaşar Kemal, Tavuklu köyüne de yer verdiği röportajında “Köyün su kuyusunu gördüm, kadınlar yığılmışlar kuyunun başına. Sırasıyla su çekiyorlar.” diye yazar. Yıllar öncesinde olduğu gibi köy kuyusundan kovalarla su çekilmiyor. Evin avlusundaki çeşmeden akıyor. Geniş bahçe avlusunun bir bölümüne sebze; saksılarda ve saksı olabilecek her şeye de çeşit çeşit sardunyalar, begonyalar dikilmiş, çiçekler mis gibi kokuyorlar…

Günümüzde Tavuklu' da ve diğer köylerde, kimse suyu kuruyan kuyuların başında beklemiyor artık. Su da var, elektrik de… Peki ya göçmenler? Varna Limanı'ndan, Diyarbakır'a uzanan bir muhacirlik öyküsü… Hamit Langal'a, “Köyde göçmenlerden kaç hane kaldı? Kaç kişi yaşıyor?” diye soruyoruz.

“Tavuklu' da ben, ağabeyim ve bir göçmen aile daha olmak üzere üç hane var. Üç hanede toplam yirmi iki muhacir nüfus kaldık. Alıştık artık buralara.” diye yanıtlıyor.

İlk geldikleri yıllarda alışamamışlar kuru sıcağa, uyum sağlayamamışlar. Çoğu, yollarda hayatını kaybetmiş. Türkiye genelini etkileyen kuraklık, kıtlık döneminde yaşamını yitirenler çok olmuş. Sağ kalanların kimi Diyarbakır merkeze, kimileri de yurdun batısındaki başka şehirlere göçmüşler. Başta Bursa olmak üzere yurdun dört bir yanına dağılmışlar. Langal'ın babası ve aile büyükleri, Deliorman bölgesi, Şumnu ‘Yeni Pazar'dan gelmiş. 50 dereceye varan sıcakları görmemişler hiç hayatlarında. Görenler de çok yaşamamış zaten. Kavrulmuşlar sıcaklardan. Anlatırken bir ara derinlere dalıyor Hamit Langal'ın gözleri. Devam ediyor anlatmaya:

“Babam Tavuklu köyüne göçmen olarak geldiğinde, on altı yaşındaymış. Annem ve ailesi de oradan göç edenlerden. Babam ve annem; geliş yolculuklarını, neler yaşadıklarını, nelerle karşılaştıklarını anlatırlardı hep.”

Bulgaristan'dan nasıl gelmişler? Neler yaşamışlar? Langal:

“Bulgaristan, Osmanlı toprağı olmaktan çıkınca Türklere çok eziyetler etmişler, istememişler. Kurtuluş Savaşı'ndan sonra; Atatürk, mübadele ile balkanlardaki Türkleri, yurdun birçok iline yerleştirmiş. Bize de buralar nasip olmuş. Dedemlerle birlikte babam, Varna Limanı'ndan gemilere binmişler. Tuzla Limanı'na gelmişler. Gemi yolculuğu desen, o da başka bir macera olmuş onlar için.” Hatta, babasının her zaman anlattığı bir anıyı, hiç unutmamış. Bize de anlatıyor: “Varna Limanı'ndan başlamış bizimkilerin muhacirliği… Ne deniz bildikleri var ne de gemi yolculuğu. Ne bilsinler. Deniz dalgalı, gemi ha bire sallanıyor. Güvertedeki yaşlı göçmenlerden biri kaptana seslenmiş: “A be! Kapitan Aga, hep dalgalık tepelerden götürüp durursun gemiyi. Azcık da nadaslıktan, düzlük yerlerden, sürsene be ya! Kızancıklar, kusup dururlar, baksana bi!”

Burada duraksıyor Hamit Amca, çayından bir yudum alıyor… “Böyle işte, aklıma geldikçe gülsem mi ağlasam mı? Bilemem…” diyor.

Peki ya sonra? diyoruz, gözleri uzaklara, yıllar öncesine dalıyor. Langal:

“İstanbul tren garından, Diyarbakır'a, babamların tren yolculuğu başlıyor. Türkiye'ye kışın gelmişler. Hava soğuk. Devletin göçmenlere yaptırdığı evler bitmemiş, yarım. İskân görevlileri göçmenleri; evlerin yapımı tamamlanana kadar, Elazığ'ın Maden ilçesinde evlere yerleştiriyor. Devlet İaşelerini karşılıyor. Madenliler yer veriyor, ekmeklerini paylaşıyor. O kış, göçmenlerden bir kişi bile hayatını kaybetmiyor.” diyerek devam ediyor kaldığı yerden. “Sonra, bahara doğru iskân edildikleri köylere geliyorlar. Otuz dönüm tarla, bir çift öküz, tohumluk buğday verilmiş. Tarlaları ekip biçene kadar, geçimlerini sağlayacak yeterli paraları da yok. Ne elde var ne avuçta. Babam, bir tandır ekmeği almak için bir yorgan verildiğini söylerdi. O zamanlar herkes yoksul. Türkiye genelinde kuraklık vurmuş memleketi, kıtlık baş göstermiş. İnsanlar açlıktan ölmüş. Hatta benim anne tarafımdan ninem de Şemami köyü, diye bir yer var, orada açlıktan ölmüş. O köyde kimse yaşayamamış, barınamamış. Boşaltmışlar köyü. Bir tek dedem, talandan korumak, köydeki evlerin güvenliğini sağlamak için Şemami köyünde bekçi olarak kalmış. Dedem de rahmete erince hiç kimse kalmamış.”

Hamit Langal'ın, Şemami köyünde bir tek bekçi olarak dedesinin kaldığını söylemesi ile büyük bir şaşkınlıkla, tarihe dokunduğumuz hissini yaşıyoruz. Edebiyatımızın büyük kalemi Yaşar Kemal'in, röportajında yazdığı:

“Bu göçmen köylerden bir Şemami köyü var. Onun macerası ayrı. Bu köye gelen göçmenler, burada bir ay, iki ay, bir yıl, iki yıl kalmışlar; sonra köyü terk etmişler; bir daha da dönmemişlerdir. Şimdi köy bomboş. Bir bekçisi var.” cümleleri yerini buluyor.

Şemami köyünün “Bir bekçisi var.” diye yazan Yaşar Kemal'in, bahsettiği bekçinin, yıllar sonra torunuyla, farkında olmadan röportaj yaptığımızı anlıyoruz. Şemami köyünde 1951 yılında kalan tek bekçinin torunu Hamit Langal, anlatıyor, biz notlarımızı alıyoruz. Göçmenler geldiklerinde çoğu hastalanmış. Hava değişimi yaramamış. Zatürreye, vereme yakalanmışlar. Veremden ölen çok olmuş. Langal'ın dediğine göre; sıtma salgını kırıp geçirmiş göçmenleri. Babasının anlattıklarını bizimle paylaşıyor:

“Hastalıktan, sıtmadan gözümüzü açamıyorduk, oğulcağızım. Herkes ölüyordu. Köyden bir günde dört cenaze çıktığı oluyordu. Artık ölenlere mezar kazacak, defnedecek ne halimiz ne de takatimiz kalmıştı. Biz de hastayız çünkü. Bacaklarımız tutmaz olmuştu hastalıktan. Dizlerimizde derman, kollarımızda hal kalmamıştı. Ayakta duramıyorduk, bacaklarımız titriyordu. Çoğu ölenleri de birkaç gün sonra, biz de ölmezsek eğer, sıtma nöbetlerimizi atlattıktan sonra gömebiliyorduk.” diye aktarıyor.

Yaşar Kemal röportajında köyde herkesin hasta olduğunu, ölülerini bile kaldıramadıklarını, yazar. Yıllar öncesinde göçmenlerin yaşadıklarını, babasının ifadeleriyle dile getiren Langal, röportajda yazılanların canlı tanıklığını yapıyor. Gerçekleri doğrulukla dile getiren yazar, tarihçi ve gazetecilerin aradan uzun yıllar geçse bile, tarih hakkını teslim ediyor. Shakespeare'in dediği gibi “Hiçbir miras doğruluk kadar zengin değildir.” Yazarlar, gazeteciler de tarihin canlı tanıklarıdırlar. Önemli olan bu tanıklığı, doğrulukla geleceğe miras bırakabilmektir.

Zamanla atlatmışlar zorlu günleri, hayata tutunmuşlar ama Tavuklu' da çok az kişi kalmışlar. Açlık, yoksulluk, salgın hastalıklar bir yana o dönemlerde en ağırlarına giden şey kendilerinin Bulgar sanılması olmuş. Hamit Langal:

“Bizler Fatih zamanında Anadolu'dan balkanlara yerleştirilen Karamanoğulları Beyliği Türklerindeniz. Babam ve dedelerim ‘aslınızın nerden geldiğini unutmayın' derlerdi. Biz de hiç unutmadık.” diye de sözlerine ekliyor.

Yerleştikleri bölgede, yöre insanlarıyla, köylüleriyle, komşularıyla uyum sorunu yaşamamışlar. Sıkıntılı, buhranlı yılları birlikte atlatmışlar. Kültürel iletişim ve gelişim sağlayarak sosyal hayatta sıcak dostluklar kurmuşlar. Ancak farklı coğrafyalarda yaşamanın getirdiği farklı gelenek ve göreneklerin olması (o yıllarda yörede yaygın görülen çok eşlilik ve yakın akraba evlilikleri) gibi nedenlerle, daha çok kendi içlerinde evlilik gerçekleştirmeyi tercih eden göçmenler; zamanla kız alıp kız vermişler. Güçlü akrabalık bağları kurmuşlar. Şimdi düğünleri, bayramları, hüznü ve sevinci birlikte yaşıyorlar. Siz gitmeyi düşünüyor musunuz? diye sorduğumuzda, “Şimdilik düşünmüyoruz; ama zaman ne gösterir, bilinmez?” diye yanıtlıyor.

Akşam oluyor. Ekşi hamur mayasıyla yapılmış göçmen ekmeği ile kurban etinden oluşan yemeklerle sofra hazırlıyorlar. “Kalın, gitmeyin.” diyorlar, içten sohbetlerine ve misafirperverliklerine çok teşekkür ederek ayrılıyoruz. Bozkırın ortasında bir fıstık bahçesi Ertesi gün, eskiden köy günümüzde ise Diyarbakır merkez Suriçi ilçesine bağlı mahalle olan Karabaş'a geçiyoruz.

Büyük yazar Yaşar Kemal, Karabaş izlenimlerini ise göçmen köylerinde yeni dikilmiş bir ağaç bile olmadığının altını çizerek, “Köyler çırılçıplak” diye yazar. Ağaç dikseler iyi ederlerdi, şeklinde de düşüncesini belirtir. Karabaş, uzaktan göründüğünde, artık yemyeşil bir köy görünümünde. Sokaklarında ve evlerin bahçelerinde, belli ki kırk- elli yıl önce dikilmiş ağaçlar var. Gözlerimiz göçmenleri arıyor, soruyoruz. Göçmenlerden, son bir hanede yaşayan, tek kişi kalmış. Ona da ulaşamıyoruz. Göçmüşler. Çoluk çocuk büyüyünce, tarlalardan elde ettikleri gelir, yetmez olmuş. Geçim sıkıntıları, iş bulamama gibi sorunlar göçlerin devamını sağlamış. Artık sadece göçmenler değil, geçim sıkıntısı yaşayan her köylü göçüyor. Köyden kentlere göç meselesi. Mevsimlik işçi olarak fındık toplamaya, pamuk toplamaya gidenlerden, geri gelenler olmuyor. Yerleşiyorlar, gittikleri yerlere. Giden gidene… Herkes göçüyor…

Hep aynı dram: Geçim sıkıntısı, ekmek kavgası, yaşam savaşı… Aslında hep bir var olma mücadelesi, tüm yaşanılanlar… Karabaş' da göçmenlerin ardında, harabe olmuş, yıkılmış evler kalmış. Kırmızı kiremit çatılı, dışı beyaz toprak sıvalı göçmen haneleri. Yıkılmamak için direniyorlar. Ağaçlar yemyeşil dallarıyla dimdik ayakta. Zamana ve mekâna, kafa tutuyorlar. Ama kol kanat gerecekleri, gölgelerinde serinleyecek göçmenleri yok artık. Bahçedeki ağaçlara baktığımı gören bir göçmen evinde oturan Karabaşlı; ceviz, fıstık ve boy boy meyve ağaçlarını gösteriyor: “Kuyulardan kova kova çektikleri taşıma su ile sulamışlar bu ağaçları.” diyor. Evini satın aldıkları yaşlı göçmenin gitmeden önce hüzünlü gözlerle: “Bu ağaçları sakın kesmeyin! Onlara iyi bakın!” diye tembihlediğini söylüyor.

Karabaşlı yaşlı göçmen, aynı zamanda Diyarbakır'da ‘fıstık yetişmez' diyenlere inat, yıllar önce bozkırın ortasında yetiştirdiği ilk fıstık bahçesiyle tanınıyor. Bozkırda ilk fıstık bahçesini yeşertmeyi başarmış. Karabaş' dan ayrılıyor, Ambar çayı kenarına kurulmuş olan Ambar Köyüne geçiyoruz.

Ambar Köyü kültürel anlamda bir hoşgörü beldesi olmuş Adını, Ambar çayından alan, muhacirlerin iskânı için 1937 yılında önce 40 hane olarak kurulan, daha sonraki göçlerle 200 haneye ve yaklaşık bin beş yüz göçmen nüfusa ulaşan Ambar Köyü'ne varıyoruz. Ambar merkezine vardığımızda, çift şeritli geniş bir cadde üzerine kurulu, planlı yapılı evler, cami ve kahvehanesi ile büyük bir meydan karşılıyor bizi. Bir zamanlar köy olan Ambar; şimdi, Bismil ilçesine bağlı iki bin nüfusu aşan bir mahalle…

Meydandaki kahvehaneye oturuyoruz. Göçmen Şaban Okta ile görüşüyoruz. Ailesi 1939 yılında, Bulgaristan'ın, Eski Cuma Köyü'nden göç ederek gelmiş. Genellikle Şumnu köylerinden gelen göçmenlerden Ambar'da yedi-sekiz hanede yaşayan 50-60 göçmen kalmış. Ambarlı Okta:

“Son kalanlar bizleriz. Diyarbakır il merkezine ve Türkiye'nin dört bir yanına göçtüler. Şehirde yaşayan göçmenler halâ var. Unutmuyorlar, arayıp soruyorlar buraları.” Ailesinin yıllar önce Muş-Malazgirt'ten gelerek Ambar'a yerleştiğini söyleyen Metin Barak, sohbete katılıyor: “Muhacirler kalabalıklarmış eskiden. Bize de büyüklerimiz anlatırdı”. O günlere dair siz neler hatırlıyorsunuz?

“Çok güzel gelenekleri, görenekleri vardı. Genç kızlar, yaşlı kadınlar, çoluk çocuk, Hıdırellez'i kutlarlardı. Tarlalarında ailece, kadın-erkek birlikte çalışırlardı. Biz el orağıyla, buğday biçerken, onlar uzun saplı tırpanla ekinleri biçerdi. Göçmen Saliha Teyzemiz, on erkeğin biçebileceği ekini tek başına biçerdi.”

Sohbete katılanlar Muş, Bingöl, Erzurum, Bitlis, Kars, Varto ile çevre ilçe ve köylerden gelerek Ambar köyüne yerleştiklerini söylüyor. Göçmenlerle akrabalık bağları kurmuşlar. Dünür olmuşlar. Arada bir sohbet esnasında birbirlerine hatırlatmada bulunuyor, şaka yollu takılıyorlar. “Buranın ilk yerlileri göçmenlerdir.” diyor ve devam ediyor Metin Barak:

“Bizler sonradan buraya gelip yerleştik. Muhacirler, her yeni gelene kucak açtılar. Sonradan gelip yerleşen bizler de bizden sonra gelenlere kucak açtık.” diyor.

Yaşar Kemal, yazısının bir bölümünde Dicle Nehri'nin bir uzantısı olan Ambar çayından: “…Ambar çayının üstüne çeltik ekmişler. Çeltiğin ayakları çaya dökülüyor…” diye bahseder. Zamanla, Ambar çayının üstüne çeltik değil, geleceğin nesillerine bırakacakları hoşgörü ve saygıya dayalı zengin bir kültürel miras ekmişler. Dostluğun, kardeşliğin, birlik ve beraberliğin sağlam temellerini atmışlar.

Göçmen köylerindeki ziyaretlerimizin sonuncusu olan Ambar' dan ayrılıyor, şehre göçenlerin durumunu öğrenmek için il merkezine geçiyoruz. Diyarbakır'da bir cadde: “Göçmenler Caddesi” Diyarbakır'a yerleşen Karabaş köyü 1942 doğumlu Bulgaristan göçmeni Saadettin Ürey ile evinde görüşüyoruz. Babasının, Bulgaristan'ın Şumnu kazasına bağlı Yeniköy, annesinin ise Karaman köyü doğumlu olduğunu anlatan Ürey'e, ‘Diyarbakır'a nasıl geldiklerini ve neler yaşadıklarını' soruyoruz.

“Biz hep göçmüşüz. Bizim yolculuğumuz tarihle başlar” diyor ve sözlerine devam ediyor: “Osmanlı Devleti, Karamanoğulları Beyliğini kendi topraklarına katınca beyliğe bağlı Türkleri akıncılar olarak Balkanlara yerleştiriyor. Bizler de o dönem balkanlara yerleştirilen akıncı Türklerindeniz. Balkanlar, Osmanlı toprağı olmaktan çıkınca da mübadele ile Bulgaristan'dan Diyarbakır'a göç ederek yerleşmişiz.” diyor.

Bulgaristan'dan karayoluyla Edirne Kırkağaç'a, oradan da trenle Karabaş köyüne göçmen olarak geldikleri bilgisini veriyor. Köyden, daha iyi yaşam koşullarında hayatlarına devam edebilmek için il merkezine yerleşmişler. Diyarbakır merkeze yerleşen göçmenler köylerle olan bağlarını koparmamışlar. Bu nedenle genellikle köylere kolay ulaşım sağladığından, tren istasyonu civarına yerleşmişler. Bağlar semtinde bulunan bu muhitte, göçmen mahalleleri oluştuğunu ve zamanla Diyarbakır'da Göçmenler Mahallesi olarak bilinen yerdeki caddeye “Göçmenler Caddesi” ismi verilmiş.

Adlarını taşıyan cadde bugün onların anılarını yaşatıyor. Çocuklarını üniversitelerde okuttuklarını gençlerin genellikle tayinle veya atamayla şehirden ayrıldıklarını, memuriyetten emekli olanların da “buralarda akrabalardan kimse kalmadı” diyerek Bursa'ya veya yurdun farklı illerindeki yakınlarının yanına göç ettiklerini söylüyor. “Fazla kimse kalmadı, hep gittiler.” diye de ekliyor.

Göçmenler gitmişler. Gitmişler; ama arkalarında sayfalara sığmayacak kadar acı tatlı hatıralarını, Diyarbakır'a adlarını ve tarihe de derin izlerini bırakmışlar…

Yaşar Kemal'in anısına saygıyla…

Resmiye Tokgöz

Fırat Haber

Bulgaristan'da kalan dört kardeşimi zaman zaman ziyarete gidiyorum. Benim gidemediğim zamanlarda da onlar Türkiye'ye geliyorlar.

Aradan yıllar geçmesinde rağmen, bu böyle devam edip gidiyor. Bir elmanın iki yarısı gibi kalmıştık. Bir yarımız Bulgaristan'da diğer yarımız burada ana vatanda.

2000 yılında, kardeşlerimi görmek için Bulgaristan'a gittim. Birkaç gün hasret giderip dinlendikten sonra, evrak işlemlerimin takibine başladım.

Bulgar hükümetinden birkaç evrak talebim oldu. Kız kardeşimle birlikte gittim ve gerekli müracaatları yaptım.

Görevli bir bayan, kocaman, kara kaplı bir deftere baktı ve:

“İsminiz ne?” diye sordu.

“Hafize Beysimova Mustafova” dedim.

“Sizin Bulgar isminiz ne?” diye sordu.

“Benim Bulgar ismim yok!” dedim.

Giderek ses tonu yükseliyordu ve kabalaşıyordu.

“Nasıl olmaz. Bu defterde kayıtlı herkesin bir Bulgar ismi var, sizin niye yok?”

“Benim yok da, ondan…”

“Peki sizin ayrıcalığınız ne?”

“Ben Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyım!”

“Beni ilgilendirmez, annenizin, babanızın adı Bulgarca, sizin isminiz niye değişmemiş? Ya Bulgarca, isminizi söylersiniz ya da bu durumda ben size buradan evrak veremem. Buradaki anne baba adınız da tutmuyor, sizin söylediğiniz isimlerle.”

“Hanımefendi, biri size gelse başka bir isminiz var mı? Diye sorsa, siz ne derseniz acaba? Ayrıca bütün dünyada her ülkenin kendi vatandaşlarının bir ismi ve soyadı var, bunu siz de biliyorsunuz. Türk vatandaşıyım, benim niye iki ismim olsun?” diye çıkıştım.

Görevli bayanın kafası iyiden iyiye karıştı, bir yandan da sinirlenmeye başladı. Olanlardan sonra benim de sinirlerim gerildi. Ama sabırdan başka yapacak bir şey yoktu…

Derin derin soluklandım sustum, sustum ve:

“ Maalesef, Bulgaristan'da yapılan asimilasyon döneminde yüz kızartıcı insanlık dışı bu uygulamaları ben yaşayamadım,” dedim.

Aman, Tanrım, demez olaydım, kadın kovandan çıkan arı grubu gibi saldırdı, deliye dönmüştü.

“Konuşmalarınıza dikkat edin, burada soruları ben soruyorum, siz bana soru soramazsınız!” demeye kalmadı, o koca kara kaplı defteri bir kenara fırlatıp attı.

Her taraf toz duman oldu. Biz tartışırken bir kenardan korkuyla bizi izleyen kız kardeşim” Aman abla, sakin ol, önemli olan bizim buradan bu evrakları almamız” diyordu.

Gözlerimde şimşekler çaktı. Sinirimden kimseyi görmüyordum. Nevrim döndü, derler ya, aynen öyle oldu.

Uygulanan yanlış ve son derece çirkin yüz kızartıcı politika döneminde, Bulgaristan'da kalan dört kardeşimin de zorunlu olarak isimleri değiştirildi. Haliyle ana baba adları da değişti. Ne acıdır ki, annem ve babamın, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmalarına rağmen ve üstelik vefat etmelerine rağmen, Bulgaristan evraklarında isimleri zorbaca değiştirildi…

Biraz kendime gelip de” Müdürünüzün odası nerede?” diğer memurlara sorunca, bir ikisi gelip beni sakinleştirmeye çalıştırdılar. Az önce büyük bir gürültüyle ortalığa fırlatılan o koca kara kaplı defteri alıp hızlıca odadan çıktılar…

Aradan birkaç dakika geçtikten sonra, müdürle birlikte görevli biri gelip benden kibarca özür dilediler.

İstediğim evrakları, sessizce bana verdiler. Teşekkür edip oradan ayrıldım.

Yaşanan bu trajikomik olayı, bende derin bir iz bırakan tatsız ve son derece çirkin bir davranış olarak ömrüm boyunca hiç unutamayacağım.

Kendi yanlış politikaları nedeni ile yaptıkları hataları görüyorlar; ama hala daha bu kargaşanın içerisindeler.

Neyi nasıl yürüteceklerini dahi bilmiyorlar. Kendi kazdıkları çukurun içinde anlamsızca bocalamaktadırlar.

Bütün tavırlarından belli oluyor zaten.

Şu anda her ne kadar da iki devlet arasında yumuşak bir politika gidilse, bir ağızlarından tek bir kelime çıkıyor:

“Yanlış, çok yanlış bir politikaymış!” diyorlar.

Belki de, yanlış politika ve kargaşayı, kendi insanı vatandaşı görüyor; ama bu olanların bedelini göç etmek zorunda kalan Türkler çok acı ödüyor ve olanlar çocuklarımıza oluyor...

Hafize GÜN ( Beysimova)

ALEV Dergisi

_____________

„За да докажа на цялото село! И на българето да докажа! Че може!“ [1] „Той тогава излезе герой този човек за нас. Това е голяма работа!“ [2]

За спасение от комунистическите репресии и извоюване на свободата си, антикомунисти или защитници на личните си граждански права поемат големи рискове и успяват да пресекат силно охраняваните гръцка, турска и югославска граници на тоталитарна България. Много малко са обаче тези, които съумяват да избягат от лагери и затвори. Не ми е известна друга история на успешно спасение от II обект на концлагера „Белене“, а след това многократно преодоляване на граници, препятствия и разстояния, която би могла да се сравни с тази на Юсеин Сюлейманов Машев – Хюсеин Къран (1933[3]-2019) от с. Рибново, живял впоследствие в гр. Сарай (Турция).

Дори малка част от неговата не измислена или съчинена, а изстрадана одисея, решителността, всеотдайността и саможертвата му въздействат много по-силно от холивудските сценарии. Необхватната визия на този обикновен, с нищо незабележим човек, му помага да намери сили да се противопостави на комунистическата репресивна машина и да реализира своите мечти, приемани от обкръжението му като неосъществими блянове и смели съновидения.

През 1972 г. в районите с помашко население в южните и северни части на България държавни служители, ученици[4], студенти, военнослужещи и родители на новородени деца, много хора, дори непълнолетни, са подложени на репресии и физически изтезания, за да сменят имената си и имената на децата си. Всички те изпадат в изключително тежко положение, защото трябва да вземат важно решение за живота си. Да се съгласят да сменят името си, за да не загубят работата си, за да не бъдат изключени от училище или университет, означава да се самоизолират и да се отдалечат от общността си, която ги отблъсква в групата на страхливите, слабите или нагаждащите се. Противопоставянето на насилствената асимилация пък означава отказ от всякакви мечти за нормално човешко съществуване, образование и професионално развитие, готовността за пасивна или активна съпротива срещу репресиите изисква саможертва и дългогодишни изпитания и за близките им. Някои от съпротивляващите се помаци заплащат с живота или със свободата си, други месеци наред, дори години живеят нелегално, укривайки се по горите или в други райони на страната. Те са поставени пред дилемата да спрат да се противопоставят, което предполага задържане, физически изтезания и принудително отказване от името, или да потърсят спасение в опит за бягство, което означава да се изправят лице с лице срещу смъртта[5], да се разделят с близките си.

До трагичната за помаците 1972 година в биографията на Юсеин Машев няма нищо, което да предскаже последвалите събития: 39-годишен, учил до втори клас, като кръгъл сирак израсъл при леля си, без собствен дом, без братя и сестри. За да предостави нормални условия на живот за петте си деца, работи в мината (1962-1970) и години наред строи къща, за която мечтае от дете. Единствената му цел е да осигури нормален живот на децата си, да им построи собствен дом[6]. Но заболява от силикоза, поради което е трудоустроен II степен и назначен за прислужник в селското училище със заплата 62 лева. Местните власти и служители на ДС са сигурни, че обвиненият в подстрекателство на селото за изселване в Турция необразован служител, който не може да работи физически труд, лесно ще се огъне, ще смени името си и ще стане пример за другите в селото. Те не подозират, че този с нищо незабележим човек притежава дух и визия, за които трудно би могло да се предположи.

Още преди 1964 г., когато стават бунтовете в Рибново[7], започва да се самообразова политически, слуша западните радиопредавания и следи международното положение. Юсеин Машев не се уплашва от репресиите срещу него в началото на 70-те години на XX век, а започва да се противопоставя и да обмисля възможностите за бягство. Когато през 2010 г. в „Горчиви разкази“ (Конедарева 2003: 107-111) прочетох краткия разказ на Юсеин Машев от с. Рибново, живеещ в гр. Сарай, Турция, бях смаяна от историята му, която в периода на комунистическа България няма равна на себе си и надминава най-смелите сценарии. Но в предадената съвсем лаконично житейска история липсваха доста подробности. Например, Юсеин Машев само в един параграф помества разказа си за това как след 5-годишно пребиваване в Турция е тръгнал от Истанбул за Италия. Оттам през Югославия е влязъл нелегално в България, взел е жена си и двете си деца от с. Рибново, прекарал ги е през границата и от Белград заедно са излетели за Истанбул. Нима това е възможно!? Как се е реализирало на практика? За тези, които познават добре комунистическа България, които знаят колко трудно беше да се преминат южните и западната граници нелегално, разказът изглежда невероятен. Този човек или е голям герой, или фантазьор! Защото, за да успее да премине нелегално три пъти българо-югославската границата, той би трябвало да си е осигурил поне помощта на някакво западно разузнаване…

Така, започвайки от родното му село Рибново, тръгнах по следите на Юсеин Машев. Най-напред интервюирах Али Киселов, който също има известна роля в тази история[8]. Когато през 2011 г. посетих героя на разказа в гр. Сарай, той беше вече на 77 години и говореше трудно след прекаран преди около 3 години мозъчен кръвоизлив, трудно намираше думите. Въпреки това изключителната му памет беше изцяло съхранена и той можа да възстанови доста подробности, които ме интересуваха, да цитира имена и дати. Изглеждаше много щастлив в новопостроената си къща в гр. Сарай, където живееше заедно със съпругата и някои от семействата на 5-те си деца. Айше Шерифова Машева (Айше Къран – 1937-2016), която, за щастие, присъстваше на интервюто, обогати разказа с необходимата чувствителност. Направи изключително важни допълнения за моменти и преживявания, които той пропускаше или на които само тя е била свидетелка.

Юсеин Машев беше наясно със силата на духа и проницателността си, благодарение на които успява да извоюва свободата на близките си и правото им на самоопределение, да уведоми демократичната световна общественост за репресиите срещу помаците. По много естествен начин разказваше за приноса си в противопоставянето срещу тоталитарните мерки за заличаване на помашката общност, защото го приемаше като естествено свое задължение. В Сарай се срещнах и разговарях с още трима души, свързани с плановете му за бягство още през 1972 г. и с други събития от историята му, за които също ще стане дума. През 2021 г. по телефона се свързах или интервюирах други свидетели на неговата одисея, близки, които разказаха неизвестни детайли за Юсеин Машев и ми помогнаха да възстановя някои важни моменти и дати от тази паметна история[9].

Изселването „77 години съм, на айванин нож не съм турил да коля и на куче камък не съм фърлил.“ Когато през 1972 г. Юсеин Машев, обвиняван в подстрекателство на рибновци да подготвят документи и правят постъпки до турското дипломатическо представителство в София за изселване в Турция[10], е разпитван, унижаван и изтезаван в МВР – гр. Гоце Делчев, той взема едно от най-трудните решения в живота си. Въпреки непрекъснатия тормоз, с пълното съзнание за тежките последствия, не приема шантажите и заплахите на следователите от ДС и отказва да смени своето име и имената на цялото семейство. Намира смелост да се противопостави, отказва се от предоставената му служба на училищен прислужник и известно време работи в горското стопанство (снимка 1), но натискът и преследванията продължават.

След като се убеждава, че в България няма да му позволят да живее със собственото си име и да диша свободно, взема трудното решение да се спаси чрез бягство от страната, оставяйки 5-те си деца без баща. В навечерието на планираното бягство през българско-гръцката граница заедно с Рифат Мустафов Гурдалов[11] (Мустафа Улуташ, 1936) от с. Рибново и Ибраим Исмаилов Кисьов[12] (Ибрахим Шентюрк, 1937-2020) от с. Лъжница, Юсеин Машев е задържан (по всяка вероятност в края на юли или в началото на август), тормозен и разследван в Гоце Делчев. След ареста е изселен в с. Земен, Радомирско за три години, където работи в леярна[13]. Той не се уплашва, продължава съпротивата си, чрез познати турци[14] изпраща писма до съмишленика си Рифат Гурдалов, който успешно преминава границата и вече се намира в лагера за емигранти край Атина. Мисълта за спасяване на потъпканото човешко достойнство и запазване на самоличността си чрез бягство от тоталитарна България не го напуска. След 12 месеца му дават безсрочен отпуск, тъй като здравословното състояние на съпругата му сериозно се влошава. Намира се в родното си село, когато съдят (3-6 юли 1973 г.)[15] някои от участниците в масовите Корнишки протести[16], обвинени от ДС за организатори.

За да уведоми световната общественост за жестоката разправа и несправедливото осъждане на едни от най-смелите противници на смяната на имената, при посещенията на жена си в болницата в София Юсеин Машев изпраща писма на избягалия в Гърция Рифат Гурдалов. Същевременно от съседното село Осиково той му се обажда по телефона, информира го за процеса и за срока на присъдите[17] на подсъдимите от Корница. Кореспонденцията му и последвалите телефонни обаждания са засечени от ДС и той е задържан отново, разследван е 10 дни в МВР – Гоце Делчев, безмилостно е изтезаван (Конедарева 2003: 108). В „Белене“ „Не хвърляй на кучето камъни, ами му хвърли една ока хляб!“ В първото си интервю Юсеин Машев споменава, че е изпратен безсрочно на острова, където заварва 31 помаци (Конедарева 2003: 108), също като него неприели да сменят имената си. В интервюто си с мен той разказа, че въдворените в „Белене“ помаци не се примиряват и на острова, успяват да се снабдят с транзистор и непрекъснато слушат радио „Свободна Европа“ и другите предавания. От самото начало (17 септември 1973 г.) Юсеин Машев започва да планира и да се готви за бягство. Научава се да плува в Дунав от един българин, който е от Гърция. Същевременно се сприятелява с кучето на лагера, Роко, което в последствие му помага да реализира плана си. Заразата от екзема на няколко лагеристи, които се уговарят да бягат при евентуално настаняване в болницата на гр. Белене, е първата възникнала възможност за спасение. Обаче на лечение изпращат само двама – Коста от Петрич и Благой от София, и тази възможност за него пропада. Той не се отчайва и продължава да работи върху плановете си за бягство: не спира проучването на терена, снабдява се с помпа, която предварително открадва, чрез приятел си осигурява вътрешна гума на камион. Влага огромно въображение, за да не остави бъдещето си в ръцете на всевластната тоталитарна машина, през дългите дни и нощи на острова мисли как да спаси себе си и семейството си. Когато жена му идва на свиждане, той уверено ѝ казва: „Аз ще стоя няколко месеца и ще ми щукне в главата, ти ме знаеш…“[18]. Междувременно, нощем пуска вързаното на синджир куче, което се използва за преследване на бягащи затворници и лагеристи, храни го, сприятелява се с него, за да може да стигне успешно до брега. След 11 месеца престой на острова, на 6 август 1974 г., заедно с кучето Роко, което иначе е винаги вързано и готово да разкъса всеки, напуска II обект и пристига на брега на Дунав. По пътя към мястото случайно заварва 5-ма гладни криминални затворници, дошли тайно да ловят риба. Казва на единия от тях – Петьо Кучето, когото познава, че е решил да бяга и ако имат намерение да го издадат, ще се върне, за да го убият. Друг от тях, Георги Мишев от София, му предлага да го почака, за да си вземе дрехи и да тръгне с него. Оставя помпата на Петьо Кучето, докато чака Георги Мишев си бръсне дългата брада на водното отражение и се подготвя за тръгване. Бягството „Ако стане нещо, ако умра, не ма жали, а ако съм жив, рано или късно ще дойда и ще ви закарам!“[19] Юсеин Машев сяда в гумата, спътникът му се хваща за нея, пускат се по течението и управляват, гребейки с ръце. След около 2 часа и половина стигат на брега при Свищов, нарязват гумата на парчета, хвърлят ги във водата, преобличат се със сухите дрехи, които са съхранени завити в найлон. Преминават безпроблемно през портала на фабриката, където Юсеин Машев е изкарван на работа[20] и го познават. Юсеин Машев отива на гарата да види разписанието, за часа на влака нарочно пита служителя на милицията, но след това за по-сигурно решават да пътуват с автобус. Тъй като автобусът не пристига, изпускат и влака и се принуждават да се качат на параход за Русе. Оттам на 7 август тръгват с влак за София. Във влака Юсеин Машев се среща случайно с един човек от Корница[21], изселен. Разказва му, че ще бяга през границата и корничанинът му дава предварително написано писмо до австрийския канцлер[22], в което описва жестоката разправа с протестиращото население на с. Корница. След това двамата бегълци четири дни работят като бояджии в София, за да се снабдят с малко пари. Пътуването им през Станке Димитров (дн. Дупница) и Кюстендил, преминаването на българо-сръбската граница продължава около седмица, по време на което се срещат с много трудности, особено през студените нощи. Спасението „И да знаеш, че ще те убият, ша живееш, докато умреш.“

На 19 август вече са на югославска територия, в района на Крива паланка. Югославската пътна полиция спира и глобява шофьора затова, че е качил в кабината повече хора, искат и техните документи. Така са предадени на полицията. На първия разпит се опитват да укрият самоличността си. След като разбира, че не могат да убедят опитните служители на югославските сили по сигурността, Юсеин Машев предава писмото на корничанина от влака, разказва за насилията срещу помаците и бягството им от остров „Белене“, за условията на острова. Разказът му впечатлява и убеждава югославските служители, които при първоначалното им задържане се държат доста лошо с бегълците. Особено Юсеин Машев се оказва интересен и изключително подходящ емигрант, от който получават информация за II обект на лагера, за репресиите срещу помаците по време на насилствената асимилация в тоталитарна България, за въдворените привърженици на македонската кауза. Чрез него решават да запознаят югославската и световна общественост със събитията, които са малко известни. Журналисти от югославската държавна телевизия снимат разказа му, той говори и по радиото за условията в лагера[23]. Юсеин Машев поздравява близките си с песента „Я подай ми мале тънка пушка“[24], така уведомява и тях, и враговете си за успешното си бягство. Сръбските власти осигуряват на двамата мъже безпроблемно преминаване през италианската граница и така те се озовават в Триест. В Италия ги настаняват в бежански лагер (снимка 2), водят ги на екскурзии в други страни. Георги Мишев пожелава да отиде в западна страна[25], а Юсеин Машев – в Турция. Минават месеци, но от Турция така и не идва дългоочакваното разрешение за политическо убежище, въпреки постъпките му посредством турски дипломатически представители в Италия. Междувременно, докато е в лагера, той си пише с роднини в Турция и, разбира се, с Рифат Гурдалов, който вече се е установил и живее в Сарай. 2022 01 Mashev 02 Снимка 2. Юсеин Машев (отляво) с Георги Мишев в Италия. По всяка вероятност снимката е направена в първите дни, защото и двамата изглеждат много слаби. Личен архив В Турция „Думам на консула: – Кораба е отвънка, аз са мятам и заминавам. – Как ша са мяташ? – А, лесна работа!“ Юсеин Машев няма търпение, защото само от Турция, като турски гражданин и с турски паспорт може да осъществи плана си за бъдещето на своето семейство. Вече 11 месеца е в лагера за бежанци в Италия, а очакваното разрешение за заминаването му в Турция се бави. Когато един ден на пристанището в Неапол[26] вижда акостиралия турски пътнически кораб „Трува“ („Троя“), заявява на турския консул, че ще замине нелегално и иска да му напише името на институцията, от която очакват потвърждение за приемането му като политически емигрант. Организира с приятелите си емигранти и италианци сбиване на входа на кораба и в суматохата се промушва. Три нощи се укрива в един мини бус, там спи и само при възможност пие вода или си купува нещо друго от барчето на кораба. Съсредоточава цялата си енергия и находчивост върху произтичащото наоколо и успешно се укрива до пристигането на кораба на пристанище „Сиркеджи“ в Истанбул.

/ Продължава /

Либерален преглед

Bu yazımda sizlere Deliorman köylerinde ilk seyyar sinema operatörlüğü yapan Nazif Ağabeyi anlatacağım. Biz, bu işi yapanlara eskiden "kinocu" diyorduk.

Yıllardan 1962'ler, Nazif Bey, vatan borcunu ödemiş, artık köyündedir. Askerlik yıllarında, bazı hafta sonu günleri seyrettiği filmler, kendisine büyülü bir dünyanın kapılarını aralamıştır. Tam o yıllarda, sinema olayı artık bizim köylere kadar inmişti.

Nazif Bey, Şumnu Sinema Merkezi'nin, köylerde sinema makinası oynatacak elemanlar aradığını duyar ve hemen müracaat eder. Bir ay boyunca, Varna şehrinde sinema operatörlüğü kursu bitirir ve kendi köyü olan Yusufhanlar'a ( Pristoye ) döner. Yerel tarım kooperatfi, kendisine bir beygir arabası sağlar ve çevrede bulunan 5-6 köyde seyyar sinemacılık yapmaya başlar.

İlk seyyar sinema makinemin adı "Ukrayna" ile bizim köyleri dolaşmaya başladım. Bulgar malı "Slavyanka" makineleri de vardı; ama Ukraynalıların makineleri daha seyrek arıza veriyordu. O yıllarda sinema bileti fiyatları - talebeler için 8 stotinka, yaşılar için de 16 stotinkaydı. Benim aylık maaşım ise sadece 60 levaydı, yani o dönemin yarım maaşıydı.

İlk yıllarda kadınlar sinema seyretmiyorlardı. Daha çok gençler ve erkekler geliyordu. Bir akşam, sinema sona ermiş, arabaya makinayı yüklüyordum. Salondan dışarı çıkan gençler, seyrettikleri film üzerine ciddi ciddi tartışıyorlardı. O kadar ciddi idiler ki, kavga ediyorlar sanmıştım. Boşuna tartışmayın, seyrettiğiniz film bir hayal ürünü, her şey gerçek dışı ve rol yapma, diyerek kendilerini uyardım; ama onları pek ikna edememiştim...

Köylerde döndürdüğüm filmleri ilk yıllarda, köylerden geçen otobüslerden gönderiyordum. Daha sonra bunu posta vasıtasıyla yapmaya başladım.

Film oynatmama 2 saat kala, gramofondan Türkçe plaklar döndürüyordum ve kırda bayırda çalışmakta olan herkes, akşama sinema olacağının haberini alıyordu.

Aslında filmlerin çoğu propaganda amaçlıydı. Son senelerde insanlar bunlardan bıkmıştı. Sinemaya gelen seyirciler azaldığında, Şumnu'daki müdürlerimiz, planı doldurmak için ara sıra bir Türk filmi gönderiyorlardı. Hint ve Yugoslav partizan filmleri de iyi iş yapıyordu...

Daha sonrakı yıllarda, her köyün okuma evi binasına geniş ekranlı sinema makineleri getirildi. Bir sözle, 1970'li yıllara kadar sinema altın zamanını yaşadı.

Köylerimizde, Türk filmleri daima salonları hınca hınç dolduruyordu...

Hiç unutamam o siyah beyaz Türk filmlerini; "Ağaçlar Ayakta Ölür,""Keşanlı Ali,""Kızıl Irmak"...

Evet, unutulmaz filmlerdi.

1980 yıllarına doğru, renkli Türk filmleri yapılmaya başlamıştı; ama filmler artık sanattan öte, sadece propaganda amaçlı olduğunu herkes anlamaya başlamıştı. Bu olay "Otobüs" ve "Duvar" isimli Türk filmleriyle başlamıştı. Daha sonra çıkan "Yol" filmi de bu yöndeydi...

1985 yılında zorunlu isim değişikliğine gidilmişti.

Bir gün Şumnu'da meslekdaşım Ahmed Necip'le buluştuk. Oturduk "peykeye" sohbet ediyoruz. Tanımadığımız bir erkek yanımıza yaklaştı ve bizi uyardı: "Neden Bulgarca olmayan bir dilde konuşuyorsunuz?" Ahmed Necip, kendisine baktı ve Bulgarca olarak: "Ruslar olmasaydı, nerde sizde o cesaret, o "zadnik" dedi. Durun bakalım, sizler de Rustan daha neler göreceksiniz."

Adam hiç ses çıkarmadan aldı başını savuldu.

Hikmet EFRAHİM,

Enbeler / Şumnu

Bizler, Bulgaristan davasını 1985'te nasıl başlattık, nasıl bitirdik; arkamızda, o günün bilinçli ve kararlı hükümeti; bunun ötesinde, oluşmuş bir kamuoyu, daha doğrusu Yüce Türk Milleti vardı.

O günleri bir hatırlayalım. Ne diyordu Yüce Türk Milleti, ne diyordu Mümin Gençoğlu Taksim Meydanında:

"Ey Jivkov, aklını başına topla; gel, bu gaddarlıktan vazgeç. Gün gelecek sen de gideceksin, senin rejimin de gidecek."

Allah'a çok şükür, işte şimdi Bulgaristan konusunda istediğimiz oldu.

Efendim, ben, Balkan Türkleri Federasyonu Başkanıyım, aynı zamanda milletvekiliyim.

Elbette ki, bu konular, oradan gelecek turistleri de ilgilendiriyor. Bulgaristan'dan gelecekler için duvar konursa, Yugoslavya'dan gelecek turistler de, korkudan gelemeyebilir. Müsaade edin de, bu konuları da arz edeyim... Bu konuları, katiyen politika yapmak için arz etmiyorum.

Demek istiyorum ki, gelin, dış konularda, dış Türkler konusunda beraberce bir fikir alışverişi yapalım. Bulgaristan'daki soydaşlarımızdan Türkiye'ye gelenlerle ilgili elimde dosyalar var. Kusura bakmayın, bunları da arz etmek zorundayım.

Şu dosyaya bakınız;

Dosyada adı geçen kişinin annesi, babası, evlendiği kişi burada; Karacabey'de -Bursalı milletvekillerimiz burada- nikah kıydırmış "Sen turist geldin, vatandaş olmadın, haydi bakalım Kapıkule'ye" denmiş... Tarih : 9.12... 1992 efendim. Buyurun, tetkik edin. Dosya burada. Bu tarihte nikâh kıydırmış; nikâhı ben kıymadım, Karacabey Kaymakamlığı kıymış, evlendirmiş. Evlendirmişsiniz; ama, o kişi turist geldi diye, karısından ayırıp gönderiyorsunuz!

Bir başka dosyada şunlar var;

Annesi, babası ve bir çocuğu Bulgaristan'da kalmış Bursa'da öğretmenlik yapan bir kişi "Sayın Gençoğlu, annemi babamı getiremiyorum, ne olursun bana yardımcı ol" diyor. Göç vizesi alamıyorlar, turist gelirse de "turist geldin" diye geri gönderiyorsunuz! Peki, ne yapsın bu garipler, ne yapsın bu zavallılar?

Üstelik, "Sen Türkiye'deki akrabanı ziyaret etme, anneni babanı görme" diye, akraba ziyaretine gelenlere günde 30, turist olarak gelenlere de günde 70 dolarlık tahdit koyuyorsun. İnsaf edelim...

Politika yapmıyorum, kusura bakmayın, hakikatleri söylüyorum. (Alkışlar) O bakımdan beni lütfen mazur görün.

Şu dosyada adı geçen bir arkadaşım, Bal-Göç'te benimle beraber gece gündüz çalışmıştı. Bulgaristan'a, annesini babasını almaya gitmiş, bana Sofya'dan mektup gönderiyor;

"Mümin Ağabey, ben de seninle beraber yedi sene uğraştım; annemi babamı getiremiyorum, Filibe Konsolosluğu'na beni sokmuyorlar, Allah aşkına bana yardımcı ol" diyor. İşte mektup, yeni...

Tabiî konumuz, hem turizm hem de bunlar. Daha pek çok dosya var; fakat, vaktinizi almak istemiyorum.

Değerli milletvekilleri, soydaş ve göçmen sorunlarıyla ilgili bazı önerilerim oldu. Bunları, 11 Aralık 1991; 19 Mart 1992; 23 Mart 1992 tarihlerinde bu kürsüden siz değerli milletvekillerine söyledim.

Bunun dışında, gerek milletvekili, gerekse Federasyon başkanı olarak, Meclis içinde ve Meclis dışında, soydaş dernek yetkililerinin görüşlerini de alarak, basın toplantıları yaptım.

Bundan kısa bir müddet evvel, yani 12 Kasım 1992 tarihinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi basın salonunda, Türkiye genelindeki soydaş derneklerinin temsilcileriyle bir basın toplantısı yaptım.

Ancak, Bulgaristan'dan gelen ve gelecek olanların sorunlarını, Allah ömür verdiği müddetçe, gerek bu kürsüden, gerek bu kürsü dışından -tüm vatandaşlarım için de aynıdır, geçerlidir- dile getirmeye devam edeceğim.

Sözlerimi bitirirken, bence, turizm, sadece turist ağırlama olmamalıdır; turizmin en önemli ve öncelikli gayesi, ekonomimize katkı sağlaması olmalıdır diyorum.

Bütçenin, Bakanlığa ve ülkemiz turizmine hayırlı ve uğurlu olmasını Cenabı Hak'tan niyaz ediyorum, beni dinlediğiniz için hepinize tekrar saygılar sunuyorum. Teşekkür ederim. (Alkışlar)

Hele de bizim Eğridere gibi küçük bir kasabanın yetiştirdiği mümtaz şahıslardan birisi olursan ve vakitsiz bir zamanda aniden aramızdan ayrılırsan, işte o vakit senin acı haberin bütün hemşehri camiasını çok derin bir üzüntüye, hüzne ve yasa boğmuş olur.

Koronavirüs ileti, bugün aramızdan ünlü masa tenisi antrenörü ve büyüğümüz Reşat Aydın'ı kopardı.

Reşat Aydın, gerçek anlamda bir beyefendiydi. Her zaman çok şık ve lüks giyimli, yüzünden hiç eksik etmediği o sımsıcak gülüşü ve sokakta karşılaştığı her sıradan insana bile dost eli uzatan, kimseden selamını esirgemeyen, eşine az rastlanan ve herkes tarafından çok sevilen büyük bir şahsiyetti. Soylu bir ailenin onurlu evladıydı. Doğduğu kasabanın has delikanlısıydı...

Bulgaristan'da ve Türkiye'de gelmiş geçmiş zamanların en iyi masa tenisi antrenörlerinden birisiydi. Bundan 60 yıl öncesi, bu spor dalını Eğridere'ye getiren, geliştiren ve yaşatan ustaydı.

Bu sporda yüzlerce genç sporcu yetiştirdi, onlara küçük beyaz ping pong topunu sevdirdi. Bunların arasından onlarca ünlü şampiyon çıktı. Küçük kasabanın adı ülke çapında ve dünyada duyuldu. Eğridereli masa tenisçileri, yarıştıkları spor dalında bütün Türk Dünyasının en başarıları sporcuları oldular. Böylece, Bulgaristan'da yaşayan Türk toplumunun gücünü, zekasını ve üstünlüğünü herkese kabul ettirdiler.

Reşat Aydın, bundan 40 yıl öncesi, İstanbul'a yerleşti, fakat günümüzde bile Eğridereli masa tenisçileri ülkesinin en iyileri arasında yer almaya devam ediyorlar. Bütün bu başarılar, ilk meşaleyi yakan Reşat Beye aittir.

Yaşamının Türkiye bölümünün başarı grafiği yine zirvelerdeydi. Bir dönem Fenebahçe Spor Kulübü'nde yöneticilik yaptı. Bakanlarla, iş, siyaset ve spor dünyasının en önde gelen şahıslarıyla dostane ilişkiler kurdu. İmkan bulduğunda her zaman küçük Eğridere'sine döndü, hemşehrilerini, eşini ve dostunu hiç unutmadı...

Babacan ve her daim derli toplu fedakar insanı unutmamız mümkün değil.

Mekanın cennet olsun, sevgili Reşatski!

Mümin TOPÇU

POLİS UZUN UĞRAŞLAR SONUNDA İKNA ETTİ

Suyu tahliye etmek için olay yerine giden itfaiye ekipleri, yaşlı kadını dışarı çıkarmakta başarılı olamayınca polis müdahale etti. Kedi ve köpeklerini bırakmak istemeyen kadını polisler uzun uğraşlar sonunda ikna ederek su dolu evden çıkardı. Eve gelen ambulanstaki sağlık ekipleri ise kadını sağlık kontrolünden geçirdi. Ardından Başakşehir Belediyesi'nin veteriner ekipleri eve gelerek kedi ve köpekleri sağlık kontrolünden geçirmek için tek tek toplayıp, kliniğe götürdü. Evdeki saldırgan bir köpek ise bayıltılarak araca alındı.

KÖPEKLER UYUZ HASTALIĞINA YAKALANMIŞ

Yaşlı kadın sağlık kontrollerinden sonra geri getirilmek şartıyla kedi ve köpeklerin kliniğe götürülmesine ikna oldu. Hayvanların ekipler tarafından alındığı sırada gözyaşı döken yaşlı kadını polisler evden uzaklaştırdı. Veteriner hekim, evdeki köpeklerden birkaçının uyuz hastalığına yakalandığı söyledi.

YAŞLI KADIN 6 YILDIR O EVDE YAŞIYOR

Harabe içindeki evde 6 yıldır yalnız yaşayan Pehlivan, hayvanlara çok düşkün olduğunu ve onları asla bırakmayacağını söyledi. Yıkık, dökük bir evde yaşayan yaşlı kadınlara komşularının yardım ettiği öğrenildi. Mahalleli, çok fazla kedi ve köpeği beslediği ve çoğunun hasta olduğu için rahatsız olduklarını dile getirdi.

'ONLAR BENİM ÇOCUKLARIM'

Her yerin su içinde olduğunu pencereden anlatan Pehlivan, 'Kedi ve köpekleri bir kere alıp barınağa götürdüler, onun acısını hiç unutmuyorum, perişan oldum. Çocuklarım onlar beni istiyor. Onlara yardımlarla bakıyorum. Evin sadece bir odasında kalıyorum. Onlar olmadan yaşayamam, 1 yıl önce annemi kaybettim onun acısını hala yaşıyorum. Evin içine dere gibi su doldu. Yerden de su geldi. Kedilerim benden çare bekliyor, bakıyorlar. Korkudan çekyata kakalarını yapmışlar. 20 kedim, 10 köpeğim var. Hepsine bakarım ben, çocukluğumdan beri böyleyim' dedi.

YAŞLI KADIN YARDIM BEKLİYOR

Belediyeden kedileriyle yaşayabileceği düzgün bir ev isteyen Pehlivan, 'Her yağışta su baskını oluyor ama bu sefer çok oldu. Korkudan ağzım, dilim kurudu. Evdeki suyu kovayla bahçeye döktüm. Su baskını sırasında kediler yüksek yerlere çıktı, düşenleri sudan ben çıkardım. Bu evden başka gidecek yerim yok, ailemden herkes öldü. Çocuğum yok, eşim 26 yıl önce öldü. Erkek kardeşlerim 1 yıl arayla vefat etti. Kız kardeşim var o da İzmir'de. Bana bir şey olmaz hayvanlarla yaşamaktan bağışıklık sistemim güçlendi. Astımım var hiç şikayetim yok. Kedi ve köpeğin tüyünden rahatsız olmuyorum' diye konuştu.

'HAYVANLAR HASTA'

Komşusu Abdullah Benli, 'Kadın gitmiyor, hayvanlara aşık. Biz ikna edemiyoruz. Hayvanlar hasta, hepsi uyuz olmuş.' ifadelerini kullandı.

'KOKUDAN EVE GİRMEK ÇOK ZOR'

Ali Aytekin ise, 'Ben ufak tefek arızası veya ihtiyacı olduğundan yardım ediyorum ama eve girmek mümkün değil. Kedilerle aynı odada yaşıyor, aynı yatakta yatıyor. İçeride müthiş bir koku var, girilecek gibi bir koku değil. Biz kediler için bir odayı yapmayı önerdik ama kabul etmedi. Mahallede bir komşumuz var yemeği o getiriyor' dedi.

'NORMALİMİZİ SARSILDI AMA KALAN NORMALE SARILIP BU SÜRECİ ATLATACAĞIZ'

Koronavirüsün insanlar üzerindeki baskısının herkese için aynı olmadığını aktaran Doç. Dr. Çarkoğlu, 'Tabi en temelinde normalimiz sarsıldı. Günlük hayattaki rutinimizi yitirdik. Hiç alışık olmadığımız bir sürece girdik. İnsanlar rutin günlük alışkanlıklarını sever, onlarla daha rahat olur. Bu alışkanlıklar değişimi rahatsızlık yaratıyor. En önemli alışkanlıklarımızdan biri de bayramlar. Hepimizin hayatında önemli bir yeri var. Önemli bir gelenek ve hafıza oluşturma aracı, zorlayıcı bir süreç olacak. Ama insan dayanıklı bir varlık psikolojimiz kolay kolay bozulmuyor. Stresle baş etmeyi biliyoruz, bu süreci de atlatmayı becereceğiz' ifadelerini kullandı.

'ALIŞKANLIKLARINIZA VE RUTİNİNİZE SADIK KALMAYA ÖZEN GÖSTERİN'

Doç. Dr. Çarkoğlu, 'Alışkanlıklarına ve rutinlerine olabildiğince sadık kalmalarını öneriyorum. Çevresel etkiler bazı alışkanlıkları değiştirecektir. Bu bayram aile büyükleriniz ziyaret edemeyeceğiz, el öpemeyeceğiz, sarılamayacağız. Ama bunların olmaması hiçbir şeyin olmaması anlamına gelmiyor. Bunların dışında kalan geleneğimizin tutabildiğimiz ne kadar parçası varsa sahip çıkıp, yaşamamız önemli' dedi.

'BAYRAMI BAYRAM GİBİ YAŞAMAYA ÇALIŞALIM'

Her ailenin bir bayram geleneği olduğunu söyleyen Doç. Dr. Aslı Çarkoğlu, 'Örneğin, bayram için sabah kalkıp özel giyinmek, evdeki aile üyelerinin bir araya gelerek bayramlaşması işte teknoloji bize bunları yapma imkanı tanıyor. Yapabilecek olan aileler bu alışkanlıklara devam etmeli, değerlidir. İnternet üzerine bütün aile belli bir saat için randevulaşıp, görüntülü veya sesli bayramlaşma töreni yapmalarını öneriyorum. Bayram kahvaltısı ve yemeği hala önemli, tarifler paylaşılıp, farklı ortamlarda dahi olsak beraberce yiyebiliriz. Hatıra oluşturalım, evdeki bayramlaşma törenini videosunu çekelim. Bu da böyle bir bayramdı diyerek aile hafızamıza kaydını düşelim' diye konuştu.

'KAYIPLARI OLANLARI UNUTMAYALIM'

Hatıra oluşturmayı, bayramlaşma töreninin videosunu çekip, 'bu da böyle bir bayramdı' diyerek sosyal medyaya fotoğrafını koymayı tavsiye eden Doç. Dr. Çarkoğlu, 'Kayıpları olanlar yasını yaşayacaktır çünkü ilk bayramlar bu yas için önemlidir. Bunu atlamayalım ve kaybı olduğunu bildiğimiz aileleri arayarak, destek olmayı ihmal etmeyelim. Farklı, bir çoğumuz içinse zor bir bayram olacak. Ama insan dayanıklı bir varlık. Fiziksel olarak mesafeli olsak da duygusal olarak birlikte olabilmeyi biliyoruz ve bu birliktelik bu süreci atlatmaktaki en önemli dayanağımız' ifadelerini kullandı.

Artık drone ile konut alıcılarına evleri gezdirdiklerini söyleyen Kırmızıtaş, son konutu web tapu üzerinden sattığını ve internet üzerinden her şeyin yapıldığını dile getirdi. Kırmızıtaş, 'Geniş balkonlu, teraslı evlere ciddi talep var. Bahçeli evlere talep yüzde 100 arttı. Herkes bütçesine göre bahçeli ev arayışında, memleketine dönen de oldu. Yazı da bu evlerde geçirmeyi planlıyorlar. Koronavirüs öncesinde kenara koydukları 200-300 bin lirayla bahçeli bir ev almayı düşünmezlerdi' ifadelerini kullandı.

Önümüzdeki 3 ay için insanların tatil anlayışının da değiştiğini belirten Kırmızıtaş, 'Oteller güvenlik önlemleri alınarak açılsa bile aileler daha izole sağlıklı bir alana ihtiyaç duyuyor. O yüzden evin kendine ait havuzu olmasını istiyorlar, site havuzundan bahsetmiyorum. Rezidans ve lüks apartmanlarda yaşayan aileler de ortak kullanım alanlarındaki riskten dolayı müstakil ev arayışına girdi. İstanbul'da veya başka bir şehirde her bütçeye uygun bahçeli ev bulmak mümkün' dedi.

Bahçeli ev fiyatlarının arttığını söyleyen Evrim Kırmızıtaş, özellikle kiralık müstakil evlerin fiyatlarında artış olduğunu vurgulayarak, 'Martta yüzde 15-20'lik bir artış vardı ama sonraları bu artış yüzde 50'yi buldu' diye konuştu.

Bodrum gibi tatile beldelerinde dönemsel ev kiralama fiyatlarındaki artışın yüzde 100'ün üzerine çıktığını aktaran Kırmızıtaş, 'Geçen yıl dönemsel kiralamada 100 bin lira olan bir yazlık için bu yıl görüştüm, sahibi 200 bin lira istediğini söyledi. O site için hatta 250 bin lira rakamını da duydum. Satılık ev fiyatları aynı oranda artmadı ama iç piyasa canlandı' ifadelerini kullandı.

Dairelerde geniş balkonların da önem kazandığını dile getiren Kırmızıtaş, 'Çok satış yaptığımız rezidanslarda camları açıp masa ve sandalyenizi atacağınız alanlar yoktu. İşte insanlar o yüzden bunaldı, toprağa basma ihtiyacı doğdu ve bahçeli evlere talep yüzde 100 arttı' dedi.