***
eğer vuracaksanız
nişan alın tam,
bu yaşta
dost yarası kaldıramam…

***
sır
sırrı dökülmüş eski aynanın
sırrı çok olur
unutma...
eski ayna
tozlu tavan arasına kim attı seni
bu yapılan reva mı sana,
her gün tozunu alacağım söz
gördüğün güzelleri bana anlatsana...
göç
sırları dökülmüş eski aynada
gülüşünü unutmuş
göç ederken anam...
ateş
umurumda değil ama biliyorum
ibrahim'in ateşine
kimler odun taşıyor…

***
itiraflarım
xxx
hadi git, durma
dönmen için
gitmen lazım...
xxx
git karabaş, kuyruk sallama
sefer tasımda
üç öğün umut...
xxx
zavallı trenler
bir başkasının döşediği
raydan giderler...
xxx
mutluyum
yarınlar için
biraz umut bozdurdum...
xxx
mazide hokkabazlar ateş yutardı
günümüzde
lafını yutanlar gözde...

***
destari'nin neyi eşliğinde gökyüzünden
deniz yıldızı yağdı er meydanına
sonra su taşkınları bastı nehri
kavak ağaçları üzerime düşerken
uğur böceği kanatlı özgürlüğümü
eylül sığınmacıları kaçırdı

***
koptuğu yere kadar
ilk ışık ereğine
tırman
sonrası malum
erdemli düşmeye çalış

dizindeki yaralardan
kendini tanırsın

***
bütün ufak tefek takıntılarımı
kaldırım taşları altına
gömdüm

antipod zaaflarımı
ezip geçerse kusursuzlar
dağ başı yolarım
çok üzülür

***
şefkatin
tükenmiş arzular teknesinde
nilüferin göz yaşında
bir veda…

***
iki değirmen taşı arasında
fast voot kalan ömrümün
ilavesi bütün hastalıklarım

onlar artık benim çocuklarım
kucağımda katillerimi büyütüyorum

***
gökyüzünde seksek oynayan
divanenin çıldırdığı gece
kınalı sakalım köprübaşında
kuyruklu yıldızlara merdiven oldu

gelincikler kırmızıya boyanırken
beni öp

***
yaprak sarısı yüzün yorgun
saçların ıslak serçe kuşu

gözlerinde harikulade sevimli
süt dökmüş kedi tedirginliği

bereketli rüyalar özlemin
beyazına düşen kan damlası

***
anadolu bozkırı
kurakçıl köklerimi
toz dumana etti

bizim dağların kızları
pınarbaşında beklemesinler
çoktan kınalı ellerinde
kırılacak su testisi kalmadı

***
ak kireçli bacalar üzerime yıkılırken
tahta kurtları dimağımı kemiriyor
musandraya çivilenmiş çivide
dedemin takkesi beni bekliyor

bin yıldır zaman aynasında
ellerine ceviz kınası yakıyor
ninem

***
bu gece ilham perim – muse
kanun teli ucunda suskun makam
siyah beyaz filmin ezgileri
arda'nın su şırıltısı

bir elinde fosforlu kırmızı şemsiye
diğerinde yaz sandaletleri
yürüyordu yalın ayak
göçmen sokağının tenhasında
sırılsıklam olmuş yalnızlık

***
bin yıl sonra içimdeki öksüz
aynı yerde kırbaçlıyor
elma ağcının günahını
erken uğradı metaformoza
benim böcek günlüm
yakında dörtayak
düşecek toprağa

***
çaresiz insan yığını istasyonlarından
geçmiyor artık umuda yolculuk trenleri
karşı dağların karanlığı büyüdükçe
öksüz gözler tutunamıyor
ufalan horizonlara

Mümin TOPÇU

Ne kadar da doğru, değil mi? Katılmamak mümkün mü? Elbette değil. Edebiyat denilince, bir hayal dünyasının tam ortasında kendini bulmak demektir. Bir de en güzel ve en nadide yerinde.

Okumaktır edebiyat. Hayatı yansıtmaktır. Anlamak, anlatmak, yaşamak, sevmektir, yazmaktır edebiyat. Ama zor zanaattır yazmak. Hem de çok. Bilgi ister yazmak, okumak ister, disiplin ister. Bir de en önemlisi, içindeki duyguları, okuyucuya aktarmak. Hele de edebiyatın en 'nazlı çiçeği' olan şiirler yazmak! Ne zordur, bilir misiniz, en iyi şekilde, en masum şekilde, hatta, fazla kuralı olmayan, fakat belli anlatım ve yazım biçimi olan, aynı zamanda kalpten geçen bir hadisenin lisan halinde tecelli edişi olan, şiirler yazmak.

İşte, elinizde tuttuğunuz 'Vatan Neresi' adlı 'şiir demeti', Rodoplu şair Haşim Semerci'nin zorların da zorunu başarmış olmanın canlı bir örneğidir. Kendisi, tertemiz Türkçeyle, usta bir şekilde, okuyucunun içsel dünyasına birer kapı açıp, imgeleriyle içini ısıtacaktır, şüphesiz.

Haşim Semerci, 1959 yılında, Kırcaali İli Mestanlı ( Momçilgrad ) İlçesi'ne bağlı Saranlı / Saruhanlı ( Sedefçe ) köyünde doğmuştur. Yıllarca Türkçe öğretmenliği yaptıktan sonra, emekliliğe ayrılmıştır, kendisini, Türkçe dergilerinde ve Kırcaali Haber gazetesinde çıkan yazılarından da mutlaka tanıyorsunuzdur. Kosova'da yayımlanan, Osman Baymak'ın hazırladığı 'Yüz Yılın Yüz Şairi' Bulgaristan Türk Şiiri Antolojisi'nde yer aldı Haşim Semerci. Aynı zamanda Türkçe kitaplar editörlüğünü başarıyla yapmaktadır. Türkçe
ders kitaplarında da şiirlerine yer verilmiştir. 2014 yılında, 55 şiirden oluşan 'Bizim Buralar' adlı ilk şiir kitabını takdim etmişti edebiyatseverlere.
Haşim Semerci, 'Vatan Neresi' adlı ikinci şiir kitabında da, vatan ve memleket sevgisini çokça dile getirmiş ve bu sevgiyi ilmek ilmek işlemiş mısralarına; çünkü insan nereye giderse gitsin, içinde bir tutam memleket taşır. Yüreğinin en gizli köşelerinde memleketinden bir parça yer alır, her daim. Bu bazen 'bir martının gemiyi izleyişi olur, bazen de 'Çanakkale'deki evinde çay içerek. Ama en çok da:

'Aklım hiç başka yerde

Olmadı ki, diyorum

Bir karaçalılıkta.

Toprağı zor görünen

Taşlı tarlalarda;

Dizlerimi yaralayan

O tozlu yollarda;

Yıllara inat eden

Yıkılmak istemeyen

Bir taş duvar evde;

Küçük pencereli

O sıcak odalarda.

Mevsime bakmadan

Güneşsiz kalmayan

O dağlarda,

Rodoplar'da.'

Haşim Semerci'nin şiirlerinde, rahmetli yazar Ömer Osman Erendoruk'un Koşukavak'taki huzuru ve hoşgörüyü tadacak, insanları doyuran, geçim sağlayan 'altıntepe'yle' tanışacaksınız, mesel. Mestanlı'daki 'Zeybekler' ile selm vereceksiniz şu sözlerle:

'Ben Zeybeklerin oğluyum

Mestanlı'dan geliyorum

Balkanlar'dan, Rodoplar'dan

Selmlar getiriyorum.'

Ve devam edeceksiniz, gururla, Mestanlı'yı sevmeye; çünkü, o, 'şehitlerin şehridir', 'tanklara göğüs gerendir', 'ad uğruna can verendir' ve 'haksızlığa dur diyendir', milli gururumuz olan, dünyaca ünlü halterci, Naim Süleymanoğlu'nun memleketidir.

'Abacı'nın öğrencisi

Rekorların efendisi

Tüm zamanın haltercisi

Sekiz kere dünya fethi

Olimpiyat üç kez geldi

Cep Herkülü budur dendi'

Güney Bulgaristan'ın incisi, güzel şehir Kırcaali'ye aşık olup gidemeyeceksiniz mesel Haşim Semerci'nin şiirlerinde. Arda boylarında martılarla dans edecek yüreğiniz; çünkü:

'Civan Yusuf gelir aklına

Kız Feride'yi anımsarsın

Dalar gidersin anılara

Üzülürsün, kaybolursun.'

Haşim Semerci'nin şiirlerini okurken, bazen 'İnkılapcı Nuri', bazen de 'Kurban Türkn bebek' olacaksınız, her birinin mertliğine şahit ederek.

Rodoplu şair, Haşim Semerci'nin 'Vatan Neresi' adlı ikinci 'şiir demetinde' çocuklara verilen değeri, özlemi, sevgiyi hissedeceksiniz ve 'çocuk gülüşlerinde' derman bulacaksınız kan ağlayan kalbinize. Bazen 'üç yaşındaki Aylan'ın denizde boğulan hayalleri ve umutları' olacaksınız şu mısralarla:

'Denizler, dağlar geçemedim

Uzak ülkelere gidemedim

Savaş olmasın diyemedim

Denizde boğuldu hayallerim.'

Bazen de 'iki mezar arasında' isyan eden bir babanın çaresizliğine şahit olacaksınız, gözü yaşlı halde. Aşık Veysel'in de dediği gibi: 'Taş olsam yandım idi. Toprak oldum da dayandım', diyeceksiniz. Ve haykıracaksınız avaz avaz:

'İki mezar arasında

ağladığın oldu mu?

Öyle 'yaşamış, görmüş, ölmüş'

mezarı değil;

'Zavallı, acılardan kurtulmuş'

mezarı değil.

Yedişer ay yaşayan,

Tam gülümsemeye başlayan,

Yüreğini haşlayan

İki oğul mezarı.', diye...

Tabii ki, bundan ibaret değildir Haşim Semerci'nin şiirleri. 'İmkansız' olan aşk ile 'keşkeler' bir ok gibi saplanacak kalbinize ve 'imkansıza' boyun eğeceksiniz istemeyerek. Ve hayatın tam da bittiğini düşündüğünüz bir anda 'hoş geldin, torun', diyerek yeniden tutunacaksınız 'yaşamın dallarına'. 'Dedeler geçmiş, torunlar - gelecek' mısraları dökülecek dudaklarınızdan. Mutluluk saracak dört bir yanınızı, 'sevgilere sınır olmaz' diyeceksiniz ve en nihayetinde:

'Bir miras

bırakmak istiyorum sana

Çok büyük üstünlük

Bitmek tükenmek

bilmeyen bir zenginlik

Adı dürüstlük,

Unutma,

adı dürüstlük.'

'Bir Köy Hikayesi' okuyacaksınız mesel Haşim Semerci'nin kitabında, çocukluğunuza dönerek:

'Sessizlik hükümdar olmuş

Sokaklar dar mı dar kalmış

Kalanlara hüzün yar olmuş

Umarım, sonun değildir, köyüm.'

Bir de 'Çanakkale'de olağanüstü Haller', şiirinde Bayram namazı kılmak nasip olacak Mehmetçiğimize:

'Bayram sabahı Türk askeri

Allah sevgisinde birleşir

Aynı göle dökülen sular gibi.

Secdeye varacaklar Hak katında

Başlarını göğe kaldırıp da.

Beyaz bulutlar görünür o anda

Ve bulutlar yere çöker

Herkes Allahu Ekber der

Yüzlerini toprağa sürer.

İnce bir huzur çöreklenir içlerinde

Görünmez hale gelirler...

Bayram namazı bitiminde

Yüzlerce asker hep birden

La İlahe İllallah –

Muhammedün – Rasulullah

Sözlerini devamlı tekrarlar.'

Ve daha birçok şiirler içinizi ısıtacak 'Vatan Neresi' adlı kitapta, hayata, dosta, türkülere dair. Türkülere bırakacaksınız kendinizi , 'aşkı, sevgiyi, mutluluğu anlatsınlar ve 'efkarları bir bir dağıtsınlar', diye...

Haşim Semerci'nin 'Vatan Neresi' adlı ikinci şiir kitabıyla, Rodoplar'dan Çanakkale'ye, Koca Balkan'dan İzmir'e uzanan eşi benzeri olmayan bir yolculuk sizleri bekliyor.

Değerli şairimizi kutluyor, başarılarının daim olmasını diliyorum...


Şefika REFİK,

Şubat, 2025

Hayatıma giren, bana okumayı, şiiri, türkü dinlemeyi ve kelimelerin gücünü sevdiren o özel insanla, Bahri abimle dolu dolu geçen yıllar. Kas erimesi teşhisi konulmuştu; ama ruhu o kadar sağlam, o kadar dimdikti ki; bedeni eridikçe kalemi keskinleşiyordu. Sürekli denemeler, şiirler yazardı. Bursa Kültürpark'a aşıktı. 'Hadi' derdi, 'Götür beni oraya.' Onu tekerlekli sandalyesiyle o koca ağaçların altında gezdirirken, özellikle yerlerin sarı yapraklarla kaplandığı o mevsimde, dünyalar onun olurdu.

Genelde her akşam evine giderdim, annesi Zekiye abla ve ablası Şaduman abla bize güler yüzlerini ve ikramlarını eksik etmez, özellikle orada Uludağ gazoz içmeye bayılırdım. O günden bugüne; birlikte şiirler okuyup kaydettiğimiz amatör bir kaset, yazdığı o eşsiz şiirler ve kalbime ektiği edebiyat tohumları kaldı yadigar.

Geçenlerde evi toparlarken o şiir kaseti geçti elime, çok hüzünlendim. Bugün, bu cümleleri bir araya getirebiliyorsam, Bahri abimin etkisi büyüktür. Bir gün o amansız hastalık onu aramızdan aldı ama hikayesi benimle yaşamaya devam etti.

Hayat aktı, yıl 2006 oldu. Yolum, bu sefer İzmir'e, Mudo Concept mağaza yöneticisi olarak atandığım o güzel şehre düştü. Bornova Küçükpark'ta yeni bir hayat kurmaya, taşınma telaşlarıyla boğuşmaya çalışırken karşıma yine Bahri abinin bir emaneti çıktı: Dayısı, Mehmet Güngörmüş.

O dönem Mehmet abi ve ailesi bana sadece bir ev sahibi değil, gerçek bir komşu, gerçek bir yoldaş oldular. İzmir'in o sıcak akşamlarında oturur, Bahri abiden, onun edebi yönünden, şiirlerinden konuşurduk. İzmir maceram kısa sürdü, Ankara'ya döndüm, ama o dostluk ve anılar hep baki kaldı.

Ve yıllar sonra…

Geçtiğimiz günlerde Mehmet abi ile tekrar yollarımız kesişti. Güzel bir haber verdi bana; o edebi genlerin ailede nasıl dolaştığını kanıtlarcasına bir kitap çıkarmıştı: 'Balkan Rüzgarları'.

Bir Balkan göçmeni olarak kitabı elime aldığımda hissettiğim heyecanı tarif edemem. Mehmet Güngörmüş, bu eserinde sadece bir ailenin değil, bir coğrafyanın kaderini anlatıyor.

Kitap, 1951 yılında Bulgaristan'ın Koşukavak bölgesinden başlayıp, Bursa'nın Karacabey ilçesine uzanan o meşakkatli 'Büyük Göçü' konu alıyor. Sayfaları çevirdikçe, o yıllarda insanların neler yaşadığını, neleri geride bırakmak zorunda kaldıklarını ve neleri yaşayamadıklarını iliklerinize kadar hissediyorsunuz.

Mehmet abi; o zorlu yolculuğu, yolda filizlenen sevdaları, toprağından koparılan insanların yeni bir vatanda kök salma çabasını o kadar samimi bir dille anlatmış ki… Okurken, kendi aile büyüklerimin özellikle ananemin anlattığı o yarım kalmış hikayeler tamamlandı zihnimde. Balkanlar'dan esen o rüzgar, sayfaların arasından çıkıp yüzüme çarptı sanki.

Eğer siz de benim gibi göç hikayelerine meraklıysanız, bir ailenin tarihle olan imtihanını ve her şeye rağmen yaşama tutunma azmini okumak isterseniz, Balkan Rüzgarları kütüphanenizde mutlaka bulunmalı.

Biterken; bu vesileyle, bana yazı yazmayı sevdiren Bahri abimi rahmetle anıyor, bu kıymetli eseri bizlere kazandıran dayısı Mehmet Güngörmüş'e de teşekkürlerimi sunuyorum.

Rüzgarınız bol, kitabınız çok okunsun…

Sevgiyle!

Serdar Sezer

yazar ile söyleşi

- 'Hayalet Nota' başlığı zaten başlı başına merak uyandırıcı. Bu kavram müzikten geliyor – neden romanınız için tam da bu ismi seçtiniz ve hikyede neyi sembolize etmekte?

- Müzikte 'hayalet nota' varlığı sezilen ama gerçekte işitilmeyen bir tondur. Ben bu imgeyi, karakterimin yaşamında fark edilmeden varlığını sürdüren, ifadesini bulamamış olasılıklar ve gerçekleşmemiş hayallerin metaforu olarak kullandım. Kahramanım Devrim'in kaçırdığı fırsatlar ve bastırdığı arzular, tıpkı duyulmayan bir nota gibi, görünmez bir şekilde ruhunda tınlıyor. 'Hayalet Nota' tam da bu görünmez kader ipliklerini simgeliyor; bazen hayatımızı, söylenenlerden çok söylenmeyenler ve gerçekleşemeyenler yönlendirir. Romanın başlığında bu lirik, içsel tınıyı vurgulamak istedim – çünkü bizi bazen en çok etkileyen hususlar, sesli bir şekilde dile getirilen değil, tam aksine, dile getirilemeyendir.

- Ana kahramanınız Devrim, hem müzisyen hem avukat olarak hayatında bir yol ayrımına geliyor ve bu iki mesleğin yarattığı çatışma içinde sıkışıp kalıyor. Romanda kendisini fantastik bir zaman yolculuğunda ve çeşitli alternatif gerçekliklerde buluyor. Gerçekçi bir yaşam krizini, paralel evrenler ve bilimkurgu ögeleriyle harmanlama fikri sizi nasıl etkiledi?

- Hayatımızdaki o 'Ya öyle olsaydı?' sorusu, her zaman beni büyülemiştir. Devrim karakteri, orta yaş bunalımının tam ortasında, hayatının raydan çıktığını hissediyor; verdiği kararların onu hayallerinden uzaklaştırdığını görüyor. Bilimkurgu ve zaman yolculuğu ögesini katmak, bana onun pişmanlıklarını ve özlemlerini en uç noktada inceleme imknı verdi. Böylece pek çok farklı yaşam senaryosunu, 'Acaba başka türlü olsaydı?' düşüncesini somutlaştırabilirim. Devrim hem akıl (avukatlık) hem de tutku (müzik) arasında bölünmüş biri. Bu çatışma da onun zaten gerçekçi olan dramını daha da belirginleştiriyor. Bilimkurgu dokusu sayesinde günlük hayatın sıradanlığı içinde saklı sihire dikkat çekmek istedim – hepimizin hayatında, gözle görülmeyen ama orada olduğunu hissettiğimiz alternatifler var. Bence kinatın sunduğu muhtemel yollar, günlük yaşamımızdan çok daha renkli ve şaşırtıcı.

- Romanda özgür irade ve kader teması ön plana çıkıyor. Devrim, zamanda yolculuk yaparak hayatını değiştirmeye çabalıyor; peki sizce insan gerçekten mukadder olandan ne kadar kaçabilir? Özgür iradenin bittiği ve kaderin başladığı o sınır nerede?

Bu beni de çok ilgilendiren bir soru bu ve aslında tüm roman, ona edebî bir yanıt arama çabasından ibaret. İnsan hayatının özgür irade ile kader arasında süregelen bir dans olduğuna inanıyorum – biri adım atar, diğeri karşılık verir. Devrim ve onun zamansal yolculukları, tam da bu dansı anlatıyor. Bir yandan verdiği her karar, yaşamının gidişatını yeniden şekillendirebilecek muazzam bir güce sahip. Öte yandan, bazı olaylar ve karşılaşmalar var ki sanki kaçınılmaz, sanki önceden belirlenmiş düğümler gibi duruyor – zaman sıçramaları bile onları çözemiyor. Romanı yazarken kesin sonuçlara varmadım tabi. 'Evet, kadere boyun eğmeliyiz' veya 'Her şey özgür iradeyle şekillenebilir.' gibi çıkarımlarım yok. Daha ziyade, kişisel seçimle önceden belirlenmişlik arasındaki çizginin ne kadar bulanık olduğunu göstermeyi istedim. Belki kader dediğimiz şey bir çerçeve, biz de o çerçevenin içini istediğimiz gibi renklendiriyoruz. Ya da belki biz ördükçe kader kendini dokuyor. Bu konudaki kesin yargıyı okura bırakmak istedim; Devrim'in yerinde olsaydınız, hayatınızı hangi noktaya kadar değiştirmeye çalışırdınız, ne zaman kabullenirdiniz?

- 'Hayalet Nota' oldukça karmaşık bir yapıya sahip – zaman sıçramaları, alternatif gerçeklikler ve farklı anlatı katmanları iç içe. Böyle çok katmanlı bir romanı yazarken nasıl zorluklarla karşılaştınız? Bu kadar farklı zamanları ve muhtemel senaryoları iç içe geçirirken hikyenin bütünlüğünü korumayı nasıl başardınız?

- Bu romanı yazmak hem büyük bir macera hem de yorucu bir sınavdı. En başından itibaren, yapının alışılmışın dışında olacağını biliyordum – romanda zaman tekdüze bir akış izlemiyor; daha çok kollara ayrılan ve kıvrılan bir nehir gibi. En zor yanı, bu zamansal atlamalar içinde duygusal bütünlüğü ve okurun ilgisini canlı tutmaktı. Kabul ediyorum, çok detaylı notlar aldım ve hikyedeki farklı olay örgülerini ve karakterlerin paralel versiyonlarını takip etmek için şemalar çizdim. Sanki bir müzik eseri besteler gibiydim – ana temaları dikkatlice dokuyup tekrar ederken, yeni motifler ekleyerek eser bütünlüğünü korumaya çalıştım. Zaman zaman kendi hayal gücümde kaybolduğumu hissetsem de, o anlarda tekrar hikyenin özüne dönüp ne anlatmak istediğimi kendime hatırlattım: insanların kaderi ve seçimleri hakkında bir masal anlatmak istiyordum. Romanın lirik havası, tüm bu parçaları bir arada tutan duygu bağı oldu. Okuru bu zamansal labirentte yolunu buldurmak, hem karmakarışık hem de duygusal bakımdan tatmin edici bir anlatı oluşturmak en büyük hedefimdi. Umarım başarmışımdır.

- Son olarak, 'Hayalet Nota'nın okurda nasıl bir iz bırakmasını istiyorsunuz?

- En çok istediğim şey, okurların kendi 'hayalet notaları' hakkında düşünmeleri. Hepimizin içinde, asla tam olarak dile gelememiş melodiler, hiç deneyimlenmemiş ama varlığı sezilen ihtimaller var. Devrim'in öyküsü, belki de okurların şu anki hayatlarını ve hl önlerinde duran seçimleri değerli görmesine önayak olur. Bundan güzel bir sonuç düşünemiyorum. Aynı zamanda, roman şunu da söylüyor: Geçmişi geriye dönük olarak değiştiremeyiz, ama geçmişe dair bakış açımızı değiştirebilir ve bundan sonrası için yeni bir beste yapmaya başlayabiliriz.

Soruları yöneten: Yordanka Bibina

Ama geçen gün ikimiz de topu atacaktık Şakiroğulları'nda. Canımızı zor kurtardık bir sözle. Aba dolabından geçirdiler ikimize de. Ağrılar, sızılar içinde hep hastanelere düştük. Kıvranıyoruz. Doktorlar, hemşireler dört yanımızda beş dönüyor. Hastaneye düştüğümüzün üçüncü günü sargı bezleri arasından sağ gözümün kapağını güç bel kaldırarak dayıma baktım. Zavallı, yüzü gözü sargılar içinde, tıpkı bir hokey kalecisini andırıyordu. Ben de öyleyimdir kuşkusuz.

Neyse, canımız gövdemizde ya, şükürler olsun! Bütün bu belları başımıza sardıran Şakiroğlu oldu. Dövüldüğümüzün bir gün öncesi dayıma uğradım. Hayli zamandan beri görüşmemiştik zaten. Neyse, 'Selamünaleyküm, aleyküm selm,' dayandım dayımın kapısına. İçeri girince dayım hemen kurdu çilingir sofrasını. Rakılar, mezeler dayandı masaya. Asılmaya başladık erik suyundan dayımla. Bir ara mutfaktan yengem seslendi.

- Bre, adam, işittin mi?

- Neyi işitelim, yani?

- Göklemezlerli Şakiroğlu ineğini satarmış. Ve hem de ikinci buzağısındaymış, ve hem de çok sütlüymüş, ve hem de çok cinsmiş. . .

- Eee?

- Eeesi, mesi, gidip bir pazarlık yapsan! İneksiz köy evi, susuz değirmene benzermiş, biliyorsun.

Dayım biraz düşündükten sonra sordu.

- Canım, hatun, sen gözünle gördün mü?

- Görmedim. Ama sen gidip görür, orasını burasını yoklarsın hayvanın ve ona göre pazarlık yaparsın.

Üç beş dakika bir suskunluktan sonra, yengem mutfaktan yanımıza gelerek mezeyi yenilerken yavaşça mırıldandı:

- Hem biliyor musun ki, bize olduktan sonra Şakiroğlu belki daha ucuza verir.

- Niçin ucuza verecekmiş? Biz Şakiroğlu'nun nesi oluyoruz ki? O Şakiroğlu, biz Seferoğlu. . .

- Holan adam, senin haberin yok mu? Etraf çalkalanıyor. Şakiroğlu'nun kızıyla bizim oğlan gezerlermiş. . .

Yedik içtik ve ertesi gün akşamüstü Şakiroğulları'na inek pazarlığına gitme şartıyla ayrıldım dayımlardan. Bizim geleceğimizi nereden bilirlermiş bilmem, Şakiroğlu denilen adamla karısı bizi daha avlu kapısında karşıladılar. İkisinin de yüzleri güleç, gözleri pırıl pırıl yanıyordu.

Şakiroğlu dedikleri, orta boylu, üç kanatlı gardırop gibi geniş ve kalınca bir adam. Hani şöyle diklemesine birkaç kısma yarsan herifi, dayım gibi üç dört adam çıkarırsın. Karısı ise, sanki inadına, çamaşır gibi bir şey. . .

Neyse selm-sabahtan sonra genişçe bir odaya davet edildik. Biraz sonra kahveler dayandı önümüze. Höpürdete höpürdete içiyoruz. Dayımla Şakiroğlu havadan-sudan atıp tutuyorlar. Konuşma arasında ev sahibi manalı manalı dayımın gözlerine bakıyor. Dayımın bakışları ilgisiz gibi. Bir ara Şakiroğlu dışarı çıkıyor. Dayım, fırsattan istifade, bana akıl danışıyor.

- Gülüm, nasıl girelim konuya şimdi? Çok iyi karşılandık. İneği bedava verecekler gibime geliyor.

- Canım dayı, dersin ki böyle böyle. . . Biz bunun için geldik. Şöyle böyle, dersin. . .

Ev sahibi döndü geldi. Elinde bir şişe üzüm suyu. Bıyık altından gülümseyerek:

- Herhalde kullanırsınız, dedi. Dayım bana, ben dayıma bakıştık.

Nezaket icabı 'Yahu, lüzum değildi, canım, zahmet etmeyin' gibilerden. Söylensek te, küçük dilimizden berisi konuşuyordu. Kadehler doldu. Biraz sonra bir tabak da ciğer kavurması dayandı. Biraz da fındık fıstık kondu ortaya.

Nasıl içmezsin be! Birer ikişer asılıyoruz. Şakiroğlu'nun üç kardeşi daha varmış. Biraz sonra onların da geleceğini söyledi. Bir ara dayım yapmacıktan bir öksürük atarak, konuya girmeye çalıştı.

- Yani, Şakiroğlu, şey. . . biz, yani. . . bir sözle, müşteriyiz.

Ev sahibi gülümseyerek tamamladı.

- Anladım, canım, niye geldiğinizi! Allah'ın izni, peygamberin kavliyle olur, inşallah. Bir diyeceğimiz yok. Yeter ki, sevgi olsun arada. İki gönül bir olunca samanlık saray olurmuş. . .

Şakiroğlu, tuttu kafayı galiba! Ne sayıklıyor böyle? Sonu sonunda bir inek bu! Allah'ın iznine, peygamberin kavline ne lüzum varmış? Dayım da hep dibi kuru içiyor. Yengemin son nasihati aklından çoktan fırlamış galiba. Aklı Şakiroğlu'nun son dediğine, yani: 'Samanlık saray olur' a takılmış olacak ki:

- Canım, Şakiroğlu, dedi, samanlık da var, saman da var, ot da var. Aç koymayız biz onu!

Dayımın bu sözleri karşısında ev sahibi biraz sersemledi gibi oldu. Sonra kadehini kaldırarak:

- Hadi şerefe, dedi. Her şey bol şimdiki zamanda. . .

Bir iki dakika suskunluk çöktü ortaya. Dayım bozdu sessizliği:

- Yahu, Şakiroğlu, pazarlığa girişmezden önce malı bir görsek!

Ev sahibinin gözleri şaşkın şaşkın bakmaya başladı dayıma. Parça buçuk kelimeler çıkıyordu ağzından.

- Yahu, şey. . . nasıl şeymiş o? Yani. . .

Dayım dayattı:

- Şeyi meyi bırak, Şakiroğlu! Ben alacağım malın orasını burasını yoklamadan pazarlığa girişmem!

Şakiroğlu'nun yüzü kızıl-bozul oldu. Nereye baktığı belli değildi gayrı. Kalktı, dışarı çıktı. Dayımla ikimiz bakıştık kaldık birbirimize. Ben:

- Dayım, dedim, ne oluyor? Bu herif aklını oynattı galiba. Dayım bana bir şeyler söyleyecekti ki, herif döndü, oturdu yerine.

- Beri bak, Şakiroğlu, dedi dayım, eğri oturalım doğru konuşalım. Madem öyle, ortaya bir fiyat koy bakalım!

Şakiroğlu kadehini dibi kuru ettikten sonra:

- Yahu, dedi, bende ileri geri yok! İki kağıt isterim, ne fazla ne eksik!

Bu sefer dayımın gözleri şaşkın şaşkın bakmaya başladı:

- Ne kağıdı, be Şakiroğlu, iskambil kağıdı mı?

Alaylı alaylı gülerek cevap verdi ev sahibi:

- Ne iskambil kağıdı sayıklıyorsun, be Seferoğlu? Yani iki bin leva, anladın mı?

Sıkıntılı olacak ki, gene çıktı dışarı. Söz bende. Dayım dut yutmuş bülbül gibi susuyor.

- Dayı be, bu herif bize fil mi satıyor? Etsin etsin beş yüz; bilemedin, altı yüz; daha bilemedin, yedi yüz ve en nihayet sekiz yüz. . .

Gene döndü Şakiroğlu ve oturdu yerine.

Dayım bastı soruyu:

- A be, Şakiroğlu, kaç doğum yaptı şimdiye dek seninkisi? Sütlü mü yani, çok mu sütlü? Ben iki sene öncesi büyük çocuğa alıverdim bir tane. İrice, etli butlu bir şey, bütün köyü idare ediyor, maşallah!

Şakiroğlu şaş-beş oldu gayrı. Dişlerinin arasından belli belirsiz bir şeyler mırıldadıktan sonra öfkeli öfkeli:

- Beri bak Seferoğlu, dedi, beni dinden imandan çıkarma! Namusum üstüne kan dökerim. Hiç misafirsin demem, bak ha? Yahu, bu herif ne biçim tip be?

Şakiroğlu pencereye baktı. Kardeşleri geliyordu aşağıdan. Çakır keyifliydiler. Yüzleri güleçti. Ev sahibi karşılamaya çıktı kardeşlerini. Dış kapıda bir-iki dakika konuştular. Şakiroğlu kardeşlerine ne dedi dedi, içeri girdiklerinde gözlerinde şimşekler çakıyor, suratlarında simsiyah dolu bulutlar gelip geçiyordu. Küfreder gibi bizimle hoş-beş ettiler. Anladım ki, iş sarpa sarıyordu. Dayımın kabasına bir çimdik attıktan sonra göz ucuyla 'gidelim' işareti verdim. Dayım da gözleriyle bana 'rahat ol' işareti verdi. Neyse, kadehler doldu boşaldı. Odaya bir mezar sessizliği çöktü. Ev sahibi bozdu sükuneti. Bize dönerek:

- Bir şey diyeceğiniz var mı, diye bir nara attı ortaya. Dayım kelleyi tutmuş olacak ki, ayağa kalktı ve göğüslerini avuçlarına alarak:

- Yani müşteri gibi sorayım, dedi. Siz buna iki kağıt isteyince, kaç memesi var şunun be?

Bu soru karşısında Şakiroğulları'nda bir kıpırdama, bir gerilme oldu. Bir ara dayım bir soru daha savurdu ortaya:

- Boğaya mı tutuyorsunuz, yoksa suni dölleme mi yapıyorsunuz?

Derken ortalık karıştı. Şakiroğulları'yla Seferoğulları birbirimize girdik. Biri, cop gibi bir şeyle yedi delikli tokmağımın dik ortasına bir vurdu ki, beni boydan boya iki eşit kısma böldü sandım. Ne yaparsın, kendi evinde duvarlar bile yardım edermiş adama. Zaten de bizden kalaba ve de güçlü herifler. Biz fazla saldıramıyoruz. Yabani köpeğin kuyruğu apış arasında dururmuş. Bizi yere yatırıp harman dövdüler üstümüzde.

Dayımla yirmi dört saat komada kaldıktan sonra geldik kendimize. Bir neden sonra Şakiroğulları'nın ayakları suya ermiş olacak ki, hastaneye bizi görmeye geldiler. Özür üstüne özür diliyorlar herifler.

- 'Aman biz ettik, siz etmeyin, hata bizde. İsterseniz ineği bedava alın götürün, sadece mahkemeye varmasın iş'. . .

Faik İsmail Arda

Tarihin Kurbanı

Ozan Ömer Osman Erendoruk'a ithaf

Tek günahın dünyaya Türk olarak geldin

Tarihin hesaplarına sen cevap verdin

Devrilen politikaya kurban seçildin

'Soya Dönüş' süreciyle bittin tükendin.

Yıllar yılı aşağılandın, hor görüldün

Talihe yenik düşmedin dimdik yürüdün

Beş kuruş uğruna Türklüğünü satmadın

Sahtekr soydaşlarını mertçe kınadın.

Türk adının yerine Bulgar adı 'aldın'

İnsan önüne çıkmaya haklı utandın

Türkçen yasaklandı, para cezası aldın

Ana dilinin kıymetini iyi anladın.

Örf ve adetlerini gizlice gözettin

Caminin yolunu uzun uzun gözlettin

Kırık mezar taşlarına nasıl üzüldün

Atalarının yanına canlı gömüldün.

'Tehlikeli' nitelendin, zindana girdin

Ölüm kamplarında çok mücadele verdin

Evinden uzak yerlere sürgün edildin

Eşini dostunu düşünerek güçlendin.

Bu kötü zamanda ana vatana koştun

Nice umutlarla yaban ellere düştün

Bu yeri yurt etmeye gerçekten uğraştın

Ancak sıla özlemine yenilip düştün.

Medine Gülü

Nasıl anlatayım ben senin güzelliğini

Kainatı kıskandıran müthiş heybetini

Bülbülleri mest eden tatlı muhabbetini

Aşkların en güzeli sensin Medine Gülü!

Mevsimsiz çiçek açan yedi cennet kokunla

Yeşiliyle taçlanan sır dolu yaprağınla

Ruhu sarıp sarmalayan Yaradan nurunla

Aşkların en güzeli sensin Medine Gülü!

Sevmesini bilmeyen ne bilsin kıymetini

Gönül gözü görmeyen ne bilsin rahmetini

Allah'ı bulamayan ne bilsin Habibini

Aşkların en güzeli sensin Medine Gülü!

___________________________________________________________________________

Atıf AKGÜN*

Öz Modern zamanların yaygın edebî türü roman, birçok hususiyeti yanında millî edebiyatların teşekkülünden itibaren herhangi bir dildeki edebî üretimin niteliğini de belirleyen önemli bir ölçüt olur. Edebiyatta ileri toplumlarda roman türünün nitelikli seviyeyi az veya çok takip ettiği görülür.

Bu husus Türk dilinin ve edebiyatının azınlık durumunda kaldığı bölgelerde de aynı perspektife sahip olur. Balkanlar'daki ve daha özelinde Bulgaristan'daki Türklerin dil ve edebiyat faaliyetlerine benzer yaklaşımla bakıldığında ise roman diğer edebî türlerin gölgesinde kalarak varlık gösterir.

Bulgaristan Türkleri tarafından yaratılan roman türündeki eserler, bölge Türklüğünün duygu ve düşünce dünyasının önemli bir yansıma alanı olduğu gibi kuşkusuz bölgede gelişen Türk dilli edebiyat faaliyetlerinin niteliği noktasında da fikir verir.

Bu çalışma öncelikle bibliyografik bir temele ve sonrasında genel bir durum tespitine dayanır.

Bulgaristan'da Türkçe yayımlanan ilk romandan günümüze, söz konusu eserlerin künyeleri, yazarları ve içerikleri hakkında kronolojik ve kuşatıcı bir bilgilendirme yapılmıştır. Bu bağlamda tarihselci ve bütüncül bir yaklaşımla Bulgaristan'daki Türk romanına dair genel bir çerçeve sunulmuştur.

Bulgaristan Türklerinin özellikle Türkiye'de yoğunlaşan roman yayınları ise çalışmanın kapsamı dışında tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Türk edebiyatı, Bulgaristan Türkleri, ana dili, roman, Balkan Türkleri edebiyatı.

Abstract

The novel, which is the common literary genre of modern times, has been an important criterion that determines the quality of literary production in any language since the formation of national literatures. In advanced societies in literature, it was seen that the novel genre more or less followed the qualified level. This issue had the same perspective in the regions where Turkish language and literature lived as a minority language. The novels created by the Turks of Bulgaria are an important reflection area of the feeling and thought world of the Turkishness of the region, as well as giving an idea about the quality of the Turkish-speaking literature activity developing in the region. This study is based primarily on a bibliographic basis and then on a general due diligence. From the first novel published in Turkish in Bulgaria to the present day, a chronological and comprehensive information has been given about the tags, authors and contents of the works in question. In this context, a general framework of the Turkish novel in Bulgaria has been presented with a historicist and holistic approach. Keywords: Turkish literature, Turks of Bulgaria, native language, novel, literature of Balkan Turks.

* Doç. Dr., Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dünyası Edebiyatları Anabilim Dalı, İzmir/TÜRKİYE, atifakgun@gmail.com, ORCID: 0000-0002-3893-4912

Gönderilme Tarihi Date Applied: 29/06/2021 Araştırma Makalesi Research Article Kabul Tarihi Date Accepted: 27/07/2021

Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 246

Giriş

“Bulgaristan Türkleri” tanımlaması, bölgede tarihî unsur olan Türklerin, Bulgarların devletleşmesi sürecinde tedricen azınlık2 hâline gelmeleri ile teşekkül etmiştir. Bugün Bulgaristan sınırları dâhilindeki Türkler 19. yüzyılın sonlarından itibaren kademeli olarak bulundukları coğrafyada azınlık hâline geldiler. Savaşlar ve göçler temelinde gerçekleşen söz konusu demografik gerileyiş, sonuçları itibariyle bölgedeki Türklerin yazılı edebiyat tarihlerinin ana çizgilerini belirlemiştir.

Aynı zamanda savaş ve göçlerin Balkan Türk toplumu üzerinde yarattığı trajedi ise yerel edebiyatların beslendiği en büyük kaynaklardan da biri olmuştur. Günümüzde Bulgaristan olarak anılan bölgede Türklerin “ana vatan” olarak gördükleri Türk varlığından ayrılarak (Bu merkez önceleri Osmanlı İmparatorluğu, sonrasında Türkiye olmuştur) Bulgaristan Türkleri adlandırmasıyla özel bir topluluğa dönüşmesinin başlangıcında, bölgede Bulgar Prensliğinin kurulduğu 1878 tarihi esas alınır (Turan, 1998, s. 307). 1908'de Osmanlı'da meşrutiyetin ilanı ile bağımsız Bulgar devletinin teşekkülü ve 1944'te Bulgaristan'da sosyalizme geçiş bu tarihî süreçte bölge Türklerinin “Bulgaristan Türkleri” hâline gelişinin tarihî hafızadaki önemli aşamalarını ifade eder.

Bu tarihî süreçten bağımsız hareket etmek söz konusu Türk topluluğunun edebiyat faaliyetlerine odaklanılan herhangi bir çalışmada ciddi sınırlılıklar oluşturacaktır. Bulgaristan Türkleri tarafından meydana getirilen edebî üretimde ve hususen roman türünün teşekkül ve tekâmülünde bu zaman sırasının dikkate alınması edebiyat tarihi bakımından olduğu kadar, romanların sosyolojik zeminlerinin tespiti açısından da önemli bir gerekliliktir.

Günümüzde Bulgaristan vatandaşı Türkler bu ülkede en büyük etnik gurubu oluşturmaya devam etmektedir. Ülkede Bulgarcadan sonra en fazla konuşanı olan dilin Türkçe olduğu da genel bir bilgidir.

Din ve dil temelli bir ayrışma içindeki medeniyetlerin bir arada olduğu coğrafyalarda birbirine komşu milletler daha keskin ve belirgin çizgilerle birbirlerinden ayrılmaktadırlar. Bu noktada en başta ana dili olmak üzere kültürel kimliği yansıtan birçok unsurun, “edebiyat”ı bir temsil alanı olarak görmesi de kaçınılmazdır.

Nitekim Balkan ülkelerindeki Türkler de Türkiye Türkçesi ile kendi ülke sınırları dâhilinde bir yazılı edebî üretim içerisinde olmuşlardır.

Devlet dili resmiyeti altında genel ve ulusal bir çağdaş edebiyat meydana getirilen bir ülkenin azınlık edebiyatlarından birisi olma durumu, Balkanlar'da bugün Bulgaristan Türkleri olarak anılan topluluk gibi diğer Türk topluluklarının meydana getirdiği edebî üretim için de söz konusudur. Zira Balkan Türklerinin yazılı çağdaş edebiyatları, iki dillilik kıskacında birer azınlık edebiyatıdır.

Buradaki ‘azınlık' kavramı hukuk terimi olarak değil; nüfus olarak Türklerin bölgedeki durumları nazarda tutularak kullanılmıştır. Türklerin tarihen bölgenin asli unsurları olduğunu hususen belirtmek isteriz.

Meseleye Türkiye Türkçesi ile meydana getirilen çağdaş edebiyatın merkezi olan Türkiye'den bakıldığında söz konusu edebiyatları birer azınlık edebiyatı olmaları yanında Türk Dünyası edebiyatlarının birer şubeleri olarak konumlandırmak da mümkündür. Bu bağlamda muhtelif Balkan Türk edebiyatlarında görülen roman türünün de tıpkı içine doğduğu edebî ortam gibi mahallî çizgiler dâhilinde gelişmesi kaçınılmaz olmuştur.

Sadece Bulgaristan Türkleri arasında değil genel anlamda Balkan Türklerinin diğer yerel edebiyatlarında da çağdaş edebî tür olarak “şiir” baskın ve yaygındır. Bu noktada çağdaş edebiyat türleri arasında yer alan “roman”ın varlığı herhangi bir azınlık edebiyatındaki seviyeyi ve niteliği yansıtmaktadır.

Roman; şiir ve hikâye gibi çağdaş ve yaygın diğer edebî türlere nazaran daha uzun soluklu olması ve derinlikli bir kurgu gerektirmesi ile bu vasfı kazanır. Bu özel yapısı daha nitelikli ve yüksek seviyeli okur kitlesini de gerektirir. Okur kitlesini belirleyen en önemli etken ise ana diline hâkimiyet olduğu için, roman türünün beklediği ‘okur'u hazırlayan alan, ana dilinde eğitim ya da romanın yazıldığı dilde olan hâkimiyet/yetkinliktir.

Bu bağlamda düşünüldüğünde 1950-1970 yıllarında yayımlanan ve bazı kaynaklarda Bulgaristan Türklerinin ilk yerli roman örnekleri olduğu belirtilen Gün Doğarken, Saçılan Kıvılcımlar ve İki Arada romanları elverişli bir toplumsal zemine sahiptiler.

Zira Bulgaristan'da Türkçe eğitimin imkânlarının (Osmanlı Devleti'ndeki yarı özerk dönem hariç tutulursa) yıllar sonra tekrar artış gösterdiği ve kısa süreli olabilen bir dönemde yayımlanabilmeleri onların şansıydı. Ülkede sosyalizm uygulamalarının kısmen azınlıklar lehine gerçekleştiği 1947-1959 yılları arasında Türkçe eğitim hatırı sayılır bir serbestliğe kavuşmuş ve belli bir kuşak içerik olarak sosyalist ancak biçim olarak Türk dilinde gerçekleşen bir eğitim ile yetişmiştir (Memişoğlu, 2002, s. 235,243). Bu kuşak bir bakıma söz konusu ilk romanların okur kitlesini ve günümüzde dahi varlığını sürdürecek olan yazar kadrosunu işaret etmektedir.

Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan romanlardan önce bölgede Türkçe roman, Türkiye merkezli temsilcilerin eserleri ile varlık gösterir. Bunu özellikle 1878-1908 arası özerk statüye sahip Türk eğitim kurumlarının müfredatında ve bölgede yetişen Osmanlı aydınlarının eğitim altyapısında görmek mümkündür (Ahmet, 2011, s. 135).

Sosyalist dönemde ise Türkiyeli toplumcu gerçekçi yazarların roman türünde bazı eserleri Türk dilinde Bulgaristanlı Türk okurlara sunulmuştur (Hafız, 1992, s. 311-365). Bu etkileşime bir de sınır komşusu olan ülkelerdeki Türklerin (Türkiye ve Bulgaristan) göçlerle güçlenen iç içeliği de eklendiğinde Bulgaristan'daki Türk romanının beslendiği en temel kaynaklardan birinin Türkiye merkezli roman türü olduğu açıktır.

Bu bağlamda yerel temsilcilerin Türk edebiyatının önemli romanlarından habersiz olduklarını söylemek mümkün değildir. Ülkede 1944'e kadar kullanılan ve birçoğu yerli Türkler tarafından hazırlanan ders materyallerindeki edebî türlerin ağırlıklı olarak Türkiyeli şair ve Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 248 yazarlardan alınmış olması özerkleşmeyi etkileyen husus olarak düşünülebilir.

***

Bu çalışmada doğrudan odaklandığımız alan Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan romanlar ve bu edebî üretim içerisinde romanın kendine özgü yönleri olduğu için meseleyi tarihî perspektifle incelemek, bugün bu ülkede yayımlanan roman türündeki son esere gelinceye kadar ki edebî görünümü anlamak; meseleye bibliyografik yaklaşmayı gerektirmektedir.

Bulgaristan'dan Türkiye'ye gerçekleşen sistematik ve sürekli göçler vesilesiyle Bulgaristan kökenli Türk yazarların Türkiye'de roman türünde meydana getirdikleri edebî üretim de çok önemli bir birikime ulaşmıştır. Söz konusu edebî üretimi Bulgaristan Türklerinin romanlarını ele alan herhangi bir çalışmada göz ardı etmek, konuyu kuşatıcı bir yaklaşımla ele almaktan uzaktır.

Bu çalışmada, Bulgaristan kökenli Türk yazarların Türkiye'de yayımladıkları romanlar konumuza temas eden noktalarıyla ele alınmıştır. Söz konusu edebî üretimi kendi özelinde inceleyen bir yüksek lisans çalışması ise danışmanlığımızda sürdürülmektedir.

1. Bulgaristan Türkleri Edebiyatında Roman Türünün Hazırlayıcı Adımları

Balkan Türklerinin modern anlamda ilk edebî eser örnekleri 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın ilk çeyreğini kapsayan dönemde görülmeye başlanır. Bu dönem, Balkanlar'ın en büyük siyasal gücü olan Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekilmek zorunda kaldığı süreci kapsamaktadır.

Balkan Türklerinin, kendi yaşadıklarını, kendi muhitlerinde, aralarından çıkardıkları temsilcilerle ve çağdaş edebiyat ürünleri ile ortaya koymaya başlamaları da Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekildiği bu süreçte gerçekleşir.

Balkanlar'da Türklüğün siyasal anlamda devam eden gerileyişinin aksine Türk yayıncılık faaliyetlerinin bu dönemde gelişmiş olması bölgedeki Türk dili ve edebiyatı açısından olumlu sonuçlar doğurur.

Bir devlet dili olarak Türkçe, bölgedeki siyasi gücünü kaybediyor olsa da bu dönemde büyük hareketlilik içerisinde olan Balkan Türk matbaalarında ciddi bir yayın faaliyeti gerçekleşmiştir. Bu nedenle Balkan Türklerinin ilk çağdaş edebî eserlerinin varlığının, bu dönemdeki söz konusu Balkan matbaalarına ve buna bağlı olarak gerçekleşen süreli Türkçe yayıncılığa bağlı olduğu söylenebilir (Akgün, 2020b, s. 8).

Bulgaristan Türklerinin ilk roman denemeleri imparatorluk bünyesinden ulus devlete uzanan ve 1878-1926 yıllarını içine alan zaman diliminde görülür. Bölge Türklerinin azınlık olma durumuyla yeni karşılaştıkları bu evrede güçlü Osmanlı Türk matbuat faaliyetleri kapsamında Balkan Türkleri tarafından verilen ilk Bulgaristan'da Türk okullarında okutulan Türkçe ders kitapları 1910 yılına kadar Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul'da basılır. 1910 yılında Bulgaristan Millî Eğitim Bakanlığı Bulgaristan dışında basılan okul kitaplarının okutulmasını yasak kapsamına alır. 1910 tarihinden sonra Bulgaristan'daki Türk okulları için Türkçe ders kitapları, Filibe'de “Tefeyyüz” ve Şumnu'da “Terakki” gibi basımevlerinde basılmaya başlanır.

Edebiyat ürünleri arasında “roman” olduğu belirtilen ya da roman türüne zemin hazırlayan uzun hikâye türünde bazı eserler yer alır. Ancak bu dönem ilk çağdaş düzyazı türündeki eserler arasında romanın “tür” hüviyeti kısmen tartışmalı bir husustur. Zira söz konusu eserlerin bir kısmı yazarları ve birçok araştırmacı tarafından “roman” olarak zikredilse de yapı ve içerik hususiyetleri itibariyle “hikâye” sınıfına dahildirler.

Bu doğrultuda ele alınabilecek eser sayısı oldukça sınırlı olduğu için mevcut eserleri edebî nitelikleri ile değerlendirip “roman” hüviyetlerini tartışmak mümkündür. Ne var ki bu durum onların roman türünün hazırlayıcı adımları olmalarına engel değildir.

İlk denemeler hususunda sırasıyla Mehmet İrfan'ın “Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire”, Mehmed Mahir'in “Bir Türk Kızı yahut Refia”, Ethem Ruhi'nin “Şehit Evlatları”, Halil Zeki'nin “Felaket Günlerim”, Kırkkiliseli Ali Rıza'nın “Muhacir Muallimin Hikâyeleri”, Dükakinzade Basri'nin “Muhacir Mehmedoğlu” ve Ali Kemal'in “Alev ve Kül” adlı eserlerini ilk çağdaş edebî düzyazı eserleri arasında görmekteyiz.

Bu eserler, Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan ve romana giden yolda ilk adımları teşkil eden düzyazı örnekleri arasında tespit edebildiklerimizdir. Söz konusu eserler Bulgaristan Türklerinin çağdaş edebiyat tarihlerinde henüz yeterince bilinmeyen bir merhaleye tarihlenmektedir.

Bulgaristan'daki Türk romanı konusunda hazırlayıcı adımlar olarak nitelendirilebilecek eserlerden tespit ettiğimiz ilk örnek 1912'de yayımlanan ve giriş kısmında “roman” olduğu belirtilen “Kız mı Çiçek mi? yahut Mini Mini Nadire” adlı eserdir. Millî hassasiyet yüklü eser Mehmet İrfan'ın “Muktatafatımdan mütevellid bir hakikat” açıklaması ve “millî, ahlaki bir roman” ifadesiyle Filibe Hurşit Matbaası'nda yayımlanır. Bir yabancı okulunda okuyan Nadire'ye odaklanılan eserde millî kimliğin önemi ve kültürel yozlaşmanın acı sonuçları ahlakçı bir eğitimcinin kaleminden işlenir.

Kendisini “Deliorman Türklüğünün kalbi olan Şumnu'da 3 Nisan 1885'te doğdum. Türk oğlu Türküm” sözleriyle tanıtan Dükakinzade Basri'nin Bulgaristan'ın Şumnu şehrindeki yaşantısından önemli kesitler sunan “Muhacir Mehmedoğlu” romanı ise yayımlandığı tarih itibariyle (1922) Bulgaristan Türklerinin Türkiye'de gelişen roman hareketinin tespit ettiğimiz ilk örneğidir. İstanbul'da yayımlanan eserde başkahraman “Mehmedoğlu” ile kendisini eserin merkezine yerleştiren yazar-anlatıcı, romanın ana bölümlerinde sırasıyla Şumnu'da geçen çocukluk dönemini, Balkanlar'daki öğrenim hayatını, ilk aşkı Fatmaların Türkiye'ye göç etmeleri ile başlayan göç macerasını ve bu sırada yaşadıklarını anlatır. Anlatım sırasında Bulgaristan'daki Türk yerleşim yerleri ve Bulgaristan Türklüğünün o günkü göç gerçeğine bakış açısı yazarın dilinden ayrıntılarıyla verilir.

Bulgaristan'daki Türk romanının gelişiminde başta uzun hikâye olmak üzere edebî düzyazı örnekleri her dönemde hazırlayıcı ve öncü adımlar olmuştur.

Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 250 Sosyalist dönemde görülen povest ve novella'yı da bu kapsamda değerlendirmek mümkündür. Kısmen uzun soluklu olan ve kurgularıyla hikâye ile roman arasında bir yerde duran ilk dönem eserleri bu hususiyetleri ile bazı antolojik kaynaklarda “roman” olarak kaydedilmiştir.

1912'de yayımlanan “Bir Türk Kızı yahut Refia” adlı eser de bu bağlamda değerlendirilebilecek türde bir hikâyedir. Hikâyenin kahramanları Koca Balkan'da bulunan Yumru Çalı'da aynı köyden olup, aynı hocadan eğitim alan Muhtar Mehmet'in kızı Refia ile çiftçi Ahmet Ağa'nın oğlu Nuri'dir. Zaman olarak Rusların Balkan ilerleyişi evresinde geçen olayların yer aldığı hikâyenin kahramanları Nuri ve Refia Türklük ve Müslümanlık bilincine sahip, vatan ve millet sevdalısı olarak yetişmişlerdir ve hayalleri Viyana'ya dikilecek Türk bayrağını görmektir.

1913'te Filibe'de yayımlanan “Şehit Evlâtları” da yine ilk dönemin romana kapı aralayan uzun hikâye örnekleri arasında yer alır. Eser, dil hususiyetleri itibariyle Osmanlı Türkçesinin günümüzde unutulmuş ya da sık kullanılmayan kelime ve tamlamaları bakımından oldukça zengindir. Eserde, şehit Yüzbaşı Hayri Bey'in vefatından sonra geride kalan eşini ve iki yetim yavrusunu bekleyen hadiselerin küçük bir kısmı oldukça duygusal bir anlatımla dile getirilir. Babaları Balkan Savaşları sırasında şehit düşen iki küçük kardeşin acılarını anlatan eser konuya yüzeysel bir şekilde temas eden antoloji nitelikli birçok çalışmada roman olarak zikredilir. Eser gerek hacmi gerekse diğer edebî nitelikleri itibariyle hikâyeye yakındır. Ancak yazarının giriş kısmında romancılık sanatına dair ortaya koyduğu görüşler ve romanın millî işlevleri olduğuna dikkat çekmesi, eserine roman gözüyle de bakılabileceği düşüncesini uyandırmaktadır.

Gerek Mehmet Mahir'in gerekse Ethem Ruhi'nin söz konusu eserlerinin hikâye türüne dâhil olduğu tespitlerimiz arasındadır. 1913'te yine bir eğitimci tarafından kaleme alınan anıhikâye “Felaket Günlerim” de bünyesindeki tahkiye ve zengin kurgu ile düzyazının önünü açan örnekler arasında yer alır. Eserde Üsküp'te başlayan olaylar Sofya'da sona erer. Hikâyedeki olaylar Balkan şehirlerinde geçiyor olsa da eserin merkezî konusunu Abdülhamit dönemindeki çeşitli sıkıntılar teşkil eder. İlk dönemin diğer eserlerinde olduğu gibi anı türündeki bu eserin türü noktasında da antoloji türündeki eserlerde farklı görüşler paylaşılmıştır.

Ali Kemal'in Alev ve Kül adlı romanı ise Bulgaristan Türklüğü kavramının belirginleştiği ve Osmanlı'dan ayrılışın tamamlandığı bir dönemde 1926 yılında Bulgaristan Türkleri tarafından ve bu ülke Türklerinin meselelerine yer veren Dostluk gazetesinde yayımlanan bir tefrika romandır. Eser, Bulgaristan Türklerinin ilk aşk romanı sıfatını hak eden bir hüviyete sahiptir. Bu eser de müellifi tarafından roman olma iddiasını taşımaktadır. Öncelikle gazetede tefrikasına başlanan eserin 3 Bkz.: Erdi, 1999, s. 66; Yenisoy, 2004, s. 7 ve Mert, 2007, s. 13'te “roman” olarak belirtilmektedir. 4 Keskioğlu, 1985, s. 135'te “ ‘Halil Zeki, Felâket Günlerim 1292 senesi' diye başlayan bu uzun hikâyede bir Türk kızının 93 Harbi'ndeki mâcerası dile getirilir” açıklamasına yer verilmiş; Yenisoy, 1997, s. 48'de aynı bilgi tekrar edilmiştir. Gazetenin 1927 yılı 75. sayısında Filibe Tefeyyüz Matbaası'nda kitap olarak yayımlanacağı bilgisi verilir. Aynı zamanda eser ilk dönem düzyazı türlerindeki eserlerde egemen olan sosyal konuların dışında yazılmış olması ile farklı bir niteliğe sahiptir. Hatta daha sonraki dönemlerde hâkim olan sosyolojik yön dikkate alındığında ilk edebî roman denilebilecek eserin yoğun bir aşk temasına sahip olduğu görülmektedir. Nihat ve Ulvi iki yakın arkadaştır. Ulvi'nin yakalandığı kara sevda Nihat'ın dikkatini çeker ve hikâye Ulvi'nin kendisinden yaşça küçük olan sevgilisi ile başlayan gönül macerasını anlatmasıyla şekillenir.

Bugünkü tespitlerimiz, Bulgaristan Türkleri edebiyatında roman türünün teşekkül evresinde Latin Harfleri ile yayımlanan ilk eserin 1937 yılında Doğru Yol gazetesinde tefrika halinde yayımlanan Aranılan Sevgili adlı roman olduğunu göstermektedir. “Hissi Roman” alt başlığı ile gazetenin 143.-251. sayıları arasında 61 kısım tefrika halinde yayımlanan roman klasik aşk romanı özelliklerine sahiptir. Yazar adı olarak ilk sayfada Hüsniye O. Nuri ismi verilmiştir. Hakkında ayrıntılı bilgi bulunmayan yazarın Bulgaristan Türk romanının ilk kadın yazarı olduğunu bugünkü bilgiler ışığında söyleyebiliriz.

Balkanlarda ‘yerel' Türk edebiyatlarının gelişimi noktasında mevcut kaynaklar genel bir kabul ile 1940'lı yıllardan sonra Balkan coğrafyasında hâkim olmaya başlayan Sosyalist dönemi işaret eder. Bu belirlemede en temel gerekçe, sosyalist dönemde söz konusu ülkelerdeki Türklerin dış dünya ve özellikle Türkiye ile irtibatlarının azalması ve kendi sınırları dâhilinde Türk diliyle edebî faaliyet içerisine girebilmiş olmalarıdır.

Bu bağlamda çeşitli edebiyat tarihlerinde Balkan Türklerinin çağdaş edebiyat ürünlerinin başlangıcı noktasındaki ilk eserler de sosyalist dönemde tamamen yerel bir nitelik kazanmış olan Balkan Türkleri edebiyatlarından gösterilmiştir (Jorma, 2013, s. 101-137). Bu tarz yaklaşımlar, Balkan Türklerinin çağdaş edebiyatlarını kronolojik bir bütünlükte görmekten uzak olsa da söz konusu dönem şartları göz önünde bulundurulduğunda tutarlıdır.

Bulgaristan'daki Türkçe romanın ilk adımları olarak nitelendirdiğimiz bu eserler ile Osmanlı eğitim sisteminde yetişmiş yazarlarının edebî faaliyetleri, arafta kalınan bir dönemi işaret etse de kanaatimizce Bulgaristan'daki Türk romanının birinci ya da hazırlık evresidir. Bu dönemin söz konusu edebiyat temsilcilerinin resmî aidiyetleri önceleri Osmanlılık ve sonrasında ise tabiiyetine girdikleri muhtelif Balkan ülkeleri ile ilgilidir. Ancak sosyokültürel aidiyetleri onları kuşkusuz Balkan Türklüğüne dâhil etmektedir. Balkanlarda Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya, Arnavutluk gibi devletlerin teşekkülü sonrasında eli kalem tutan ve sözünü ettiğimiz sahada faaliyet gösteren temsilcilerin önemli bir kısmı geleceğini Türkiye'de aramış ve göç etmiş; bir kısmı da ‘yeni' ülkelerinde sessiz kalmıştır.

Doğru Yol (Bulgaristan Türkünün ilerleme ve yükselmesine çalışır Türk gazetesidir. Müdür ve başyazıcı: Mehmet Celil. İdare müdürü ve yazıcı: Ş. Kalgay)

Nitekim gerek yeni kurulan devletlerin bazı siyasi uygulamaları gerekse sosyalist dönem anlayışı söz konusu bölgede Osmanlı'dan tevarüs eden -ve bizce çağdaş edebiyatın kuruluş evresi olan ve ilk roman denemelerinin verildiği- edebî geleneği kesintiye uğratmıştır. Osmanlı sonrası Balkanlarda kurulan idari yapıların ret ve inkâr anlayışının da tesiriyle söz konusu döneme ait edebî eserlere ulaşmanın zorluğu da bu dönemin yeterince bilinmemesi veya göz ardı edilmesinde etkilidir. Bu noktada kapsamlı arşiv çalışmaları, muhtelif süreli yayınların taranması ile yeni eserlere ulaşmak da mümkündür.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyılın başlarında Balkanların ve İstanbul'un muhtelif matbaalarında yayımlanan eserler arasında Balkan kökenli Türk edipler tarafından kaleme alınmış ve Balkan Türklerini mevzu eden roman türünde yeni eserlerin tespit edilebileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. (Akgün, 2020a, s. 9-11)

Osmanlı sonrası bölgedeki ulus devletler bünyesinde varlık gösterecek olan yerel Türk edebiyatı ilk hareketlenmeyi 1940'lar sonrasında bölgeye yerleşen sosyalizm doktrini ile gerçekleştirecektir. Nitekim Bulgaristan'daki Türklerin Osmanlı Türk yönetiminden ve kısmi özerklik imkânından mahrum olarak varlıklarını korudukları yaklaşık 50 yıllık aradan (1912-1962) sonra mahallî özellikleri ile Bulgaristan Türklerinin ilk romanı 1962 yılında Sabri Tata'nın “Gün Doğarken” romanı ile gün yüzü görmüştür.

Bulgaristan Türklerinin Roman Yazarları Hakkında Bazı Tespitler

Bulgaristan'daki Türk roman yazarlarının genel profili tarihî dönemlere göre mukayese edildiğinde birtakım farklılıklara sahiptir. 20. yüzyılın başlarında görülen ilk adımların yazarları Jöntürk ve İttihatçı çizgiye sahip kimseler olarak edebiyat tarihinde yer almışlardır. Bulgaristan Türklerinin çağdaş edebiyatlarında ilk hikâye ve roman denemelerinin yazarları, haklarında ayrıntılı bilgi bulunmayan ve yeterince araştırılmamış şahsiyetlerdir. Bölge ahalisi olan bu yazarlar genellikle eğitimcilik ve yayıncılıkla meşgul olmuşlardır. Örneğin “Bir Türk Kızı yahut Refia” yazarı Mehmet Mahir'e eserinde yer alan birkaç bilgi dışında Sebilürreşat'ın 25 Ekim 1912 tarihli sayısındaki “Balkan Savaşında Bulgar Zulüm ve Vahşeti” başlıklı bir haberin içeriğinde şu ifadelerle rastlanır: “Vidin Mekteb-i İslamiyesi'nden Mehmet Mahir Bey kardeşimiz şüphe üzerine tevkif edildi. Huzur-u hakta İslam olmaktan başka cürüm ve cinayeti olmadığı halde kurşuna dizileceği söyleniyor. Bu cihan değer gencin tevkif ve felaketi umum Bulgaristan Müslümanlarının kalplerini parçalıyor.”(Sebilürreşad, 25 Ekim, 1912)

Mehmet Mahir gibi Mehmet İrfan'ın da bir eğitimci olduğu eserinin girişindeki “Hasköy Rüştiye mektebi eski öğretmenlerindendir” ifadesi ile bilinir. Bulgaristan doğumlu yazar Halil Zeki ise Üsküp ve Filibe'deki Türk okullarında idarecilik ve öğretmenlik vazifesi yanında dönemin bazı gazetelerinde yazarlık da yapmış biridir.

İlk aşk romanı Alev ve Kül'ün yazarı Ali Kemal 1900 İstanbul doğumludur ve 1922'de Bulgaristan'a gelir. Güney Bulgaristan'ın Peştere, Hasköy, Harmanlı ve Kırcaali Türk okullarında öğretmenlik ve müdürlük yapmış, Filibe'ye yerleşmiştir. Sofya'da çıkan Dostluk ve Çiftçi Kurtuluşu gazetesinin başyazarı ve idare müdürü olarak çalışan yazar Bulgaristan'da yaşadığı dönemde Bulgaristan Türklerinin sesi olmaya çalışır.

İlk dönemin Türkiye merkezli bir diğer etkili ismi Ethem Ruhi 1873 yılında İstanbul'da doğmuştur. 1934-1936 yıllarında Balkan Postası gazetesinin yöneticiliğini ve başyazarlığını üstlenir (Bahtiyar, 1999, s. 45, 58). Şehit Evlatları'nın müellifi Ethem Ruhi'nin hayatında genel olarak mücadeleci bir gazetecilik ve siyaset adamı kimliği öne çıkar. Yaşadığı dönemin sosyolojik yapısı göz önünde bulundurulduğunda Jöntürklere yakın isimlerdendir. Oldukça etkili memuriyet ve yayıncılık hayatları olan Ethem Rûhi ve Ali Kemal'in Balkanlarla olan münasebetleri hayatlarının en belirgin çizgisini ifade eder ve göçle geldikleri Türkiye'de de Bulgaristan'daki Türkleri ele alan çalışmalarına devam etmişlerdir. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın başlarında Bulgaristan'da çağdaş Türk Edebiyatının ilk numunelerini neşreden edip zümresinin önemli bir bölümünü tasvir eden taraf “Jöntürk” kimlikleridir. Bu nedenle söz konusu dönemi ve ilk temsilcilerin genel karakteristiğini belirlerken “Jöntürk”lük konusunu meseleden ayrı düşünmemek gerekir.

Avrupa'da tahsil görmüş Osmanlı gençleri için ilk defa 1828 yılından itibaren kullanılmaya başlandığı bilinen Jöntürk (“Jön”, Fransızca; yeni, genç anlamında) ifadesi zamanla batılılaşma yanlısı Tanzimat bürokrasisini tanımlamak, anayasal düzeni ve meşruti idareyi savunan kimseler için de literatürde yer almaya başlamıştır. 20. yüzyılın başından itibaren söz konusu kavram II. Abdülhamid'in Müslüman muhaliflerine atıfta bulunmak için kullanılmaya başlanmıştır. 2. kez meşruti düzene geçildikten sonra bu düşünceyi benimseyen aydınların siyasal olarak İttihat ve Terakki yapısı altında toplandıkları görülmüştür (Hanioğlu, 2001, s. 584-587).

En temelde hürriyet ve modernleşme taraftarı olan bu aydın tipinin anayasal yönetime geçişi ve basın-yayın hürriyetini savunmaları en karakteristik özellikleridir. Eğitime ve yayıncılığa önem veren bu hareketin Balkanlar özelinde, Balkan Jöntürkleri'nce ve mahallî Jöntürklük fikirlerini işleyen Balkan Türk süreli yayıncılığının “Ahâli”, “Balkan”, “Efkâr-ı Umûmiye”, “Islah”, “Muvâzene”, “Rumeli”, “Tuna”, “Sadâ-yı Millet” ve “Uhuvvet” gibi önemli yayınlarını çıkardıklarını bu noktada belirtmek konumuz açısından da önemlidir (Akgün, 2020b, s. 11).

Sosyokültürel açıdan bakıldığında Bulgaristan Türk toplumunun ilk edebiyat temsilcileri kısmi özerklik ya da “azınlık” olma hâli ile yeni tanışılan bir dönemin insanlarıdır. Osmanlı Devleti'nde doğan ve eğitim alan bu temsilciler daha sonra yeni kurulan ülkelerin sınırları dâhilinde kaldıkları için geçiş dönemi temsilcileridir. Ancak yeni düzene intibakta ciddi sıkıntılar yaşayan bu zümre genellikle sessiz kalmayı ya da göç etmeyi tercih ettiği için edebî faaliyetleri de önemli ölçüde Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) kesintiye uğramıştır.

Bu bağlamda ilk dönem temsilcilerinin siyasal anlamda Jöntürklük ve İttihat-Terakki çizgisine yakın olmaları anlam kazanmaktadır. Milletler üzerinden âdeta yeniden şekillenen bir coğrafyada Balkan Türk aydınlarının söz konusu çizgide yer alması olağandır ve bu ideolojik duruşları, çok uluslu Balkan beşerî coğrafyasının doğal bir sonucudur (Akgün, 2020b, s. 12).

İlk roman denemelerini ortaya koyan gazeteci ve eğitimci yazar profilinden sonra “romancı” kimliği ile tanınan ve öne çıkan edebiyat temsilcileri kendilerini ülkede sosyalist dönemden itibaren göstermeye başlar. Bu isimler arasında öncü olan iki yazar Sabri Tata (1926-2010) ve Halit Aliosman Dağlı olur. Bu şahsiyetlerin hususen roman türüne yönelmeleri Bulgaristan'da roman türünün gelişmesine önemli katkı sunmuş, “Bulgaristanlı Türk romancı kimliğinin” gelişmesine hizmet etmiştir.

Tata, sosyalist dönemin ilk yıllarında Türkçe eğitime ve yayıncılığa tanınan imkânlarla romana başlamıştır. Ülkede rejimin azınlıklara karşı totaliter bir hâl almaya başlaması ile Sabri Tata'nın Bulgaristan'daki edebî faaliyetleri inkıtaya uğramış ancak göçle geldiği Türkiye'de roman türünde yeni eserler yayımlamıştır. Sabri Tata, Bulgaristan Türkleri Edebiyatında romancı kimliği ile akla gelen ilk isimdir. Birçok kaynakta Bulgaristan Türklerinin ilk roman yazarı olarak geçen Tata bu vasfını, Bulgaristan ve Türkiye'de yayımlanan romanlarının nitelik ve nicelik zenginliği ile perçinlemiştir. Sabri Tata'nın sahip olduğu imkânlar, edebî şahsiyetinin roman yazarlığına doğru evrilmesinde kendisine elverişli şartlar sunmuştur. Bütün eğitim hayatını 1944 sonrası Türkçe eğitimin devlet tarafından yürütüldüğü 1944-1973 arasında geçirmiş ve Türk dilinde öğrenim görmüştür. Tata'nın, Bulgaristan'da yazılı edebiyatın merkezi durumunda olan devlet yayınevindeki faal çalışma hayatı, çevirmenliği ve bu suretle Türk klasiklerine olan hâkimiyeti, Sofya Üniversitesi Türkoloji Bölümündeki öğrenciliği, Rıza Mollov'a öğrenci olması, Türkiye'den göç eden Fahri Erdinç ile uzun süren yakın mesai arkadaşlığı (Hafız, 2010, s. 11-27); roman yazarlığının güçlenmesinde önemli imkânlar olmuştur. Sözünü ettiğimiz mevcut sosyal çevre ve imkânlar adeta roman türünde Sabri Tata'yı yetiştirmiş ve Bulgaristan Türklerinin edebiyat tarihine güçlü bir roman yazarı olarak sunmuştur.

Ancak ülkede 1970'lerden itibaren söz konusu ortamın yitirilmesi, o günlerden günümüze dek aynı evsafta roman yazarlarının yetişemiyor olmasında da en büyük nedenler arasındadır. Sabri Tata'dan sonra Bulgaristan Türkleri edebiyatında roman yazarı vasfı ile akla gelen ikinci isim Halit Aliosman Dağlı'dır. İstikrarlı olarak düzyazı sahasında faaliyet gösteren yazarın ilk romanı “Saçılan Kıvılcımlar” adıyla sosyalist dönemde; ikinci romanı da “Aydınlığın Öksüzleri” adıyla 1990 sonrası dönemde yayımlanır. Sabri Tata da dâhil olmak üzere birçok temsilcinin göçle ülkeden ayrıldığı dönemlere tanıklık eden Dağlı, halihazırda edebî üreticiliğini tüm olumsuz şartlara rağmen Bulgaristan'da sürdüren bir temsilci olarak farklı bir yerde durmaktadır.

Dağlı, “göç” gerçeğini farklı bir bakışla işleyen ve “Bulgaristanlı Türk” kimliğini önceleyen bir roman yazarıdır. Sabri Tata gibi Dağlı da Bulgaristan Türklerinin yetkin dil ve edebiyat bilgini Rıza Mollov'un öğrencisi olmuştur. Mollov 1965 yılında Dağlı'nın edebî şahsiyetinden şu sözlerle bahseder: “Halit'in asıl özelliği dildedir. Yazar klişeleşen edebi sözleri sevmez, anlatışının kendine göre bir özelliği vardır. Her şeyden önce Halit sıcaktır. İçli, tatlı tatlı insanların kendisiyle ve emelleriyle sızılayarak ve yaşantıyle anlatır.” (Dağlı, 2019, s. 6).

Edebî üretimlerine Sabri Tata ve Halit Aliosman Dağlı ile aynı dönemde başlayıp roman türüne yeni dönemde yönelen İsmail A. Çavuşev ve Naim Ömer Bakoğlu (Naim Bakov) gibi temsilciler 1970'lerden sonra durgunluk yaşayan roman türüne demokratik dönemde bireysel katkılar sunan isimlerdir. Çavuşev'in baskın gazeteci kimliği ve Naim Ömer Bakoğlu'nun ise güçlü şair yönü romanlarının ana çizgilerini belirleyen hususlar olmuştur.

1990 sonrası gelişen yeni dönemde Bulgaristan'da yaşayan ve “roman yazarı” olarak nitelendirilebilecek yegâne temsilci İsmail Yakup'tur. Bazı kaynaklarda Bulgaristan Türklerinin ilk çocuk romanı olarak zikredilen “Gece İmtihanı” (Eserde türü povest olarak belirtilmiştir) İsmail Yakup tarafından 1966 yılında yayımlanır. Yakup'un edebî yaratıcılığında sosyalist dönem bir bakıma romancılığının da çocukluk evresi olmuş ve yazarlığının olgunluk ürünlerini 2011 ve 2016 yıllarında yayımlanan romanları ile vermiştir. Yeni dönemde roman türünde en fazla eser veren İsmail Yakup, bu eserlerini Türkiye'de yayımlatmıştır. Türkiye'ye göç etmemiş olan yazar yaşamını Bulgaristan'da sürdürüyor olması ile Türkiye'de romanları yayımlanan diğer Bulgaristanlı Türk yazarlardan ayrılmaktadır. Düzyazıda yoğunlaşan temsilcinin “Hayatımızın Kışı” (İrevanlı, 2019) adını verdiği yayına hazır bir romanının daha olduğu bilgisi bulunmaktadır.

Bulgaristan Türk Edebiyatının roman yazarı kadrosuna demokratik dönemde Emel Balıkçı yegâne kadın yazar olarak dâhil olur. Şair ve folklor araştırmacısı Balıkçı'nın, “Rodopların Kader Yolları” adlı romanına kaynaklık eden malzeme, uzun yıllara dayalı halkbilim derleme çalışmalarıdır.

Özellikle sosyalist dönemde oldukça zengin bir görünüm arz eden novella/povest türünün temsilcileri de romanı hazırlayan, tahkim eden isimler olarak işlev görmüşlerdir. Birçoğu sosyalist dönemin sonuna doğru da ya da göçle geldikleri Türkiye'de roman türünde eserler de veren bu povest, novella yazarları arasında öne çıkan temsilciler Ahmet Tımış, Muharrem Tahsin, Ahmet Şerif ve İshak Raşit'tir. Söz konusu povest yazarlarının bir kısmı roman da kaleme almış ancak dönemin devlet yayınevindeki redaksiyonda elenmiş ya da ön inceleme aşamasında kasıtlı olarak bırakılmışlardır.

Bulgaristan Türkü şair ve yazarlar göçlerle farklı tarihlerde Türkiye'ye gelmişler ve yakın dönemlere gelindiğinde edebiyat eserlerini daha yoğun bir şekilde Türkiye'de yayımlama yolunu tercih etmişlerdir. Bu durum Bulgaristan Türkleri edebiyatının Türkiye'de gelişen kolunun 1989 yılındaki büyük göç sonrasında daha belirgin bir hal almasına sebep olmuştur.

Edebiyat faaliyetlerine sosyalist dönemde başlayan ve Bulgaristan Türklerinin ilk romancısı olarak tanınan Sabri Tata da dâhil olmak üzere Bulgaristan Türkleri arasında roman yazarı vasfı ile tanınacak yeni temsilciler bu türde eserlerini 1989 sonrası demokratik dönemde ve çoğunlukla Türkiye'de yayımlamış kimselerdir. İlk göç edenlerden günümüze Mehmet Behçet Perim, Ziya Yamaç, Sabri Tata, Recep Küpçü, Ahmet Şerif gibi Bulgaristan'da edebî eserleri yayımlanan temsilcilerin Türkiye'de roman türünde eserleri yayımlandığı gibi Ömer Osman Erendoruk, Mehmet Türker, Yusuf Ahmet Taşkın, Rahmiye Altınok, Nihat Altınok, Hüsniye Balkanlı, Ahmet Türkay, İslam Beytullah Erdi, Osman Tunaboylu, Ramis Çınar gibi temsilcilerin ise Bulgaristan Türkü kimlikleri ile gerçekleştirdikleri edebî üretimleri tamamen Türkiye'de şekillenmiştir.

Bu hareket içerisinde özellikle iki isim “romancı” kimliği ile öne çıkmıştır. Ömer Osman Erendoruk ve Mehmet Türker roman türünde çok sayıda eser vererek, Bulgaristan'da suskunluk dönemine giren roman türüne Türkiye'de can suyu olmaya çalışmışlar ve yılların Bulgaristan'da biriktirdiği konuları ana vatanda romanlaştırmışlardır.

Ömer Osman Erendoruk romanlarını büyük oranda Türkiye'de yayımlatmış olsa da romanlarının bir kısmının yazımını Bulgaristan'da gerçekleştirmesi ve ilk romanını da yine demokratik dönemde Bulgaristan'da yayımlanmış olması ile yeni dönemin diğer temsilcilerinden ayrılır. Bulgaristan Türkleri edebiyatında altın devrin sonuna doğru romancı vasfı giderek gelişir ama ilk romanını bu döneme yetiştiremez. Şiir türünde de eserleri olan yazar romanda kararlı bir şekilde durmuş ve Türkiye'de roman türünde birçok eser ortaya koymuştur. Yazarın 70'li yıllarda Bulgaristan'da başladığı gizli yazma faaliyetlerinin dört roman, bir piyes, bir öykü kitabı ve yüzlerce şiir ile sonuçlandığı bilinmektedir. Bunlar arasında yer alan romanlarının adları ise “Garip Milyon”, “Uçurum” ve “Buruk Acı”'dır (Atasoy, 2010, s. 29).

Bulgaristan Türkleri roman yazar kadrosunun meslek gruplarına dağılımı da yazar profilini ve genel karakteristiğini yansıtan bir husustur. Bu bağlamda söz konusu roman yazarlarının ilk temsilcilerden günümüze dek öğretmenlik ve gazetecilik vasıfları baskın olmuştur. Her iki meslek grubunun toplumu doğal gözlem yoluyla yakından tanımaya müsait çalışma alanı, romanların dökümentalist yapısını besleyen ana etken olmuştur. Almış oldukları eğitim altyapısı itibariyle Türkçe eğitim imkânına sahip dönemin temsilcileri olmaları Bulgaristan romancılarının en tipik özelliği olarak ortadadır. Yaşı itibariyle Türkçe eğitim imkânından yararlanamamış yaş grubunda yazarın yok denecek seviyede olması söz konusu roman hareketinin geleceğine dair karamsar bir tablo ortaya koymaktadır. Bu noktada çizgi dışı tek örnek Emel Balıkçı'dır. Yazar, yaşı itibariyle Türkçe eğitim imkânından yoksun yetişmiş olmasına rağmen roman türünü deneyen yegâne temsilcidir.

Bulgaristan'daki Türk Romanlarında Ele Alınan Mevzular Üzerine

Bulgaristan'daki Türklerin romanlarında en özgün hususiyet eserlerin içerik evrenidir. Roman yazarlarının çoğunluğunca benimsenen az kurgu, çok gerçek anlayışıyla, roman kurgularının temelini yaşanmış hikâyeler teşkil eder. Yazarlar bildikleri kişileri, gördükleri olayları, yaşadıkları mekânları romanlarının dünyasına taşımışlar, “gerçek”i kısmen dönüştürmüşlerdir. Bu bağlamda romanlardaki tarihî arka plan ve içerikte işlenen konular Bulgaristan Türklerinin sosyokültürel hayatının bir yansıması haline gelmiştir. Netice itibariyle Bulgaristan Türk romanının konu alanında sahip olduğu mahallî çizgiler, söz konusu roman hareketinin özgün yönünü tesis eden en önemli husus olmuştur. Bulgaristan'daki Türklerin dokümantalist yönleri baskın romanlarında kuşkusuz evrensel konulara da yer verilmiştir. Söz gelimi “aşk”, çoğu eserde merkezî konular arasındaki yerini almıştır. Ne var ki bu ferdî konu birçok örnekte, romanların yoğun sosyal gerçekliğinin gölgesinde kalmıştır. İlk örnekten son yayımlanan örneğe gelinceye kadar Bulgaristan'da yayımlanmış romanlar konu dağılımı itibariyle benzerliğe sahip olsa da her biri aynı konuları biricik kurgularıyla işlemiştir. Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan az sayıdaki romanın ana konusunu ilk örneklerden günümüze kronolojik sırayla taradığımızda romanların içerik dünyasına ve konu dağılımına dair şu genel değerlendirmelerde bulunulabilir:

(1912) Kız mı Çiçek mi yahut Mini Mini Nadire romanının başkahramanı Nadire, eğitim almak için Avrupa'ya gönderilen bir Türk kızıdır. Bu küçük kızın bir yabancı okulunda eğitim alması nedeniyle millî ve ahlaki değerlerini yitirmesinin işlendiği eserde millî eğitim ve muhafazakâr yaşam tarzı yüceltilir. On altı yaşında, ailesinden uzakta eğitim alan Nadire, gayrimeşru ilişkiler yaşamakta ve yaşadığı bu ahlaki çöküntü ayrıntılı şekilde romanın konusunu teşkil etmektedir. Devamı olacağı belirtilen eserin sonu ve diğer baskıları hakkında bilgi bulunamamıştır.

Balkan savaşları sırasında yayımlanan ve birçok kaynakta roman olduğu belirtilen bir diğer eser (1913) Şehit Evlatları, Edirne savunmasında şehit düşen Yüzbaşı Hayri Bey'in geride kalan eşi Sabiha Hanım ile Atıf ve Enver adlı çocuklarının duygusal hikâyesini 5 Merkezi Türk romanında da aynı dönemde bu konu benzer bir yaklaşımla gündemdedir. Türk romanında aynı dönemlerde yabancı okullarda ya da Batıda okuyarak kimlik problemi yaşayan kahramanların olduğu örnekler görülür. Bu yaklaşımda yabancı okullar, Müslüman Türklerin millî kimliklerini kaybetmelerine neden olur. Söz konusu romanlar yabancı okullarda okuyan karakterlerin ahlaki çöküşüne yer verirken bu durumu romanlarının temel meselesi hâline getirirler.

Millî kimliğin inşa edilmesinde kanonlaştırılan söz konusu romanların bir örneğinin Bulgaristan sahasından bir yazar tarafından ve o bölgede yayımlanmış olması kuruluş evresindeki paralelliği yansıtması bakımından önemlidir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için bk: Oktay Erkoç, G. (2021). “Millî / erkek”, “gayr-ı millî / kadın”: Türk romanında yabancı okullar ve cinsiyetler üzerine etkileri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(40), 421-460. Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) merkeze alır. Çok kısa bir süre sonra anne Sabiha Hanım da vefat etmiş, bunun üzerine anasız ve babasız kalan çocuklar Kuleli Askerî Yatılı Okulu'nda devlet himayesi altına alınmıştır. Eserin bütün olay örgüsü bu kadardır ancak yazar, sınırlı olay zincirinin hemen her sahnesinde son derece başarılı betimlemelerle trajik dramatizasyonlara yer verir. Hadise başlı başına bir trajediyi bünyesinde taşımaktayken, annenin yetim çocuklarla olan diyalogları, annenin vefatı karşısında mahallelinin hissiyatı, Sabiha Hanım'ın cenaze merasimi gibi kısımlar, yazarın duygu yüklü ifadeleri ile daha da acıklı hâle getirilir. Şehit Evlatları'nın İfade-i Tab adını taşıyan giriş bölümünde yazarın roman sanatına dair paylaştığı şu görüşlerin, eserin birçok kaynakta roman olarak ele alınmasına zemin hazırladığı söylenebilir: “İfâde-i Tâb' Romancılık, sanat-ı edebiyenin nâfi' ve müfid sınıfıdır. Müterekkî ve medenî milletlerin terbiye-i ruhiye ve fikriyesini izhar eyleyen esbab ve müessirât-ı marifetinin en muallâ kısmı millî romanlarıdır. Millet duygularının sebeb-i inşirah ve intibahı bunlardır...”

(1922) Muhacir Mehmedoğlu, Bulgaristanlı bir Türk'ün Bulgaristan'da yaşadıklarını anı-roman tarzında İstanbul'da yayımladığı bir romandır. Eser, Bulgaristan Türklerinin göçle geldikleri Türkiye'de gelişen roman hareketinde tespit ettiğimiz ilk örnektir. Romanda olaylar başkahraman Mehmedoğlu'nun Şumnu'daki sünnet merasimi ile başlar. Sırasıyla Şumnu ve Manastır'da devam eden eğitim hayatı sırasındaki anılar ve çocukluk aşkı Fatma ve ailesinin Balkan coğrafyasındaki göçleri, eseri bir göç romanı haline getirir. Eserin merkezî kişisi “Mehmedoğlu”, iyi eğitimli biri olarak Bulgaristan Türkleri arasındaki yanlış din anlayışına ve göçü kurtuluş olarak gören zihniyete yönelik eleştirilerini eserin iletileri arasında öne çıkarır.

(1926) Alev ve Kül tefrika romanının yayın haberi, Sofya'da çıkarılan “Dostluk” gazetesinin 66. sayısı 3. sayfasında yer alan şu ifadelerle duyurulur: “Alev ve Kül isimli edebî romanın tefrikasına başlayacağız.” Gazetenin 1927 yılı 75. sayısında ise roman ile ilgili verilen bilgiler eserin içeriğine dair fikir de vermektedir: “Alev ve Kül, başmuharririmizin edebî ve aşkî romanı pek yakında Tefeyyüz Kütüphanesi tarafından neşredilecektir. Şık ve zarif bir şekilde tab edilmektedir. Alev ve Kül, edebiyatın en cazip ve en câlip şaheserlerindendir”. Dostluk gazetesinde tefrika olarak neşredilen Alev ve Kül de müellifi tarafından roman olarak takdim edilen bir eserdir. Ancak araştırmalarımız sırasında tefrika romanın ilgili gazetede ilk üç kısmı dışındaki kısımlarına ulaşılamamıştır. Aynı zamanda kitap olarak basılacağı Ethem Ruhi'nin ‘romanı bir faydayla ilişkilendiren' bu tarz yaklaşımı Türk Edebiyatında birçok Tanzimat dönemi sanatçısı ile benzerlik teşkil eder. Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz.: DİNO, Güzin ((2008). Türk Romanının Doğuşu. İstanbul: Agora Kitaplığı, s.24 ve FİNN, Robert P. (2003) Türk Romanı İlk Dönem (1872-1900). İstanbul: Agora Kitaplığı, s.14,17,23 söylenen eserin matbu örneği de herhangi bir kütüphanede tespit edilememiştir. Dolayısıyla ilk üç kısmından ve tanıtımlarında vurgulanan “aşkî” yönünden hareketle romanın dönemin diğer benzer eserlerinden farklı olarak sosyal konulara temas etmeyen nadir bir örnek olduğu anlaşılmaktadır. Roman kahramanları arasında yer alan Nihat ve Ulvi iki yakın arkadaştır. Ulvi'nin yaşadığı kara sevda Nihat'ın dikkatini çeker. Ulvi'nin kendisinden küçük yaşta olan sevgilisi ile başlayan gönül macerasını arkadaşına anlatmasıyla romandaki olay örgüsü şekillenmeye başlamıştır. Alev ve Kül metaforundan hareketle bu iki âşık arasındaki maceranın zamanla olumsuz bir gidişat almış olabileceği ihtimal dâhilindedir.

(1937) Aranılan Sevgili tefrika romanı “Doğru Yol” gazetesinin 23 Ocak 1937 tarihli 143. sayısının ilk sayfasında “Romanımız Aranılan Sevgili” başlığı ile duyurulmuş ve ilk tefrikası aynı sayının ikinci sayfasında yer almıştır. 61 bölümden oluşan tefrika romanın merkezinde Ferruh ve Nesrin adlı iki kahramanın aşkı yer alır. Varlıklı bir aileye mensup Ferruh Bulgaristan'da gençliğini çapkınlık ve hovardalıkla geçirir. Sefa âlemlerindeki yol arkadaşı kendisi gibi zevk düşkünü Ziya'dır. Ferruh zamanla bu sefahat âleminden ve kısa süreli gönül ilişkilerinden uzaklaşır; gerçek aşkı küçüklüğünden beridir tanıdığı Nesrin'de bulur. Ferruh'un Nesrin'e duyduğu sevginin aşka dönüşmesinde yakın arkadaşı Ziya'nın Nesrin'den hoşlanmaya başlaması etkili olur. Fakat Ferruh'un Nesrin'e duygularını açabilmesi önceleri mutsuz bir şekilde evlendiği ve boşandığı karısı Mualla, sonraları da yakın çevresindeki entrikalar ve Nesrin'in yanlış anlamaları nedeniyle kolay olmamıştır. İki sevgilinin aşk macerası mutlu son ile tamamlanır.

(1962) Gün Doğarken, Bulgaristan'da uzun bir aradan sonra yayımlanan ilk roman olur ve ülkeye yerleşen sosyalist havayı her yönüyle yansıtır. Traktör şoförlüğünden ziraat mühendisliğine giden yolda Ziya'yı merkeze alır. Bulgaristan Türklerinin kooperatifleşme sürecinde yaşadıkları sosyal meseleler yansıtılırken, Ziya'nın önceleri köylüsü Emine ve sonrasında ise köylerine hekim olarak gelen Fatme ile yaşadığı aşka odaklanılır. Romanda hadiseler Deliorman bölgesinde geçer. Bulgaristanlı Türklerin okuyup meslek sahibi olmaları ve topluma kazanılmaları; toprakların varlıklı kişilerde toplandığı ağalık düzenin sona erdirilmesi, kahramanlarla özdeşim kuran okurlarda heyecan uyandırır. Ardından sosyalist dönemin ikinci romanı benzer toplumcu gerçekçi çizgide,

(1965) Saçılan Kıvılcımlar adıyla yayımlanır. Saçılan Kıvılcımlar'da mekân bu kez Deliorman değil Rodoplar'dır. Romanın konusunu Kırcaali'nin Balıklıbayır köyü sakinlerinin Komünizm ile değişen hayatları teşkil eder. Genellikle dağ köylerinde yaşam kavgası veren Türk insanının, ahalinin adlandırmasıyla “dağlı” Türklerin iç dünyası zengin şahıs kadrosu ile yansıtılırken Ali Rıza, kızı Azize, Azize'nin sevgilisi Murat ve komünizme ümit besleyen aydın kesimi temsil eden Halil anlatıda merkeze çekilir. Eski düzen taraftarı toprak ağalarının ve din hocalarının yaptıkları bir tür sömürü olarak tasvir edilir. Neticede mescit mektebe dönüşür, topraklar hakça paylaşılır vevköy gelişmeye başlar.

Tata'nın Bulgaristan'da yayımlanan ikinci romanı (1967) İki Arada da köyde yaşanmış bir olaya dayanır. Kendi düğününü yarıda bırakarak sevdiği gençle kaçan bir kızın, kaçtığı oğlanın annesi tarafından geri döndürüldüğü ve bu olay üzerine gelinin intihara kalkışması gibi trajik bir olayı köy ekseninde merkeze alır. Hikâye Tata'nın doğduğu köyde yaşanmış bir olaya dayanır. Yazar olaya şahit olmasa da köyünü ve tanıdıklarını kolaylıkla romana taşıyabilmiştir. Sabri Tata'nın Bulgaristan'da yayımlanan bu iki romanından sonra beş romanı 2000-2002 yıllarında göç geldiği Türkiye'de yayımlanır. Pehlivanoğulları adıyla seri olarak yayımlanan romanlardan ilk üçü Bulgaristan bağlantısı nedeniyle dikkati çeker. Deliorman Türklerinden bir aile merkeze alınarak 1900'lerin başından sonuna kadar yaşananların bir aile tarihi yaklaşımıyla ele alındığı bu çalışmanın ilk cildinin 1969, ikinci cildinin 1972 ve üçüncü cildinin 1975 yılında Bulgaristan'da tamamlandığı müellifi tarafından belirtildiği için Bulgaristan'daki Türklerin romanları bağlamında değerlenir. Tata'nın romanlarında Deliorman Türklüğü geniş bir zaman diliminde de olsa hep kendi mekânında ve kendi renkleriyle (gelenekler, görenekler, adetler vs.) yer alır. Tata, romanlarında mekân olarak köyleri öne çıkarırken anlatısının merkezine sıklıkla aşkı almayı tercih etmiştir.

Bulgaristan Türkleri edebiyatında povest ve novellaları, hikâye ve roman arasında bir geçiş türü olmaları bakımından ele almakta fayda vardır. Zira Bulgaristan Türkleri edebiyatında bu edebî tür adlandırmaları söz konusu eserler üzerinde yapılan çalışmalarda sıklıkla birbirinin yerine kullanılmıştır. İlk dönemde yayımlanan bazı hikâyelerin “roman” olarak adlandırılmasında görülen yanılgı, sosyalist dönemde bazı povest ve novellaların roman olarak adlandırılmasında da görülür. Özellikle Sovyet dönemindeki Rus Edebiyatı tesiriyle povest-uzun hikâye gelişmiş ve romanın öncülü olmuştur. Bu noktada yazarları tarafından “roman” olarak takdim edilen kısa soluklu bazı eserlerin “roman” kimliğinin de tartışmalı bir husus olduğunu bir başka çalışmanın konusu olarak belirtmeliyiz.

Roman'a yakın, uzun soluklu olay örgüleri ile özellikle İshak Raşit'in povestleri öne çıkar. Zira onun Povest türündeki eserleri roman türünün gelişim yolculuğunda destekleyici adımları tesis eden povestler arasında yer almış ve birçok kaynakta uzun hikâyeye benzeyen yapısı ile povest hacimce roman boyutunda olabiliyor olsa da olay örgüsü ve şahıs kadrosu gibi anlatı unsurlarının basitliği ile romandan ayrılan özel bir edebî türdür. Aynı şekilde Novella da sıradışı olay ve durumları ele alması, beklenmedik sonla bitirilmesi gibi karakteristik özellikleri ile hikâyenin bir alt türü olarak değerlendirilebilir ve Türkçede kısa, küçük hikâye olarak ifade edilebilir. Türk Edebiyatında pek bilinmeyen bu edebî türler Bulgaristan Türkleri Edebiyatında özellikle sosyalist dönemde Rus edebiyatı tesiriyle tercih edilir. Türk edebiyatında doğrudan karşılığı olmayan bu türlerdeki eserlerin, mütercimleri tarafından Türkçeye uzun hikâye, hikaye ve roman olarak farklı adlandırmalarla aktarılmış olması literatür ve uygulama eksikliği bağlamında değerlendirilmelidir. Söz konusu türlerin Türk Dünyası edebiyatlarındaki çeşitli terim anlamları konusunda ayrıntılı bilgi için bkz.: ÖZDEMİR, Aşur (2016). “Yeni Kazak Nesrinde Tahkiyevi Türler Üzerine”, (TEKE) Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(1), s.108-127.

İshak Raşit Bulgaristan'da yayımlanan Yeşil Kuşak ve Ayrılırken povestleri sonrasında Türkiye'ye göç etmiştir. Yeşil Kuşak, eserin merkezî kişisi Derviş Ahmed'in oğlu Ferit ile Derviş Ahmet'in evlatlık aldığı Ferziyye'nin aşk hikâyesi etrafında şekillenir. Önce kardeş olan bu ikili giderek birbirlerine âşık olurlar. Gençliği ele alan eser Deliorman köylerini mekân olarak belirler ve tasvirleri ile dikkati çeker; sosyal şartlar bu eserde kısmen geri planda kalır. Onun ikinci povesti Ayrılırken'de ise birbirinden ayrı büyümüş üç kardeşin hikâyesine odaklanılır ve bu eseri de ilki gibi otobiyografik izler taşır.

Bulgaristan Türklerinin güçlü şairlerinden Ahmet Şerif'in 1966'da yayımlanan “Şirin” (Şerifof, 1966) adlı novellası Reşat Nuri'nin Çalıkuşu romanına benzeyen kurgusu ile romana zemin hazırlayan uzun soluklu nesir türleri arasında yer alır. Şerif'in “Sen İstanbul'a Gelme” adlı tek romanı ise vefatından sonra Türkiye'de basılmıştır.

Bu dönemde yayımlanan ilk çocuk novellası İsmail Yakup'un “Gece İmtihanı” (Yakubof, 1964) adlı kitabıdır. Kitap, Bulgaristan Türk çocuk hikâyeciliğinde macera türündeki ilk uzun çocuk hikâyelerinden biridir. Bu hikâye kitabı Bulgaristan'da yayımlanmış en uzun çocuk hikâyesidir ve birçok kaynakta Bulgaristan Türklerinin ilk çocuk romanı olarak zikredilir. Eserde olaylar dört erkek çocuk arasında geçmektedir. Bunlar; Ali, Mustafa, İbrahim ve Ferit'tir. Bu çocuklar kendi aralarında kimin daha cesur olduğunu öğrenmeye ve bunun için de bir cesaret sınavı yapmaya karar verirler. Kendilerini denemek için eski mezarlığa giderler. Halk arasındaki çeşitli hurafelerin sorgulandığı macera türündeki eserde olaylar böylece başlamış olur.

(1995) Buruk Acı adlı roman Bulgaristan'da yeni dönemde -demokratik dönemde- yayımlanan ilk roman olur. Eserin hikâyesi sosyalist dönemin son özgürlük yıllarına dayanır. Eserin ilk olarak 1995 yılında Bulgaristan Koşukavak'ta yayımlandığı bilgisi kaynaklarda yer almaktadır (Türker, 2004, s. 56). Aynı eser daha sonra 1997 yılında İstanbul'da basılır. Ömer Osman'ın Bulgaristan'da neşredilen ve doğrudan Bulgaristan'da yaşananları anlatan tek romanı Buruk Acı bir baba ve oğlunu merkeze alır; iyilik ve kötülüğü sembolize ederek yaratılır. Rejim ilkeleri doğrultusunda eğitim almak için Moskova'ya giden oğul Türker döndüğünde babası ile fikrî çatışma içine girer ve her ikisi de intihar ederek hayata veda eder. Yazarın 70'li yıllarda başladığı gizli yazma faaliyetleri dört roman, bir piyes, bir öykü kitabı ve yüzlerce şiir ile sonuçlanır. Bunlar: Garip Milyon (roman), Uçurum (roman), Buruk Acı (roman)'dır. Yazar, bu üç romanında Bulgar zulmünü, Bulgar Komünist Partisi'nin faaliyetlerini, partinin Türklere yönelik yok etme politikasını, kimliğini inkâr ederek rejim yandaşlığı yapan Türkleri cesurca yazabilmiştir.

Bu konuda, onun eserlerini ilk okuyanlardan bir olan romancı M. Türker şu yorumu yapar: “O günlerde, o şartlarda bu tür eserleri yazmak büyük bir cesaret isterdi. Bunu yapmak da ancak Erendoruk gibi bir iki babayiğitten başkasının harcı değildi (Türker, 2004, s. 56).”

(2004) Gazetecinin Artık Yılı adlı eser günce roman türünde İsmail A. Çavuşev tarafından yayımlanır. Roman Bulgaristan Türklerinin ve daha özelde Bulgaristan Türk entelijansyasından birçok aydının 1970'lerden itibaren daralan yazma hürriyetini, sansür sancılarını ve yaşadıkları zorlukları otobiyografik tarzda işler. Eserin merkezine Salih Topalov müstear adıyla kendisini yerleştiren yazar, anılarını romanda kurgulaştırır. Eserdeki kahramanların birçoğu da Bulgaristan Türk aydınları arasından müstear adlarla roman kahramanına dönüştürülmüş kişilerdir.

(2006) Azman romanında Naim Bakov hazır bir malzeme üzerinde roman kurgusuna girişir. Uzun yıllardır şiir türünde kalem oynatan şair Bakov, Deliorman Türk folklorunda bilinen bir efsaneyi romanlaştırır. 2006 yılında Silistre'de yayımlanan kitap uzun yıllardır şiir türüyle yetinen Bulgaristan Türk okuyucusu üzerinde tıpkı diğer romanlar gibi ilgi uyandırır. Azman adlı genç ile Cemile adlı bir ağa kızının hüsranla biten aşk hikâyesi üzerinde temellenir. Oğlu olmayan Deli İsmayıl Ağa, Azman'ı evladı gibi bilir ama zamanla Azman ile kızı Cemile arasında aşk doğar. Birbirlerinin olurlar ve evlenmek isterler. Bu süreçte hacda olan Ağa, kızını bir başka ağanın oğluna verir. Âşıklar bu duruma direnseler de bir araya gelemezler. Bu evliliğe dayanamayan Azman canına kıyacak, bir müddet sonra Cemile de veremden ölecektir.

(2008) Aydınlığın Öksüzleri yeni dönemde Bulgaristan'da yayımlanan ikinci romandır. Roman oldukça zengin şahıs kadrosu ile Rodoplar'da yaşayan orta halli Türklerin çileli yaşamını yansıtır. Yazar-anlatıcı Ulumeşeli Kuru Emin'in anılara dönüşü üzerine kurgulanan romanda geniş aileler ve akrabalık ilişkileri, geçim kaygısıyla yapılan göçler, ırgatçılık, tütüncülük, inşaat işçiliği, odunculuk, taş işçiliği, tırpancılıkla geçinen Türklerin yaşadıkları geçim sıkıntıları ve Türkiye'ye göç etmek arasında sıkışıp kaldıkları umutsuz durum zengin insan ilişkileri ağı ile verilir. Zaman olarak ikinci dünya savaşı sonrasını ele alan eserde, Bulgaristanlı Türklerin ülkeleri için gençlerini askere göndermelerine rağmen maruz kaldıkları ikinci sınıf uygulamalar, okutmaya çalıştıkları çocukları ve yararlanamadıkları eğitim imkânları gibi sorunlar onları “öksüzler” tabiriyle eserin merkezine taşır.

(2011) Kestaneler Altında romanı Bulgaristan'da 1980'lerden sonra artan baskıyı ve soya dönüş sürecini tarihî arka plan olarak belirleyen bir eserdir. Bir Türk köyüne gelen “öğretmen”, dost olduğu Hayri isimli birinin günlüklerine ulaşınca roman geriye dönüş tekniği ile başlatılır ve baskı yıllarında yaşanan anılara yer verilir. Hayri'nin Semra isimli sevdiği kız ile kestaneler altında yaşadıkları aşk, soy isimlerinin değiştirildiği süreçte kesintiye uğrar ve Türkler için çok acılı olaylar yaşanır. Hayri'nin iyi bir gazeteci ve öykücü olduğu dönemde Bulgaristan hükûmeti Türk halkına karşı soykırım siyasetini başlatır. Gördüğü eziyet ve haklarının kısıtlanması neticesinde Hayri tedavi edilemeyen hastalıklara tutulur. Babası üzüntüden vefat eder, nişanlısının ruhsal durumu kötüleşir ve intihar eder. Hayri'nin Bulgaristan Türklerinin yararına olan çalışmalarına demokrasi yıllarında da değer verilmez ve o, genç yaşta vefat eder. O vefat ettiğinde ise öğretmen onun son mektubunu okumaktadır.

(2015) Rodopların Kader Yolları iki cilt olacak şekilde “otobiyografik roman” alt başlığı ile hazırlanır. İkinci cildin yazarları arasında yazarın annesi Fatma Balıkçı Ocak da yer alır. Roman bir aile tarihi romanı tarzında kurgulanır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ile başlayan, Balkan Savaşları ile devam eden ve günümüze kadar uzanan süreçte Rodoplar bölgesinde yaşayan Bulgaristan Türklerinin geçirdikleri zor günlerin gündeme taşınması eserde temel amaçtır. Rodoplar tarihsel süreç içerisinde sürekli göç yolu haline gelmiştir. Romanda bölge Türklerinin akrabalık ilişkileri ve çeşitli yerleşim yerlerine dair bilgiler oldukça zengin folklorik malzeme ile birlikte verilirken tahkiye yöntemi ağırlık kazanır.

(2016) Ulu Çınar romanı, Bulgaristan'da Türklerin sosyalist dönemden demokratik döneme ani geçişini ve bir anda değişen hayat şartlarını dramatik bir sonla biten hikâyesinde işler. “Tarımcı” lakaplı başkahraman köyünde sevilen, çalışkan, tarımla uğraşan varlıklı biridir. Emeğe çok değer veren Tarımcı bütün varlığını emeğine borçludur. Asıl adı Ali Osmanoğlu olan kahramandan belediye başkanı olması istenir. Bu dönemde devlet toprakları halka tekrar dağıtılmıştır ancak yeni nesil çalışmadan para sahibi olmak istemektedir ve bu profili romanda canlandıran kahraman, Tarımcı'nın oğlu Bedri'dir. Tarımcı'nın oğlu, gelini ve karısı yakın çevresinden kimselerdir. Tarımcı belediye başkanı olunca kasabaya su getirir, maden ocağı, fabrikalar açar ve kasabalıya yeni iş imkânları bulur. Ama hayırsız oğlunun tembelliği ve en sonunda krediye bulaşıp bütün varlığını sıfırlamasını kaldıramayan başkan geride bir intihar mektubu bırakarak canına kıyar. Romanın başkahramanı kendi köyünde saygı duyulan sevilen biridir ancak kendi ailesinde kendi değerlerine yabancı aile fertleri vardır ve bir yönüyle hep yalnızdır. Eserin epigraflarında yer verilen ulu çınarın da kısa bir hikâyesi olur. Bölüm başlarındaki kısa anlatımlarda ulu çınar büyür, serpilir ve Tarımcının gidişiyle birlikte ona da bir yıldırım düşer ve kurur.

Kestaneler Altında ve Ulu Çınar romanlarının yazarı İsmail Yakup'un yayın aşamasında olan “Hayatımızın Kış Ayları” adlı bir romanı daha olduğu bilinmektedir. Yakup'un vermiş olduğu bilgilere göre son romanı otobiyografik değildir ve çevresinde gözlemlediği bir şahsın roman kahramanı olarak belirlenmesi ile kurgusu şekillenmiştir. Yeni dönemin Bulgaristan Türkleri için önemli sorunlarından biri Avrupa'ya ekonomik kaygılarla göç edenler ve bu göçlerin geride bıraktığı parçalanmış ailelerdir. Yakup önceki romanlarında olduğu gibi toplumun nabzını tutarak sosyal sorunlardan birini romana taşır. Başkahraman bir makine mühendisidir, o da haklı olarak geçim kaygısıyla Batı Avrupa'ya göç eder. Göç edenler ekonomik olarak rahatlar, daha iyi imkânlara ulaşırlar ancak geride kalan aileleri nedeniyle bir yanları hep mutsuz olacaktır ve yapayalnız bir şekilde hayata veda edeceklerdir.

Bulgaristanlı Türklerin romanlarını Bulgaristan'da ve Türkiye'de iken yayımlamalarını esas alarak iki alanda değerlendirmek öncelikli ve önemli bir gerekliliktir. Bulgaristan'da roman türünde eser veren temsilcilerin önemli bir bölümünün ilk dönemlerden itibaren Türkiye'ye göç etmeleri söz konusu Türklerin Bulgaristan'da iken yayımladıkları romanları konu alanları, dil ve anlatım hususiyetleri ve hatta iletileri itibariyle daha otantik bir yapıya sahip kılar. Bu bağlamda Türkiye'deki romanların “muhacir” yazar kimliği ile herhangi bir sansür kaygısı taşımadan üretilmesi hususiyeti yanında Bulgaristan'da iken yayımlanan romanların aksine mahallî dokuyu ve yerel gerçekleri doğal olarak yansıtmaktan uzak kaldıkları görülür. Bu bağlamda Bulgaristan Türklerinin ilk örneklerini gördüğümüz 1912-1926 yılları arası roman denemelerinde Balkan savaşları ortamının doğurduğu millî hissiyat, henüz yeni karşılaşılan azınlık olma halinin yazarlara yüklediği millî bilinç aktarma sorumluluğu yoğun olarak hissedilir. 1962'de ilk örneği görülen sosyalist dönem romanları kaçınılmaz bir şekilde ideolojik ögelere bürünür. Önceki dönemde kendisini kısmen imparatorluğun vatandaşı olarak gören yazar kadrosuna nispeten dönemin roman yazarları daha Bulgaristanlıdır. Aynı zamanda bu romanlar daha mahallîdir ve yerel unsurlar bakımından daha zengindir. Genellikle köylerde yaşayan Bulgaristan Türkleri Deliorman ve Rodop bölgeleri başta olmak üzere kendi mekânlarında tasvir edilerek roman kahramanlarına dönüştürülür. Sosyalist dönemin kooperatifçilik faaliyetleri, emek mücadeleleri, tarımda yeni tekniklerin kullanımı gibi taşradaki ahalinin genel atmosferini yansıtan konular bu dönemde öne çıkar. Doksanlı yıllardan sonra görülen özgürlük döneminin romanları ise milliyet kavramına ve millî kültür unsurlarına yeniden yönelir. Bu romanlarda Totaliter dönemle hesaplaşmanın yanında önceki dönemin bazı olumlu yönlerine de değinilir. Birçoğu önceki dönemin temsilcisi olan roman yazarları anı, günce ve otobiyografik roman tarzına ağırlık vererek sosyal konularda (Aile ve köy tarihleri, ad değiştirme süreci, basındaki sansür, göçler, demokratik dönemin yeni sıkıntıları vb.) kalem oynatmayı tercih ederler.

Bulgaristanlı Türk roman yazarlarının folklorik malzemeden beslenmeleri roman kurgularını zenginleştiren yardımcı bir unsur olarak yaygın bir husustur. Bir efsaneye dayanan kurgusu ile Azman; yazarının aile tarihi ve anıları üzerine kurgulanan Rodopların Kader Yolları'nın yer verdiği zengin kültürel ögeler, Tata'nın ana eksenine bir halk anlatısını aldığı İki Arada romanı bu kabîlden örnekler arasındadır. Bu romanlar yanında Halit Aliosman Dağlı, İsmail Yakup gibi temsilcilerin romanlarının dekoratif zemininde de folklorik unsurların bolca tercih edildiğini ve kullanıldığını görmek mümkündür.

Bulgaristan Türklerinin Roman Varlığını Tasnif Denemesi

Edebiyat sosyolojisinin dört temel unsurunu teşkil eden “yapıt”, “yazar”, “okur” ve “basın-yayın ilişkileri”ni Bulgaristanlı Türklerin romanları özelinde merkeze aldığımızda Türkiye ve Bulgaristan'da yayımlanan romanların yazarlarının kimliği, hedef okur zümreleri ve basın-yayın-dağıtım ilişkileri esasında önemli farklılıklara sahip oldukları görülür. Her iki alanda görülen bu temel farklılıklar söz konusu romanları tasnif denemeleri sırasında göz önünde bulundurulması gereken bir önem arz eder.

Bulgaristan Türklerinin Türkiye ile olan derin ve sistematik göç ilişkisi tarihî bir realite olarak ortadadır. Bu bağlamda Bulgaristan Türklerinin romanlarını öncelikle Bulgaristan'da ve Türkiye'de gelişen kol olmak üzere iki genel başlıkta altında tasnif etmek mümkündür. Bu hususta mevcut roman varlığı, sayısal açıdan Türkiye'de yayımlananlar lehine bir nitelik arz etmektedir. Bu ikili tasnife konu olan roman yazarlarının ortak özelliği Bulgaristan'da doğmuş ve Balkan Türk kültürü kimliği ile edebî üretime girişmiş olmalarıdır. Bulgaristanlı Türklerin romanlarında bu iki kolun ortak özelliği, Bulgaristan doğumlu olan ve hayatlarının önemli bir kısmını Bulgaristan'da geçiren yazarların yine aynı döneme ait yaşantıları ekseninde kurgulanan romanlardan oluşmasıdır. Türkiye'deki yaratıcılara bu duruma ek olarak “muhacir” kimliği ile yeni bir konu alanı daha eklenmiştir ve bu esaslı değişim roman hareketine kendine özgü bir yapı vererek Bulgaristan'daki edebî muhitten ayrışmasına sebep olmuştur. Tarihî ve sosyal çeşitli nedenlere dayanan bu özel yapının edebiyat sosyolojisi bakımından ilginç bir durum olduğu da ortadadır.

Çalışmamızda belirli ve bilinçli bir sınırlama ile Bulgaristan'daki Türklerin yayımladıkları romanlara odaklanılmıştır. Bu doğrultuda tespit edilen eserleri kronolojik ve toplu olarak aşağıdaki tabloda görmek mümkündür:

Yazar Adı Roman Yayınevi Yılı Mehmet İrfan Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire Hurşit Matbaası /Filibe 1912 Ethem Ruhi Şehit Evlatları Balkan Matbaası / Filibe 1913 Dükakinzade Basri Muhacir Mehmedoğlu İkdam Matbaası/ İstanbul 1922 Ali Kemal Alev ve Kül “Dostluk” gazetesinde tefrika/Sofya 1926 Hüsniye O. Nuri Aranılan Sevgili “Doğru Yol” gazetesinde tefrika/Sofya 1937 Sabri Tatov Gün Doğarken Narodna Prosveta/Sofya 1963 Halit Aliosmanov Saçılan Kıvılcımlar Narodna Prosveta/Sofya 1965 Sabri Tatov İki Arada Narodna Prosveta/Sofya 1967 Ömer Osman Erendoruk Buruk Acı Yayınevi bilgisi yok. Koşukavak/Bulgaristan 1995 İsmail A. Çavuşev Gazetecinin Artık Yılı İzdatelstvo Bon/Sofya 2004 Naim Ömer Bakoğlu Azman Tibo Basımevi/Silistre 2006 Halit Aliosman Dağlı Aydınlığın Öksüzleri Propeller Yayınevi/Sofya 2008 İsmail Yakup Kestaneler Altında Akademi Yayınları/İstanbul 2011 Emel Alev Rodopların Kader Yolları Printa-KOM OOD/Smolyan 2015 İsmail Yakup Ulu Çınar Akademi Yayınları/İstanbul 2016 İsmail Yakup Hayatımızın Kış Ayları Yayına hazır.

Dostluk Gazetesi 1925 yılı 66. Sayı, 3. Sayfada bu romanın gazetede tefrikasına başlanacağı duyurusu yapılmıştır. Aynı gazetenin 68.,69. ve 70. Saylarında sırasıyla üç bölüm yayımlandıktan sonra terikasına takip eden sayılardaki araştırmalarımız sırasında rastlanılmamıştır. Bununla birlikte gazetenin 1927 yılı 75. Sayının 2. Sayfasında eserin müstakil olarak basılacağına yönelik paylaşılan haber önemlidir: “Alev ve Kül, başmuharririmizin edebî ve aşkî romanı, pek yakında Tefeyyüz Kütüphanesi tarafından neşredilecektir. Şık ve zarif bir şekilde tab edilecektir. Alev ve Kül… Edebiyatın en cazip ve en calib şaheserlerindendir.”

Sevil İrevanlı'nın 13 Eylül 2019 tarihli röportajında yazarı tarafından yazımının tamamlandığı bilgisi paylaşılmıştır. Ayrıntılı bilgi için bkz: (İrevanlı, 2019)

Bulgaristanlı Türklerin romanlarına dair tek tasnif denemesi Fatma Kayraklı'ya aittir. Kayraklı çalışmasında yer verdiği romanları “Olay Örgüsü Bulgaristan'da Geçen Romanlar”, “Olay Örgüsü Türkiye'de Geçen Romanlar” ve “Olay Örgüsü Bulgaristan'da ve Türkiye'de Geçen Romanlar” şeklinde sınıflandırarak incelemiştir (Kayraklı, 2019, s. 15).

Olay örgüsünü önceleyen bu tasnif Bulgaristanlı Türklerin romanlarını Bulgaristan ve Türkiye'dekiler dâhil olmak üzere bütüncül bir yaklaşımla ele alır. 1963 öncesine ait sadece Şehit Evlatları'na yer verilen söz konusu tasnifin roman örnekleminde yer alan otuz eserden dört tanesi Bulgaristan'da yayımlanmıştır ve bu itibarla çalışmada Türkiye'de yayımlanan örneklerin ağırlığı söz konusu olmuştur.

Çalışmada ilk denemelerin yer aldığı Bulgaristan Türk romanının hazırlık dönemi, sosyalist döneme kadar uzatılmıştır. Ancak ülkede Türkçe roman 1930'lardan itibaren zaten inkıtaya uğramış ve sonrasında hazırlayıcı herhangi bir adımdan söz etmenin mümkün olmadığı bir süreç sosyalist döneme kadar devam etmiştir. Roman sanatı ya da teorileri bağlamında roman türü için ileri sürülen muhtelif kategorizasyonları, bu çalışmada değerlendirilen örneklem eserlere uygulamak da mümkündür. Bulgaristan'daki Türk romanını kuşatıcı bir yaklaşımla genel bir tanımlamaya tabi tutan bir çalışmada öncelikle bu romanların baskın ideolojik yönü dikkati çeker ve bu yoğunluk ister istemez mevcut roman varlığının bu güdümlü çizgisinin muhtemel tasniflerde göz önünde bulundurulmasını gerekli kılar. Bulgaristan Türk romanı önce ilk adımlarında daha sonra sosyalist ve demokratik dönemlerdeki örneklerinde sosyolojik gerçekliğe sıkı sıkıya tutunması sebebiyle millî ve sosyalist güdümle gelişir. Bu güdüm ve yönelimin dışına çıkan örnekler azdır. Bu noktada “güdüm”den kastedilen husus romanların ileti dünyasındaki misyoner çizgidir ve hangi ideoloji olursa olsun eserlerin deklaratif bir niteliğe bürünmesine sebebiyet vermiştir. İlk adımlarda Balkan savaşları ve göç gerçeği ile millî hissiyata bürünen romanların iç dünyası sonraki dönemde yerini sosyalist rejimin ilkelerine bırakır. 1990'larda ise roman yazarlarına asimilasyonu, göçleri, baskıları yazmak düşecektir.

Bulgaristan Türklerinin romanlarını bu bağlamda ele aldığımızda her ne kadar güdümlü eserlerin baskınlığı söz konusu olsa da; güdümlü çizgide gelişen tezli romanlar ve özgün romanlar tarzında bir tasnif karşımıza çıkmaktadır. Bulgaristan'daki Türklerin romanlarının muhtemel sınıflandırmalarında belirlenmesi gereken öncelikli hususlardan biri de söz konusu roman hareketindeki temel dönemler-tarihî periyotlardır.

Bulgaristan Türk toplumunun ve dolayısıyla da edebî üreticilerinin içinde bulundukları sosyal, siyasal ve kültürel durumdaki belirgin değişimleri esas alarak roman varlığını üç ana dönem dâhilinde değerlendirmek uygun olacaktır. Bu noktada “roman” adına ilk denemelerin de yer Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 268 aldığı 1912-1937 yılları arasında yayımlanan romanların yer aldığı ilk dönem Millî dönem; ilk ve kurucu periyodu oluşturmaktadır. İlk dönem sonrasında 1950'lere kadar roman hareketi bakımından derin bir durgunluğun olduğu ülkede 1944 sonrası yerleşen yeni rejim toplumsal hayatı önemli ölçüde şekillendirir. 1989 yılına kadar devam edecek dönemin roman türünde örnekleri 1963, 1965 ve 1967 yıllarında verilir. Aynı dönemde başka roman denemeleri de olur; özellikle 1970'lerde devam eden bu roman denemeleri Türkçeye uygulanan sansür nedeni ile yayımlanamaz. Söz konusu dönem Bulgaristan'daki Türklerin roman hareketinde ikinci dönemi teşkil eder ve 1960'lı yılları kapsayan kısa süreli bir etkinliğe sahiptir. Sosyalist/Toplumcu Gerçekçi evre olarak nitelendireceğimiz bu dönem sonrasında başlayan yeni dönemi ise sosyal havayı dikkate alarak genel eğilime de uygun olarak Demokratik dönem adıyla adlandırabiliriz. 1995'te ilk örneğini veren bu dönemdeki romanlar, önceki dönemin totaliter baskısından sıyrılarak demokratik bir zemine sahip olsa da yazar kadrosu itibariyle önceki dönemin devamı olarak hareketlenir ve günümüze dek uzanan süreci ifade eder. Bulgaristan'daki Türklerin roman hareketinin ana çizgileri bu üç ana dönemde şekillenmiştir. Romanların konuları, yazar profilleri ve okur zümreleri de söz konusu bu üç ana dönem özelinde belli ortaklıklar ihtiva ettiği için böylesine bir dönem tasnifi, eserleri doğru bir zeminde inceleme adına uygun olacaktır. Bulgaristan'daki Türklerin mevcut romanlarını temaları bakımından ele aldığımızda oldukça baskın bir “sosyal roman” varlığı söz konusudur. Bu noktada “sosyal roman” kategorisini, ülkedeki Türklerin toplumsal yaşamını ve toplumdaki önemli kırılmalara neden olan olaylarını kapsayan yapıları ile bir üst başlık olarak ele alabiliriz. Bulgaristan Türklerinin romanlarını kategorik olarak “sosyal roman” hüviyetine büründüren konuları belirleyen temel kırılmalar Balkan savaşları, rejim değişiklikleri ve Türkiye'ye yapılan göçlerdir. Söz konusu hadiselerin geniş bir alana yayılan neticeleri, romanların içerik dünyasını tesis eden diğer nüansların da kaynağını oluşturmaktadır. Bulgaristan Türklerinin romanlarını, yazarlarının benimsediği üslup ve edebî anlayış bakımından Realizm dâhilinde değerlendirmek anlamlıdır. Hemen hemen tamamının gözlem ve araştırmalara dayandığı yazarlarının açıklamalarından bilinen eserlerde hayal unsurları ve duygusal ögeler genellikle ikinci planda ya da ana konunun gölgesinde kalır. Büyük çoğunluğu eğitimci ve gazeteci olan yazarlar yaşadıkları gerçekleri paylaşmayı önceledikleri roman kurgularında hayatı en canlı sahneleriyle yansıtma amacını taşımışlardır. Bulgaristan Türklerinin romanlarına kuruluşları bağlamında bakıldığında genellikle anı, günce ve otobiyografik tarza sahip bir roman varlığı manzarası karşımıza çıkacaktır. Eserlerde münferit konular toplumsal konulara feda edilmiş, çoğu zaman eserlerin merkezine duygusal yoğunluğu artırması düşüncesiyle Atıf AKGÜN 269 eklenen aşk motifi romanların toplumcu yönünü telafi edememiş, bireysel konuların ihmali her dönem devam etmiştir. Bu hususu şimdilik azınlık edebiyatı kavramıyla açıklayabiliriz. Uzun soluklu edebî bir türe niyet eden yazarların bu metni araçsallaştırarak bir doküman haline getirmeleri, yaşadıklarını tarihe not düşme ihtiyacı ile de açıklanabilir. Söz konusu durum, estetik kaygıların bir bakıma temaya tercih edilmesi olarak ifade edilebileceği gibi yazarlarının roman sanatı dâhilindeki yetersizliği ile de açıklanabilir. Edebî değerler dâhilinde arzu edilesi seviyeyi yakalayamamış olması yanında mevcut roman varlığının sosyolojik değeri yadsınamaz boyuttadır ve Bulgaristan Türk toplumunu neredeyse roman türü üzerinden okumayı ve anlamayı mümkün kılmaktadır. 5. Bulgaristan'da Türk Romanının Gecikmesi ve Yetersizlik Durumları Üzerine Bulgaristan Türklerinin edebî ürünleri arasında roman türü anomali ile doğmuş ve ilk örneklerinden günümüze gelinceye dek özgün örnekler verebilecek bir edebî muhitten yoksun olmuştur. 20. yüzyılın başlarında Bulgaristan'da Türk aydınları arasında roman türünde eser vermek için kalem denemelerine girişenlerin içinde bulundukları savaş ve göç gerçeği, değişen şiddette olsa da roman türüne yönelen her edebiyat kuşağının ortak kaderi olmuştur. 1900'lü yılların başlarında ilk adımlarını gördüğümüz roman denemeleri Balkan Savaşları'nın sosyal hayatı derinden etkileyen atmosferi içerisinde hayat bulmak zorunda kalmıştır. Şehit Evlatları'nın yazarı Ethem Ruhi'nin eserinin girişinde Edirne Bulgar Hapishanesi'nde yazılmaya başlandığını bildiren satırları bu anlamda değerlidir ve yine değerli olan savaş şartlarında dahi olsa bu edebî eserin vücuda getirilebilmesi ve 1913'de Filibe'de yayımlanabilmiş olmasıdır. Erken dönemdeki roman adımlarını yavaşlatan ya da “anlamsız” kılan bir başka neden, 1878-1908 yılları arası eğitimde Osmanlı Devleti'ne bağlı olunan kısmen özerk evrede, bölgedeki Türkçe eğitimin ve entelijansyanın önemli ölçüde Türkiye merkezli edebiyat ile iktifa etmiş olmasıdır. Söz konusu evrede İstanbul merkezli genel edebiyat hareketini takip eden bölge ahalisinin yerel kimlikte ve mahallî temalar etrafında müstakil bir roman hareketi başlatması mümkün değildir. Bir başka ifade ile Bulgaristan'daki Türklerin önemli bir kısmının 1878-1908 arası dönemde resmî aidiyet olarak Bulgaristan vatandaşı olsalar da sosyokültürel olarak hâlen Türkiye ile birlikte hareket etmesi, edebiyatın diğer birçok alanında olduğu gibi roman türü özelindeki özerkleşmeyi de kısmen geciktirmiştir. 1920'lerden itibaren ülkede giderek yerleşen Sosyalist ideoloji 1944 sonrasında devlet rejimi hâline gelerek toplumsal hayatı tamamıyla kuşatmıştır. Bu dönemde Bulgaristan Türkleri propagandizme esir olan edebiyat dâhilinde ilk roman örneklerini vermiş lakin rejim karteli ve güdümlü duruş, Bulgaristan'daki Türk romanının bu dönemde de özgün çizgileriyle gün yüzü görmesine engel teşkil Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 270 etmiştir. Ne var ki sosyalist dönemde Türkçe roman, ulaştığı okur kitlesinin genişlemesiyle kısmen etkisini artırmıştır. İlk romanlar “Gün Doğarken” ve “Saçılan Kıvılcımlar” 1500 ve 1779 tirajı ile daha sonra hiçbir romanın ulaşamayacağı tirajlarda yayımlanmışlardır. Güdümlü çizgide verilebilen bu dönem örneklerinde roman sanatı tematik kısıtlamaya rağmen kendisini var edebilecek yollar aramıştır. Hikâye türü giderek zenginleşmiş, romana giden yolda povest türü ile birçok temsilci boy göstermiş ve ardından Bulgaristan Türk yazarlarından roman türünde öne çıkan iki yazar Sabri Tata ve Halit Aliosman Dağlı bu dönemin romancı kimliği ile anılan temsilcileri olmuştur. Söz konusu dönem, yazarlarının niteliği yanında okur zümresi bakımından da zengindir. Ülkedeki Türklerin edebiyatında 1960'lardan itibaren özellikle düzyazıda başlayan bu olumlu havanın 1970'lerin sonuna doğru tedricen dağılması ülkedeki Türkçe yayın kısıtlamaları ile doğrudan ilişkili olur. Bir başka ifadeyle ülkedeki roman türünün filizlendiği devlet yayınevi (Narodna Prosveta) bir müddet sonra roman dâhil diğer Türkçe edebî yayınlara da son verilen yer olacaktır. Sabri Tata'yı yetiştiren Narodna Prosveta Yayınevi 1969 yılında -ki Türkçe yayınların yegâne imkânı- Türk dilindeki yayınlarına son verir. Türk dilindeki yayınlara olan mesafe içeriklerinin sorgulanması ve uygulanan ideolojik sansürün derinleşmesi ile 1970'lerde yaygınlık kazanır. İlk ürünlerini vermeye başlayan Bulgaristan Türk romanının eldeki veriler eşliğinde bu dönemde yayınevi kapısından dönen daha fazla sayıda örneği olduğu ve yasak nedeniyle yayımlanamadıkları bilinmektedir. Bulgaristan Türklerinin 1950'li ve 1960'lı yıllarda rejim patronajında gelişebilen yerel edebiyatındaki yazarlar için roman yazmak bir tür rüştünü ispatlama alanı olarak görülmüş ve Bulgaristan Türklerinin düzyazıda öne çıkan temsilcilerinden Ahmet Tımış, Muharrem Tahsin, Yusuf Ahmet, Ali Kadir'in sosyalist dönemin sonuna doğru roman yayımlama çabaları olmuş ancak yasak öncesi döneme yetişememişlerdir. Bulgaristan Türklerinin roman türünde söz konusu yitik edebî ürünleri arasında tespit edebildiğimiz şu eserleri ve yazarlarını zikretmekte fayda vardır: Ali Kadirov'un “Yeşil Mağara” adlı eseri 1959'da yazıldığı için sosyalist dönemde yazılıp da basılmayan ilk roman sayılabilir. Romanın başkahramanı Murat, diktatör Franko'ya karşı savaşmak için İspanya'ya giden bir Türk gencidir. Orada bir İspanyol kızına âşık olan Murat ve sevgilisi Bulgaristan'a dönüş yolunda hayatlarını kaybederler. Uzun süre devlet yayınevinde değerlendirme sürecinde bekleyen eser, başkahramanının Türk olmasının sosyal gerçekliğe uymaması nedeniyle basılmaya değer görülmez. Sosyalist dönemin usta hikâye yazarları Ömer Osman, Ahmet Tımış ve Muharrem Tahsin'in de Narodna Prosveta'ya teslim etmiş oldukları ve basılmayan romanları olduğu bilinmektedir. Bulgaristan Türk hikâyesinin söz konusu güçlü yazarları roman türünde eser verecek seviyeye geldikleri halde sansürün kurbanı olmuşlardır. Bulgaristan'da hazır edilip yayımlanamayanlar Atıf AKGÜN 271 listesinde Sabri Tata'nın üç romanı vardır: İlk Göz Ağrısı (1969), Kurt Bayır'ın Sırrı (1972), Onurun İsyanı (1975). Aynı durum Ömer Osman Erendoruk'un Uçurum (1976) ve Buruk Acı (1978) romanları için de söz konusudur. Hatta onun Narodna Prosveta'ya sunduğu “Kuş Ötüyor” adlı romanının ön incelemeden geçmiş olmasına rağmen Türkçe yayınlara gelen yasak nedeniyle yazarına iade edilmeden yayın aşamasında kaderine terk edildiği bilinmektedir. Türkiye göç ettikten sonra burada Civan Aliş adlı romanı yayımlanan Yusuf Ahmet Taşkın'ın da bu süreçte ön incelemeden geçemeyen “Benli Kız” adlı bir romanı olduğu araştırmalarımız sırasında tespit ettiğimiz bilgiler arasındadır (Akgün, 2021, s. 141-154). Yayımlanamayan söz konusu eserler sonrasında suskunluk dönemine girilen Bulgaristan'daki Türklerin edebiyatında 1990 sonrasına kadar roman türünde eser görülmez. Hatta ülkede 1970'lerde ağırlaşan sansür şartlarına rağmen bir müddet daha devam eden Türk dilindeki bu edebî üretimin bir tür “çekmece” ya da “sandık edebiyatı” meydana getirdiğini ve bu kayıp edebiyatın 1990'lardan sonra özellikle Türkiye merkezli olarak yayım imkânı bulan eserlerin esasını teşkil ettiğini de belirtmeliyiz. Bulgaristan'da post-totaliter ya da demokratik olarak nitelendirebileceğimiz 1990 sonrası dönemde Türklerin romanlarındaki genel manzara bundan yüzyıl önce Osmanlı aydınlarının ilk kalem denemeleri gibi bölge Türklerinin sosyal meselelerini dile getirme ve tarihe not düşme alanlarından biri hâline gelir. Üstelik ülkede Türkçe eğitime 1970'lerden itibaren neredeyse tamamen son verilmiş olmasının ve yeni dönemde de zayıf kalan Türkçe eğitimin bir neticesi olarak Bulgaristan Türklerinin edebî ürünlerinin muhatabı olan okur zümresi gelişme gösterememiştir. Bu bağlamda yakın dönemde yayımlanan romanlar okur kitlesi açısından en talihsiz romanlar olmuşlardır. Zira Bulgaristan'da Türkçe roman okuyacak kitlenin giderek zayıfladığı bir ortamda artık roman türünde yayımlanan az sayıdaki eserin sadece sembolik değerinin öne çıktığını söylemek mümkündür. Sosyal bir olgu olarak “göç”ün bir bölgede teşekkül eden yerel azınlık edebiyatlarına olumlu-olumsuz ne tür tesirleri olabileceğini gösteren en tipik örnek Bulgaristan Türkleri özelinde yaşanmıştır. Esasen söz konusu türün Bulgaristan'daki gelişimine en büyük zararı göçler vermiştir. Sözgelimi Dükakinzade Basri ve Mehmet Behçet Perim gibi ilk dönem temsilcilerinden başlayarak Bulgaristan'da kesif bir edebiyat faaliyetine girişen ediplerin göçlerle geldikleri Türkiye'de roman yayımlamaları gelenek hâlini alacaktır. Bulgaristan Türk romanında ilk dönem adımların yazarları Halil Zeki, Ali Kemal, Ethem Ruhi'nin ilk eserlerini Bulgaristan'da yayımlamış olmalarına rağmen Türkiye'ye göç etmiş olmaları geçici bir tercih olmadığı gibi daha sonraki dönemlerde de görülecek kronik bir sorun hâline gelecektir. Bulgaristan Türklerinin yaşadığı göç'ün roman türündeki tesirine en bariz örnek sosyalist dönemin zirve ismi Sabri Tata'nın dahi göçle Türkiye'ye gelmesi ve aynı şekilde edebî üretimini Türkiye'de sürdürmüş olmasıdır. Aşağıda Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 272 isimlerini saydığımız yazarlar da romanlarını Türkiye'de yayımlayan temsilciler arasındadır. Ziya Yamaç, Rahmiye Altınok, Ömer Osman Erendoruk, Ahmet Şerif Şerefli, Recep Küpçü, Osman Tunaboylu, Ahmet Türkay, Ramis Çınar, İslâm Beytullah Erdi. Bulgaristan'da Türk romanının gecikme ve yetersizlik nedenleri arasında saydığımız sorun alanlarının hepsi birbiri ile iç içe ve birbirine etki eden unsurlar olsa da ülkedeki Türkçe eğitim sorunu bu nedenlerin hepsini kuşatan ve hepsinin üstünde bir gerekçedir. Ülkede Türkçe eğitimin en geniş imkânlara sahip olduğu ve ana dilleri Türkçe ile eğitim alınan 1960-1970 yılları arasında Bulgaristan Türk romanlarının ve okurlarının sayısındaki olumlu ivme dikkate değerdir. Günümüzdeki durum ise bir tür “muhit” edebiyatına dönüşmüştür. Roman türünde eser veriliyor olsa da yazarların edebî üretim gerekçeleri ve okur zümreleri önceki dönemlerin aksine başka saiklere yöneliktir. 1989 sonrası ülkede başlayan demokratik dönemin imkânları ile önceki dönemde yayın süreci yarım kalan romanların birçoğu müellifleri tarafından yayımlanmıştır. Ancak bu romanlar, ülkede yok denecek seviyeye gerileyen Türkçe eğitim sebebiyle romanı takip edebilecek okur kitlesinden yoksun kalmışlardır. Bu bağlamda söz konusu romanlar, yazarlarının edebî tatmin yaşaması ve Türkçenin sembolik de olsa temsil edilebilmesi gibi duygusal nedenlerle yayımlanmışlar ve genellikle yazarlarının yakınındaki okur-yazar “muhit”lerde bilinmiş ve yayılabilmişlerdir. Sonuç Bulgaristan kökenli Türklerin ana dilleri ile ortaya koydukları roman türünde eserleri Bulgaristan ve Türkiye'de yayımlanan romanlar olarak en temelde iki başlık altında tasnif etmek mümkündür. Çalışmada Bulgaristanlı Türkler tarafından yazılan, Bulgaristan'da 16 ve Türkiye'de yayımlanmış 34 roman tespit edilmiştir. Bulgaristan Türklerinin geçmişten günümüze Türkiye'ye gerçekleştirmek zorunda oldukları göçler nedeniyle Bulgaristan Türklerinin romanlarında “ana vatan” Türkiye konusu sadece tematik değil aynı zamanda organik bir münasebet olmuştur. Bulgaristan Türklerinin göçle geldikleri Türkiye'de “Balkan Türkü” kimlikleri ile ortaya koydukları edebî üretim ve bu bağlamda Türkiye'de yayımlanan romanları ciddi bir birikime ulaşmıştır. Bulgaristan'daki Türklerin ilk romanının tarihini Filibe'de yayımlanan Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire ile 1912'ye; Türkiye'deki muhaceret romanlarının miladını ise Dükakinzade Basri'nin Muhacir Mehmedoğlu romanı ile 1922'ye götürmek mümkündür. Latin harfleri ile yayımlanan ilk roman ise “Doğru Yol” gazetesinde 1937 yılında tefrika edilen Aranılan Sevgili'dir. Bulgaristan'da roman türündeki Türkçe edebî üretim sayıca büyük bir toplam tutmamıştır. Hazırlayıcı adımlarından günümüze kadar tarihî ve sosyal hadiseler nedeniyle önemli kesintilere uğramış olsa da, değişerek ve değişen şartlara göre yenilenerek Atıf AKGÜN 273 kendisini var edebilmiştir. Yarı özerk bir dönemde görülen hazırlayıcı adımlarda Osmanlı Türkçesi ile millî ve romantik bir havayı yansıtan ilk adımlar, ülkede sosyalizmin yerleştiği dönemde toplumcu gerçekçi bir çizgi ile ilk mahallî örneklerine ulaşmış ve Bulgaristan Türk romanının en özgün örnekleri bu dönemde yayımlanmıştır. Sosyalizm öncesi 1920'li ve 1930'lu yıllar, tespit edilen iki romandan hareketle “aşk” gibi ferdî konulara öncelik verilerek toplumsal meselelerin geri planda kaldığı kısa süreli bir dönem olarak dikkati çeker. Sosyalizm sonrası gelişen yeni dönemin romanları önceki dönemden kalan yazar kadrosuna sahip olsa da daha önce sahip olunamayan bir serbestlik ile yeni konuları ele alabilmiştir. Nitelik ve nicelik olarak zengin okur kitlesinden yoksunluk ise yeni dönem romanlarının karşılaştığı en belirgin sorun alanı olmuştur. Bulgaristan'daki Türk romanının edebî yönü ilk örneklerden itibaren tartışmalıdır. Söz konusu romanlar salt edebî birer metin olmalarının dışında çok fazla bilgi ile yüklüdür ve edebîlik kaygısının önüne geçen sebeplerle yazılmışlardır. Yazarlarının eğitimci ve gazeteci kimliklerinden beslenen romanlar konu alanları ve olay örgüleri bakımından güçlü olmuşlardır. İlk örneklerinden itibaren sosyal meselelere ilgisiz kalamayan romanlar, Balkan Türk toplumunun muhtelif hallerini değişen nüanslarla her dönem ele almışladır. Ne var ki roman kurgusuna eşlik eden başarılı betimleme ve tahliller, monologlar, karakter çözümlemeleri, bilinç akışı vs. teknikler sözünü ettiğimiz romanlarda geri planda kalmıştır. Kaynakça Ahmet, V. S. (2011). Şumnu'daki Nüvvap Medresesi'nin Yetiştirdiği Şairler. Sofya Yüksek İslam Enstitüsü Yıllığı, (1), Sofya. Akgün, A. (2020). Çağdaş Balkan Türk Edebiyatının İlk Dönem Eserleri I. Şehit Evlatları & Muhacir Mehmedoğlu. Bakü: Gençlik Neşriyat. Akgün, A. (2020). Çağdaş Balkan Türk Edebiyatının İlk Dönem Eserleri II. Felaket Günlerim & Türk Gönlü. Bakü: Gençlik Neşriyat. Akgün, A. (2021). Totaliter Dönemde Bulgaristan Türk Edebiyatının Filizlendiği ve Soldurulduğu Yer: Narodna Prosveta Yayınevi'nin Türkçe Faaliyetlerinde Bilinmeyenler. [Şaban M. Kalkan ile mülakat]. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 3(1), 141-154. Aktaş, Ş. (2013). Anlatma Esasına Bağlı Edebî Metinlerin Tahlili Teori ve Uygulama. Ankara: Kurgan. Aliosmanof, H. (1965). Saçılan Kıvılcımlar. Sofya: Narodna Prosveta. Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 274 Atasoy, Z. (2010). Ömer Osman Erendoruk, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Romanları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi. Bahtiyar, N. H. (1999). “Ali Kemal” ve “Ethem Ruhi” Maddeleri. Balkanlarda Türk Ünlüleri içinde (Cilt 3), İstanbul: Tuna. Bakoğlu, N. Ö. (2006). Azman. Silistre: Tibo Basımevi. Balıkçi, E. (2015). Rodopların Kader Yolları. Smolyan: Printa-KOM OOD Coşkun, S. (2012). Edebiyat Sosyolojisi Araştırmaları için Bir Yöntem Denemesi. Edebiyat Sosyolojisi, (Köksal Alver, Ed.). Ankara: Hece Yayınları. Çavuşev, İ. A. (2004). Gazetecinin Artık Yılı. Sofya: İzdatelstvo Bon. Çetin, N. (2009). Roman Çözümleme Yöntemi. Ankara: Öncü Kitap. Dağlı, H. A. (2019). Güz Titremleri. Veliko Tırnovo: Faber Yayınevi. Dağlı, H. A. (2011). Aydınlığın Öksüzleri. Sofya: Propeller Yayınevi. Dükakinzade, B. (1922). Muhacir Mehmedoğlu. İstanbul: İkdam Matbaası. Dino, G. (2008). Türk Romanının Doğuşu. İstanbul: Agora Kitaplığı Erdi, İ. B. (1999). Bulgaristan Türk Romanında Türk Dünyası. IV. Türk Dünyası Yazarlar Kurultayı Bildirileri, Ankara: İlesam Yayınları. Erendoruk, Ö. O. (1995). Buruk Acı. Kırcaali: Yayınevi bilgisi yok. Finn, R. P. (2003) Türk Romanı İlk Dönem (1872-1900). İstanbul: Agora Kitaplığı. Hafız, N. (1992). Bulgaristan'da Yayımlanan Türkçe Kitapların Bibliyografyası (1858-1984). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 35 (1987), 311-365. Hafız, N. (2010). Sabri Tata Hayatı ve Eserleri I. Cilt. Prizren: Balkan Türkoloji Araştırmaları Merkezi Yayınları. Hanioğlu, M. Ş. (2001). Jön Türkler. TDV İslam Ansiklopedisi içinde. (Cilt 23, s. 584-587). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. İrevanlı, S. (2019). Ulu Çınar Bulgaristan Türklerinden yazar İsmail Yakup'la bir söyleşi, Erişim Tarihi: 1 Ocak 2021, https://www.oncevatan.com.tr/roportaj/ulucinar-h143647.html. İrfan, M. (1912). Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire. Filibe: Hurşit Matbaası Jorma, A. (2013). Bulgaristan'daki Türk Edebiyatına Bir Bakış, Bakü: MBM Neşriyat. Atıf AKGÜN 275 Jorma, A. (2018). İlhami Emin ve İshak Raşidov'un Romanlarına Yansıyan Yörük Kimliği. II. Uluslararası Türklerin Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu Tam Metin Kitabı. Ankara: [Yayınevi bilgisi yok]. Kayraklı, F. (2019). Bulgaristan Türklerinin Romanları (20. Yüzyılın Başından 2016'ya) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi. Kemal, Ali (1925). Alev ve Kül. Dostluk Gazetesi 1926 yılına ait 66., 68., 69. ve 70. sayılar ile 1927 yılına ait 75. sayı. Keskioğlu, O. (1985). Bulgaristan'da Türkler (Tarih ve Kültür). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Mahir, M. (1913). Bir Türk Kızı Yahut Refia. Filibe: Hurşit Matbaası. Memişoğlu, H. (2002). Geçmişten Günümüze Bulgaristan'da Türk Eğitim Tarihi. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. Mert, M. (2007). Çağdaş Bulgaristan Türkleri Edebiyatının Analitik Bibliyografyası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi. Nuri, H.O. (1937). Aranılan Sevgili. Doğru Yol Gazetesi 1937-1938 yıllarına ait 143-251. sayılar. Oktay Erkoç, G. (2021). “Millî / Erkek”, “Gayr-I Millî / Kadın”: Türk Romanında Yabancı Okullar ve Cinsiyetler Üzerine Etkileri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(40), 421-460. Özdemir, A. (2016). Yeni Kazak Nesrinde Tahkiyevi Türler Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(1), 108-127. Rıza, A. (1922). Muhacir Muallimin Hikayeleri. Şumnu: Ahali Matbaası. Ruhi, E. (1913). Şehit Evlatları. Filibe: Balkan Matbaası. Sazyek, H. (2020). Roman Terimleri Sözlüğü (Roman Sanatından Yüz Terim). Ankara: Hece Yayınları. Şerifof, A. (1966). Şirin. Sofya: Narodna Prosveta. Tatof, S. (1963). Gün Doğarken. Sofya: Narodna Prosveta. Tatof, S. (1967). İki Arada. Sofya: Narodna Prosveta. Tekin, M. (2020). Roman Sanatı I. Ankara: Ötüken. Turan, Ö. (1998). Turkish Minority in Bulgaria (1878-1908). Ankara: Türk Tarih Kurumu. Türker, M. (2004). Kalem Kılıçlaşınca. İstanbul: Ufuk Ötesi Yayınları. Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 276 Yakubof, İ. (1966). Gece İmtihanı. Sofya: Narodna Prosveta. Yakup, İ. (2011). Kestaneler Altında. İstanbul: Akademi Yayınları. Yakup, İ. (2016). Ulu Çınar. İstanbul: Akademi Yayınları. Yenisoy, H. S. (1997). Balkan Türkleri Edebiyatı. Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi içinde (Cilt 8), Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. Yenisoy, H. S. (2004). Bulgaristan Türk Edebiyatına Bir Bakış. Balkanlarda Türk Kültürü Dergisi, (

İlk ve orta okulu doğduğu Yenipazar ilçesine bağlı Kaykı (Stoyan Mihaylovski) köyünde, lise eğitimini ise merkez şehri Şumnu'da tamamladı.

Daha çocuk yaşlarında, kendi deyimiyle ‘edebiyatın en büyülü dalı olan' şiire, merak sardı. Öğrencilik yıllarında, şiirde yeteneğini ilan etmiş ve çalışma hayatına atıldığında muhabirliğini de yaptığı; Bulgaristan'da haftada üç sayı çıkan ve Türkçe yayımlanan ‘Yeni Işık', ‘Filiz', gençlik teşkilatının Türkçe yayını ‘Halk Gençliği' gazeteleri ve aylık ‘Yeni Hayat' dergisinde şiir ve yazıları sıkça yer almaya başladı. Zaman zaman, Sofya Radyosu Türkçe Yayınlar Bölümü'ne misafir sanatçı olarak katıldı. Şiir, röportaj ve mizah programları hazırladı.

“Onu diğer kadın şairlerden ayıran bir önemli fark da onun hiciv ve mizah şairimiz olmasıdır. Mizah ve hiciv yüklü şiirleri, epigramları, manilere ve halk türkülerine hiciv ve mizahlı mısralar ekleyerek toplumdaki düzensizlikleri tenkit etmesi, şiirimize yeni bir ses getirdi.

Ancak, Bulgaristan'da eserlerini yasaklar yüzünden kitaplaştıramadı. Çağdaş Türk kadınının iç dünyasını iyi tanıyan ve onun duygularını sıcak, canlı ve renkli imgelerle terennüm eden kadın şairlerimizdendir.” (Şair ve araştırmacı Dr. Şaban M. Kalkan)

“Altın Çağı'nı” yaşayan Türk Edebiyatı, 70'li yılların sonuna kadar ve dönem sonrasında, çağdaş Bulgaristan şairlerinin var olma mücadelesinde büyük etkisi olan şairlerimiz: Mehmet Çavuş, Naci Ferhat, Osman Aziz, Sabahattin Bayram, Şaban Kalkan, Sabri İbrahim vs. gibi değerlerimiz ile, şair Firdevs Büyükateş tanışma ve çalışma fırsatı yakalamıştır.

Yakından ilgilendiği ana dili ve kültür ilişkisi bağlamında; sözcüklere katılan değere ve estetik bakışa önem vererek, sevdiği o edebiyatın büyülü dalına yönelik, kendini sürekli geliştirmiştir. Edebiyat yarışmalarına katılarak birçok ödüller almıştır.

Totaliter rejimi tarafından yürütülen asimilasyon politikaları sonucu, 1989 yılında, şair ve yazarların büyük çoğunluğu ağır baskılardan bunalıp “ötesi” dedikleri Türkiye'ye sığınmışlardır.

Bu zorunlu göçe tabii tutularak, Firdevs Büyükateş de ailesiyle birlikte, belirli bir süre Edirne'de, daha sonra Kırklareli'ne yerleşti.

Önce özel bir şirkette muhasebecilik yaptı. Beş yıl, Kırklareli Gazi Evleri Kütüphanesi'nde çalıştı, belediyede çevirmenlik yaptı.

Bu arada şiir yazmaya da devam etti. Şehirdeki Kültür, Sanat ve Edebiyatçılar Derneği'nin ( KIRKSEDER ) kurucu üyesi olmakla birlikte, yıllarca yönetim kurulunda görev aldı.

Trakya Bölgesi, Kırklareli'nin yerel basın öncülerinden “Önadım” gazetesinde 14 yıl süreyle köşe yazarlığı yaptı ve zaman içerisinde 6 ayrı antolojide şiirlerine yer verildi. 10 yıldan bu yana İLESAM üyesidir.

Şair Firdevs Büyükateş'ten bahsederken, aynı yılda ve yörede doğan kalem arkadaşı, bir yıl önce aramızdan ayrılan gazeteci, şair ve yazar, merhum Naim Bakoğlu:

“Türkiye Cumhuriyeti'nde, yüreğinin aslına yakışan soyadıyla, birden ortaya çıkıverdi. Ardı ardına bir değil, iki değil, tam altı kitaba imza attı. Bunlardan beşi duygu yüklü şiir bahçesi, bir de düzyazı incisi…”- demişti.

Bu vesileyle geçmiş zaman olur ki, kitapların baskı tarihlerine göre 8 adete ulaştığı ve aynı zamanda şiire göre daha esnek bir anlatım biçimi olan ikinci düzyazı kitabı dahil olmak üzere yayınladığı bu yapıtların başlıklarını yıllara göre sıralayalım: “Ben Ağlarken Gülümserim” - şiir (2005), “Yüreğime Ektim Seni” – şiir (2009), “Ağlatan Şarkı” – şiir (2012), “Damla, Damla Balkanlar” - şiir (214), “Kalemin Dili” – düzyazı (2014), “Ateşi Öpünce” – şiir (2015), Gönlümün Yankıları” – düzyazı (2019) ve “Birkaç Asır Bende Kal” – şiir (2023).

Doğrusu, 34 yıla sığdırılan ve takdire değer bir edebi birikimi olduğunu belirtelim. Uzun soluklu ve yorucu bir yolculuğa da adım atmış olup, önceden alınan ciddi bir karar olduğunu sezinliyorum. Çünkü, hayatımızda toplumsal ve kültürel değerleri, halk bilincini canlı tutmasında arayış içerisine giren her edebiyatçının yolu, maraton koşuçuluğu olarak nitelendirdiğimiz ve özellikle şiirde başarıya giden, ulaşılabilecek tek yol olduğu bilinir.

Rejim değişikliğinden sonra, Bulgaristan'dan birçok şair ve yazarımız Türkiye'ye sığındıklarında, 70'li yıllarda ve sonrası; kategorize edilemeyen “toplumcu gerçekçilik” adı altında ve araç olarak kullanılan, politik amaçlı slogancı şiirin etkisinden sıyrılarak eserlerinde; baskıların ruhsal etkileri, gelenek ve göreneklere bağlılık, yaşam sevincini, Türkiye sevgisi gibi önde gelen konu ve temalarını gündeme taşıdılar.

Bu bağlamda, şair Firdevs Büyükateş, gündeme taşınan konularla ilgili; duygu denkliğiyle, geliştirmekte olduğu dili ve üslûbuyla, kendi düşüncelerini aktardığı şiir ve düzyazı yapıtlarında örnek teşkil ederek, okurları ile eserlerini paylaşmaya devam etmektedir.

Birçok şair suskunluğunu şiirle bozar; konuşamadıklarını, yüreğinde yıllarca biriktirdiklerini, söyleyemediklerini şiir diliyle anlatır.

"Ben, kendimi pek fazla ifade edenlerden değilim. Benim dünyamda kişiyi eserleri anlatır!” – diyor kendisi, “Birkaç Asır Bende Kal” başlıklı kitabının ön sözünde.

Ama, okurlara hitaben verdiği kısıtlı bilgiler dahilinde, aldığı ödül ve plaketlerden bahsetmiyor, bahsetmeyi de sevmiyor, anladığım!

Oysa, 23-24 Eylül 2016 yılı tarihleri arasında, Romanya'nın Braila İlçe Meclisi, İlçe Kütüphanesi ve Romanya Yazarlar Birliği tarafından düzenlenen bir etkinliğe katıldı. Balkan ülkelerinin katılımıyla, festival havasında geçen bu etkinliğin amacı, Balkanlar'da Türk Edebiyatı ve kültürlerarası bir diyalog başlatmaktı. Davet üzerine, her yıl bölge ülkelerinin temsilcileri, kendi kültürünü ve edebi eserlerini tanıtmaya yönelikti.

Balkanoloji ilminin kültürel gelişimine katkıları nedeniyle, Türk Şiiri dalında, şair Firdevs Büyükateş'in kazandığı birincilik ödülü ile çok önemli bir başarı elde ettiğini hatırlatmış olalım.

Firdevs Büyükateş'in, “Birkaç Asır Bende Kal” başlıklı en son kitabının editörlüğünü yapan ve yerel gazetede yayınlanan köşe yazılarını kitaplaştırmaya yönlendiren Kırklarelili şairimiz Hasan Öztürk'ün kısa bir değerlendirmesindeki:

“Betimlemelerine hayranım! Bir insan; bu kadar mı yüreğinin kıyısını, köşesini, bilinemeyen, bulunamaz duygularla bu kadar süsler de, köşe bucak, kıyı kenar arar tarar, bu betimlemeleri bulur buluşturur da şiirinde kullanır?” - ifadesine katılmamak mümkün değil.

Genel hatlarıyla, yapıtın bir özeti olarak şiirsel eklemeleri de ihmal etmemiş:

mısraları şiirin harcı olan örnek betimlemelerdir. Ve isyan çağrışımı olarak nitelendirdiğim örnek bir kıta eklemiş:

Örneğin, “Yaprak Dökümü” şiirinde de olduğu gibi, esas ana konu, kaybettiğimiz insani değerler üzerine bazı gerçeklerin dışa vurum özelliğini taşımaktadır.

İşte bu kadar kısa ve öz, ancak şair anlatabilir demekten, alamıyorum kendimi.

“Ateşi Öpünce” başlıklı bir diğer yapıtındaki ele aldığım eserlerinde ise, sade ve yalın bir dille ruhunun aynalarında, şu mısralarla yüzleşiyor şair:

Sayfaya odaklandığımda, bilhassa şiirin gelişim bölümünde ve kıtanın 2 ayrı mısralarında

- sözleriyle, tüm diğer şiirlerinde de olduğu gibi, duraksıyorum.

Eğer edebiyatın çıkış noktasını ele alırsak; şairin kendi ruhundaki sezi özelliklerine, öz ve inandığı değerlerini sade bir dilde anlatımla, okurun yüreğine dokunma çabası olgusunu sezinliyorum. Örneğin, “Sözü az söyle, güzel söyle!” kuralının bir çağrışımıdır adeta, ki “Ruhumun Aynalarında” başlıklı bu şiir sadece 3 kıtadan ibaret ve diğer eserleri gibi, “minyatür şiiri” hatırlatmaktadır.

Örnekler paralelinde, birçok eserlerinde olduğu gibi, şairin son kitabındaki orta sayfalarında yer alan “Yeşil Sızı” başlıklı şiirin ikinci kıtasında mısraları ile şair, duygu ve düşüncenin derinliğine dokunuşu çabasında olduğudur:

mısraları, okurun hayallerini zorlayarak “ayrılıkların, susuz çöllere benzerliğini” tasvir ederken, tüm şiirlerinde aynı duygu çalkantıların serzeniş özellikleri dökülüyor kaleminden.

Zaten bu düşünsel derinlik, kişisel anlam taşıyan mısraların, okuyucuda etki yaratması amaçlı değil midir? Kişiliği ile eserleri arasında oluşturduğu sıkı bir bağ izlerini taşımaktadır. Her şiir bir hikâyeye götürüyorsa insanı ve hayatın inişli çıkışlı kırıklarıyla yüz yüze geliyorsa, içsel bir dürtüden kaynaklanan bu yapıtlar, hayatın ta kendisi ve bir parçasıdır.

Bir şiirde, okurun kendi duygularına dokunulduğunu hissediyorsa eğer, yaşadıklarını istemsizce kıyaslamaya başlar, hayat bakış açısı genişler ve gelişir. Mısralar arasında kaybolur insan. Ve daha birçok örnekleri tüm yayınladığı eserlerinde benzeri örnekler mevcuttur.

Şair Firdevs Büyükateş, hayattan örnekleriyle ve tüm yapıtlarında evrensel konular zenginliği bakımından çok renklilikten yanadır:

Türkiye sevgisi (”Türkiye'm”, “Ben Bir Türk Kadınıyım“, “Vatan Bölücülerine”), göç olgusunun bıraktığı ruhsal etkiler (“Kader”, “Sürgün”, “Gülistan Yurdum”, ”Yaralı Mevsim”) aşkları (“Aşk Masalı, “Mucize”, “Mücevher Gibi”, “Gözlerin”, “Sana”), hüzünleri, sitemleri, özgürlüğün tadını, sıla hasretini, doğa güzelliklerini, merhameti, neşesini, tutkularını vs. anlatır şair.

Ancak, nasıl bir tutkudur ki, anlam bütünlüğü içerisinde etkileyiciliği ve şiirselliği hep bir arada yakalayabilmiştir. Şair işçiliğinin en belirgin özellikleri; kişisel söz, beyinleri zinde tutan dilsel deneyimlerin öncelikli oluşu değil midir?

Dolayısıyla şair, kendi yüreğinde yoğurduğu uyum içindeki sözcükleri, hece ölçülü kalıplara sığdırmış ve içerik yeniliklerine de yer vererek, duygu yoğunluğunu derinlere taşımıştır. Özellikle de ele alınan konuları farklı biçimde ve kendine has bir üslupla ifade etmektedir.

Sadece şiirlerinde değil, yayınladığı düzyazılarında, sözcüklerle haşır neşir olması ve anlatım biçimini farklı boyutlara taşıdığı o ifadeler, düşüncenin zenginliğini de açıkça ortaya koymaktadır.

Bu bağlamda şair Firdevs Büyükateş, şiirin harcını oluşturan betimleme, düşlemeler, tunç uyaklarla ve duygu denkliğiyle geliştirmekte olduğu üslûbuyla, yaşamın amacı ve anlamı üstüne düşüncelerini eserlerinde okurları ile paylaşmaktadır.

Bugüne kadar yayımladığı 6 şiir ve 2 düzyazı kitaplarıyla ilgili, Balkanlar ülkeleri, uluslararası yazarlar ve şairler toplantılarına katılmış, Türkiye'de ve Bulgaristan'ın birçok şehirlerinde yayın tarihlerine göre tanıtımlar yapılmış, şu ana kadar söylenenlerin yanı sıra, yaratıcılığı konusunda okuyucuların desteğini almıştır.

Sonuç olarak, “Kalemin Dili” ve “Gönlümün Yankıları” düzyazı kitaplarından sadece bahsetmekle yetinmiş olup, şiire göre daha esnek bir anlatım biçimi ve akıcı bir dille taşımasıyla, kişiliğine özgü bir dille, özlü sözlerini hatırlatalım:

Yahya Akbulut

Çorlu, 10.05.2024

Türkçede diyalektler, özellikle Deliorman ağzı üzerine araştırmalar, incelemeler yapan, bu yöre ağzına ilişkin bir de sözlük hazırlayan, halkbilimi derleyen, bilimsel boyutlu tarihsel araştırmalar yapan, şair İsa Cebeci'nin Türkçeye sevgisi işte böyle sonsuzdur. Onun bu sevgisinin kutsallığı ve yüceliğini pekiştirmek için,

dizelerini eklemeliyim.

(Çalkalan Gönlüm Çalkalan şiir kitabından.)

Yazıncıda, sezi, duyular, sanatçı olmayandan daha üstün, gelişkin, güçlüdür. Sevgi, özlem de öyle. Söz konusu dil olunca, o sevgi baskın bir sel olur. Hele anlatıma en yatkın dillerden biri Türkçeyse bu, sevgi, denizlerce, anadenizlerce büyür, çoğalır. Dünyanın bütün dilleri güzeldir ama belki bizim olduğu için Türkçemiz, ninnilerle, türküler, mani, ağıt, tekerleme ve şiirlerle, sanırım bir o kadar daha güzelleşir.

Ahmet Kutsi Tecer'den bir dörtlük örneklemesiyle görüşümü kanıtlayayım:

Bir Türk dili uzmanı, tarih araştırmacısı ve yazar, şair İsa Cebeci'de Türkçe sevgisi elbette ki derin ve kapsamlı, bir başka deyişle sınırsız olacaktı. Türkiye'de Köy Enstitüleri neyse, pedagoji okullarının da Bulgaristan Türkleri için o olduğunu ve Cebeci hocanın o okullardan birinden mezun olduğunu burada vurgulamalıyım. Bulgaristan'da sosyalist devrim, tüm İmam Hatip Okullarını kapatmış, Şumnu'daki yüksek kısmından öğretmenlerin devrime bağlı olanlarını yeni açılan, lise düzeyindeki köy öğretmeni yetiştiren okullara atamıştı. O öğretmenlerin kimisi İstanbul'da, kimisi Mısır'da öğrenim görmüş, bilecen kimselerdi. Görevlerini gönülden, isteyerek yaparak öğrencilerine, üniversite düzeyinde bir hazırlık vermişlerdi.

Bulgaristan Türkleri Edebiyatına baktığımızda, yazar ve şairlerin büyük bölümünün o köy öğretmenleri liselerinden mezun olduklarını görürüz. İsa Cebeci hocamızın birikim ve donanımın temelinin de orada atıldığı savlaması hiç de abartılı olmayacaktır. Doğallıkla onun Sofya Üniversitesinin Türk Dili Bölümü mezunu olduğunu, hele, yoğun kişisel çabalarını da göz ardı etmemek gerekir.

İsa Cebeci, genelde seslem ölçülü (Hece vezni) şiirler yazıyordu. Bu klasik şiir tekniği yüreğinde yer etmiş olmalı ki, yer yer serbest şiire kaçamaklar yaptıysa da huzuru kesenkes hece ölçüsünde buluyordu. Bu şiir kalıbı artık evi barkı, yurdu, ocağı olmuş, ayrıca halk şiirine de özel bir ilgi ve sevgisi vardı. Öyle bir sevgiydi ki bu; sanki Karacaoğlan gibi sazını omuzlayarak (Hocamız saz çalmayı da biliyordu) şiirlerinden bestelediği (Cebeci, aynı zamanda besteler de yapıyordu) şarkıları, türkülerini, Deliorman'ı, Doburca'yı, Geriova, Rodoplar'ı köy köy gezerek seslendirecekti.

Şiirleri, bilinci zorlamayan ama sıradan olmayan, acılar, sızılarla örülmüş, çıtkırıldım bir düşünbilimsellik içeriyor. O sessiz başkaldırısı ile düşünce yoğunluğu labirentinde yolunu şaşıran Batı hayranı yalaka şairlere, inadına gelenek, inadına seslem ölçülü şiir, diye meydan okuyor. Arapsaçı gibi mi ya da içi çıkmaz bir ceviz gibi mi olmalıdır şiir? Sanırım, insanları şiirden soğutan, işte bu postmodern, sağlıksız, çürümekte olan yazınsal görüştür. Savrukluk bir ölçüt olmuş, ne denli bilinç yorucuysa yapıt, o denli tutulur yargısı egemen yazınımızda. Şiir elbette düşünsel derinlikli olacaktır. Ne var ki derinliğin de sınırı olmalıdır. Düşüncede derinlik,

diyen Nazım'ın imge yoğunluklu dizelerindeki gibi kararınca olmalıdır. Nazım Hikmet anlaşılır şiirler yazdı. Ne yitirdi peki? Hiçbir şey yitirmedi, tersine çok şey kazandı. Dünya dün, şiiri önünde saygıyla eğiliyordu, bugün de eğiliyor. Şiirleri, Ömer Hayyam, Mevlana'nınkiler gibi ilelebet okunacak.

Arkadaş şiirinden alıntıladığım yukarıdaki koşukla, geçen yıl aramızdan ayrılan İsa Cebeci hocamın yaş gününü kutluyorum.

Üzerinde yaşadığımız toprakların diyetini vermek, bize atalarımızdan kalan bir mirastır.

Bulunduğumuz yeri ihya etmenin ötesinde hiçbir gayemiz olmadı.

Balkan Harbi'nde, Birinci Dünya Savaşı'nda, Alman İdeolojisi'nde ve nihayet Sovyet komünist rejiminde bizler, bu topraklarda ne yapılması gerekiyorsa onu yaptık.

Sırta vurulmuş bir bıçağımız yok, arkadan söylenmiş bir sözümüz yok, izinsiz bir bahçenin gülünü hiç dermedik, destursuz bir kapıdan geçmeyi haram bildik.

Söz söylemek gerektiğinde lekelemek için çamur atmadık, bilakis dürüstçe yüzüne karşı söyledik, kim ne hak etmişse.

Haksızlığa uğramışsak da saldırarak öç almadık. Kendimizi korumak için savunmaya kalktı tüm kalkanlarımız.

“Yaptığı savunmayı kayıtlardan silmek lazım… Eğer hapisten çıkar ve bu konuşmayı kendi halkına ya da diğer azınlıklara anlatırsa SOSYALİZMİN TEMELLERİNİ KÖKTEN SARSACAK bir isyana sebebiyet verebilir. Bu savunma hiçbir yerde dillendirilmemeli.”

“Farkındayım, durum kesinlikle ciddi; başka türlü olsa zaten Jivkov'a kadar uzamazdı konu. Siz sadece onu hapse atın yeter.” (Mahkemeden)

Mehmet Habil, şu an bir anıtın üzerinde yazan sadece bir isim değil, geçmişte vatan olan bir toprağın üzerine dökülen kanın adıdır.

Erdal Erşehit

Bulgaristan'da bir Türk: Mehmet Habil ( Kitap )

KİTAPYURDU DOĞRUDAN YAYINCILIK (KDY)

Büyük Türk düşünürü Cemil Meriç, “aydın”ı, “kendi kafasıyla düşünen, kendi gönlüyle hisseden kişi” olarak tarif eder.

Bulgaristan'da komünizm döneminde insan hakları uğruna kalemini kılıç yaparak savaşan şair, yazar ve dava adamı Ömer Osman Erendoruk'un ömrünün yedi yılı hapis ve sürgünlerde geçer.

O, işkencelerin en acımasızca uygulandığı, on binlere mezar olan Belene Ölüm Kampı'na da atılır.

Buna rağmen, komünist sistem onun Bulgaristan Türklerinin millî ve manevi yolunu aydınlatan kalemini asla kıramadı, susturamadı.

Yarım asra yakın bir süre komünizmin baskısı altında Bulgarlaştırılıp eritilmeye çalışılan Türk halkının acıları, ıstırapları, yalnızlığı, yönetimin sahtekârlığı, eserlerinin vazgeçilmez konuları olur.

Ömrü boyunca, kendi halkıyla bir bütün olarak kalan demokrasi savaşçısı Erendoruk:

şiirinde kendini çilekeş milletine adadığını ifade etmiştir.

Üstte ilk defa kullandığım, bu fotoğrafı 1989 yılın haziran veya temmuz ayında, kendisiyle ilk İstanbul gezimiz sırasında Gülhane Parkı'nda çekmiştim. Kalitesiz bulduğumdan dolayı, ancak şimdi gün ışığına çıkarmayı uygun buldum.

KOŞUKAVAK'TA ERENDORUK'UN İTİBARI İADE EDİLDİ

Geçen yıl çalışmaya başladığım "SUSTURULAMAYAN KALEM - Ömer Ö. Erendoruk" belgesel filmimin galası, önceki gün Koşukavak"ta evinin yakınındaki kültür evinde yapıldı.

Yakınları ve sevenleri,büyük şair, yazar ve dava adamıyla yüzleşme fırsatı buldular.

İzleyenlerin kimi gözlerinin yaşardığını,vkimi ağladığını ifade ettiler.

Komünist rejimin cezaladığı Ömer Osman'a sokağın adı da ezan sesiyle verilerek iade-i itibar edildi.

Sen nelere kadirsin ya Rab!

Yapımı yedi ay süren eserde 200'ün üzerinde fotoğraf, 60 civarında video kullanıldı. Görsel malzemenin yüzde sekseni kendi arşivimdendir.

Türkiye'deki gala 2 Mart'ta, Koşukavak Yöresi Derneği tarafından Bursa'da düzenlenecek. Orada görüşmek dileği ile.

Mehmet Türker

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın desteği ve Beykoz Belediyesi'nin ev sahipliğinde gerçekleşen festivale Yurt Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB), İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Artizan Sanat ve Macar Kültür Merkezi katkı sağlamakta.

Festivalin açılış töreninde, Bulgaristan doğumlu, Türkiyeli şair İbrahim Kamberoğlu'na Onur Ödülü takdim edildi.

Festivale 8 ülkeden 20 şair katılmakta - İbrahim Kamberoğlu, Çiğdem Sezer, Erol Tufan, Tuba Kaplan, Raşit Ulaş, Ebru Özden, Zeynep Arkan, Ayşe Şafak Kanca, Halime Yıldız, Nihat Özdal, Zeynep N. Tiryaki, Sevgi Vural ve Ercan Yılmaz ile İspanya'dan Jordi Virallonga, Kuzey Makedonya'dan Hristo Petreski, Macaristan'dan Petra Szöcs, Bulgaristan'dan Aziz Nazmi Şakir, Yunanistan'dan Ayşe Adem, Irak'tan Ahmed Murad ve Azerbaycan'dan Ferit Hüseyin etkinliğe konuk olacak. Festival 26 Kasım'da sona erecek.

İbrahim Kamberoğlu'ndan yeni şiirler

Dünyanın çeşitli ülkelerinden gelen birçok ünlü şair, yazar, akademisyen ve türkologların yanı sıra, Bulgaristan'daki Türk Edebiyat Topluluğu'nu temsilen, Kadriye Cesur, Emel Balıkçı ve Mehmet Alev katılmakta.

Nöbettepe Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Kadriye Cesur, Filibe'de çıkan edebiyat ve kültür yayınının geniş ve doyurucu bir tanıtımını yaptı. Ayrıca, son dönemin tutulan yazarlarından Emel Balıkçı ve Mehmet Alev ise birer bildirim sundular.

Misyon Haber Ajansı

unuttum yüzünü kardeşin de dostun da,

ve izlerim kaybolurken yoğun bir siste

sinem yanık sinemde uyur

ozan uzak paris'te

o yüzden hasret

hep benden yana...

gücenmiş mevsimlere göçmen kuşlar umarsız

ressamın insafında çiçeklerin renkleri,

bu ben miyim tanrım dağınık ve kararsız?

şiirlerimde ayrılık

düşlerimde hep tuna

o yüzden gurbet hep benden yana...

beklediğim gelmedi aradığım firarda

çekip gitmek habersiz en iyisi anladım

ama kapkara bir yol baktırdığım fallarda,

içimde gurbet

yürekte hasret

o yüzden hüzün

hep benden yana...

tüm unuttuklarımı

hatırlamaya çalışırken

her gün batımı,

mendebur bir iş adamı

gibi gene batırdım akşam akşam

güneşi..

Resim: Melodi / Kamber Kamber

____________

“… Boşlukta sarkışı gibi kolsuz bir yenin / Ulusuna hıyanet edişin var ya senin / Cezası ölüm olmuş hep hıyanet edenin/ Kısır görüşlerinle zindan gibi ıssızsın/ Çünkü sen bir vicdansızsın…”

Bulgaristan'da dikta rejimini karşısına alma yürekliliği gösteren yazar ve şair, Ömer Osman Erendoruk, dostluğa ihanet edenlerin üzerinde durmamış, ne var ki halkına ihanet edenleri asla bağışlamamıştı.

İnsancıllık özümsemeli, halkını sevme erdemi onun için yüce, kutsaldı. (Sabır Duası şiir kitabındaki lanetleme şiirinden alıntıladığım yukarıdaki dizelerde yüklendiği söz konusu kişi, gönüllü Orlin Zagorov Bulgar adını alan, ad değiştirme sürecinde yazarımızın deyişiyle “Komünistlerin zangoçluğunu yapan” Şükrü Tahirov'tur.)

Erendoruk, o sevgiyi milliyetçilik arenasına taşıyarak orada saplanıp kalmadı; başka ulus ve toplulukları, Bulgar ulusunu da saydı. Yanlışlıklarına körü körüne bağlı zamanın bağnaz siyasetçilerinin ülkede yaşayan Türk azınlığa uyguladığı baskıları Bulgar halkına mal etmedi. Çünkü onun da arkadaşlık ettiği bir Dobri'si, evine konuk gelen bir Zahari'si vardı.

Dillerin birbirine düşmanlıkları düşünülemeyeceği çıkarsamasından yola çıkarsak, iç içe yaşamış, yazgı birliği etmiş ve etmeyi sürdüren halkların da birbirlerine düşmanlıkları düşünülemez. Tarihte süregelen iğrenme, tiksinme ve ayrıştırma çabalarının çoğunu, her türlü kalleşliği, yasadışılığı uygulayan bütüncül erkler körüklemiş durmuşlardır.

Türk Edebiyatının özbeöz oğlu; Bulgaristan Türkleri Edebiyatı'nda özel bir yeri olan Ömer Osman Erendoruk, yazının tüm türlerinde yapıtlar verdi. Öyküyle çıktı yola, romanda karar kıldı. Gönlünde ılgara koşan yazma tutkusunu ne şiir ne öykü ne roman ne deneme ne de oyun söndürebildi. Romana kapağı atmasında en etkin etmenlerden biri sanırım, onun bu yazma istenciydi. Romanın sınırsız olanakları, uçsuz bucaksız özgürlüğü tam ona göreydi.

Görüşmelerimiz sırasında, gemleyemediği düşünce ve duygularını başıboş bıraktığını, onların akışını olağandışı bir hayranlıkla izlediğini söylerdi. “Kimisi menekşe, kimisi badem gözlü, baygın bakışlı, işveli esin perilerini de unutmamak gerek,” derdi.

Bilindiği üzere güzellik varlığını sanata borçludur. Sanatın ise kalıcı, sıra dışı bir güzelliği vardır; gözelerinde evrilme eğilimli birçok oluşumlar, biçimlenmeler taşır. Tek böbrekle yaşadığı için sonunun pek uzak olmadığını kestirebiliyordu. O nedenle kafasında harmanlanan konuları bir an önce yazıya dökmeye ivedileniyor, eğer ölüm hoşgörü süresini uzatırsa, yayımladığı kitapları yeniden ele almayı düşünüyordu.

Uçurum başlıklı romanında eleştirilemez denilen erki eleştirmesi, üstüne üstlük ona kafa tutması, yapıtın dosyasını okumaları için çevresindeki arkadaşlarına vermesi, onlardan birinin Erendoruk'u Emniyet Müdürlüğüne gammazlaması yüzünden yazar beş yıl hüküm giymiş, hapishane yılları boyunca yalnız şiirle uğraşmıştı. Bu alışkanlık onu cezasını tamamladıktan sonra da bırakmamıştı. Gençliğinde şiiri öyküyle yan yana götürürken, olgunluk çağında onu romanla at başı götürür olmuştu.

Konusu hiç değişmedi; hep Bulgaristan Türklerine uygulanan baskıları anlattı. Bazıları onu sosyalist yönetimin ülkedeki Türkleri eritme siyaseti konusuna saplanıp kalmakla suçluyordu. Kaldı ki, bu konu yazarın yazgısıydı; orada kalması doğallıkla olağan ve kaçınılmazdı.

Aslında Bulgaristan Türklerinin çilesi sanıldığı kadar bıktırıcı değildir. Değişik açı, yönden, bir başka anlatımla, art niyetsiz, önyargısız ele alınır, irdelenirse, usandırmaktan öte, okuyana ilginç bile gelebilir.

Erendoruk işte onu yaptı; konuya değişik yönlerden bakıp ele aldı, halkının sağaltımı olanaksız yaralı yaşamını romanlarında anlattı. Gerçi onun Bulgaristan Türklerinin yaşamının her evresine özgü yapıtları vardır. Ne ki ağırlıklı olarak sözde Marksist dizge dönemine eğilmeyi gerek gördü. Bir yazarın yaşadığı çağı, zamanı en iyi anlattığını hepimiz biliriz.

“…Bölünüp diliniyor yüreğim dilim dilim / Her dilim yüreğimden kopan haykırış / Mahpus oldum olalı sırılsıklam mendilim / Yüzümde ıstırabın izleri kırış kırış /…” (Dilim Dilim Yürek kitabının, Yüreksiz Şiir şiirinden.)

Batı hayranı olmamış, yapıtlarına gerekli yazınsal besini Türk Edebiyatından almıştı. Türk Edebiyatı, kimseyi yabancı akımlara gereksindirip özendirmeyecek denli varsıl bir edebiyattır. İçine girmek kolaydır da çıkmak kişinin yıllarını alır. Gerçi Erendoruk, yalnız Türk Edebiyatını izlemekle kalmamış, çevirilerinden Bulgar, Rus, Fransız, İngiliz, Alman, İtalyan, Amerikan edebiyatları ile de ilgilenerek, geniş bir birikim, deneyim kazanmıştı. Yabancı edebiyatlardan aldığı, Türk Edebiyatından aldıklarının yanında devede kulak kalır. Öteki yazınlarda bulamadığını Türk Edebiyatında bulduğunu bana hep söyler dururdu. En çok hoşuna giden, edebiyatımızın yeniliğe açık olması ne ki yine de özünde geleneksellik çizgisini korumasıydı.

Türkiye'de bütün yazdıklarında daha Bulgaristan'da iken girdiği sosyalist gerçekçilik akımından esinlenmeler, yansımalar vardır. “İnsan niçin kitap okur? Okuduğundan tat, zevk almak için değil mi? Yaşar Kemal'in İnce Memed'ini okuyunca hangimiz dağa çıkıp eşkıya olmak istemedik? Fakir Baykurt'un Onuncu Köy'ündeki o öğretmenle birlikte hepimiz sürgüne gitmedik mi? Sabahattin Ali'nin, Arabalar Beş Kuruşa öyküsünde araba satan çocuğun yanında değil miydik? Kışta kıyamette, “Ayran, buz gibi ayran!” diye bağırmadık, bir başka öyküde yazarla birlikte keller fırlatarak zalimlerin sırça köşklerini yıkmadık mı? Orhan Kemal'in Çukurova'sında, pamuk toplayanlarla beraber sivrisinek sokmalarından sıtma nöbetleri geçirmedik mi? Orhan Pamuk'un Kara Kitabı ile bilincimiz yorulmadı, düşüncelerimiz karışmadı, okuma isteğimiz sönmedi, gönlümüz kararmadı, ruhumuz sıkışıp kitabı elimizden fırlatmadık mı?” derdi.

Romanlarında zaman zaman eski sözcükler kullandıysa da yalın, akıcı bir dili hiç bırakmadı. Yapıtlarına aldığı kişiler yaşamını alın teriyle kazananlardı. Doğduğu Rodoplar bölgesinin insanlarının düşünüş, davranış, algılayış biçimini bilinçlice kullandı. O nedenledir ki roman kişileri okuyucuya bildik, tanıdık gibi gelir, olaylar kurmacadan öte birebir yaşanmışlık duygusu verir. Gerçi yazarın görevi gerçeklere doğaötesi güzellikler giydirip daha çekici, görkemli yapmak değil midir?

Bir yazar düşününüz; başkaları gibi komünist erke yaranmamış, acımasızlığını, kıyıcılığını bile bile onu karşısına almış, en etkin silahtan da caydırıcı kalemiyle kelle koltukta savaşmıştı.

“…Günlerin kapkaranlık loşluğunda sarkarak / Dil çiğniyorum tutsak mutluluğa tuzakta / Bir köpek kafatası parçalıyor /Üstüme yağmur, acı serpen karanlık / İçimde son ışığın gözlerini oymakta…”

ama çoktandır böyle

yazdığım şiirleri

sokak çocuklarına veriyorum

derme çatma uçurtmalarına

kuyruk yapsınlar

hüzünlenince son yazdıklarımı

tekirdağ sahiline bırakıyorum

şahidim martılar ve kumdaki yosun,

varsın marmara adasında

o sarhoş balıkçı

deniz kızına şiirler okusun,

iki gözüm önüme aksın

hiç haberim olmadı

ama parmak izlerimden

peşime düşmüşler

ve kamu malına zarar vermekten

her yerde aranıyorum,

hora feneri gibi yalnız ve hüzünlüyüm

marmara denizi kadar yorgun

huzuru şeytan alıp götürmüş

duyurulur;

duyanlar duymayanlara söylesin

avukatlığıma soyunacak

bir kadın arıyorum

ücret dolgundur...

Yeni çiftlik / Tekirdağ

Oysa, yaklaşık iki ay önce; Burgaz şehrinde, bu yıl yedincisi düzenlenen Türk Dili, Kültür, Din ve STK Çalıştayı'na birlikte katılmıştık.

Ani vefatıyla, arkasında çok sevdiği bir aile, kendisini sevip sayan binlerce okur bıraktı.

Sanal ortamda, Türkçemizi canlı tutmak uğruna, o tüm güzel insanları bir çatı altına toplayarak köprüler kurduğu, örf ve adetlerimizin dile getirildiği ve yaşatıldığı “Naim'in Köşesi - 2 ” sayfası da öksüz kaldı.

Aynı edebiyat sayfasında “Mart ayı, dert ayı. Ne hikmetse, ben hep Mart ayında kaybettim sevdiğim şair abilerimi; Latif Ali Yıldırım, Naci Ferhadov, Zahit Güney, Mehmet Cavuş, Galip Sertel ve bu yıl da... Naim Bakoğlu'nu!” - diyor, kısa şiirin nadir temsilcilerinden, saygı duyduğum şair İbrahim Kamberoğlu.

Ve akabinde, Hatice Zafer üyemizin dilinden dökülen: "Naim Baba, sen de mi?" ifadesi, kelimelerin tamamen kifayetsiz kaldığı bir yer...

Hayat işte, sürekli devinim içinde sonsuz ve sınırları olmayan bir süreç!

Şair, yazar ve gazeteci Naim Bakoğlu, 25 Nisan 1947 yılında, Bulgaristan'ın Deliorman yöresi Şumnu ili, Kulakova (Dolina) köyü doğumludur. İlk ve orta okulu doğduğu köyde, daha sonra öğrenimini Şumnu Tarım Meslek Lisesi'nde tamamladı. Askerliğini yaptıktan sonra, Yeni Pazar ( Novi Pazar ) şehrinin porselen fabrikasında, dekoratif ressam olarak çalışmaya başladı.

Milli ruhu yüksek olan şair, ilerici görüşleri ve aydın düşünceleri yüzünden, yerel yöneticilerin dikkatini çekti ve izlenmeye alındı. Fabrikada “tehlikeli” görülünce işten atıldı. İşsiz kalan Bakoğlu, önce inşaatlarda, sonra da Devne'deki çimento fabrikasında çalıştı. 1989 yılında zorunlu göçe tabi tutularak Türkiye'ye göç etti. Bir yıl İzmir / Aliağa'da yaşadı. 1991 yılında, Bulgaristan'a dönerek, faal olarak “Hak ve Özgürlükler Hareketi”ne katıldı. Hareketin yayın organı olan Hak ve Özgürlük gazetesinin Kuzeydoğu Bulgaristan muhabirliğini üstlendi.

Naim Ömer Bakoğlu, yazmaya küçük yaşlarda şiirle başladı. Bulgaristan'da o dönemde Türkçe yayımlanan Yeni Işık gazetesi ve Yeni Hayat dergisinde, Sofya Radyosu'nun Türkçe yayınlarında sesini duyurmaya başladı, edebiyat yarışmalarına katılarak ödüller aldı.

Bugüne kadar elimizde, sağlığında yayımladığı Sokaktaki Adam ve Bizim Sokak başlıklarını taşıyan iki şiir kitabı, anılar ve kısa öykülerden oluşan Bülbülün Yuvası ve Azman (Türkçe ve Bulgarca) adlı romanı kaldı.

Şiirlerinde ve diğer çalışmalarında özellikle Deliorman Türklerinin geçim sıkıntılarını, göç acılarını ve totaliter Bulgar yönetiminin baskılarını dile getirdi. Ayrıca röportajlar yaptı, siyasi makaleler ve yol / gezi notları yazdı. Eserleri, Bulgaristan'daki Türkçe basın organlarında yayımlandı.

Kuzey Kıbrıs, Ankara, İstanbul, Marmaris, Datça ve Elazığ gibi değişik şehirlerde düzenlenen şiir şölenlerine katılarak Bulgaristan Türkleri şiirini temsil etti.

Bulgarca da bilmekte olan şair, evli ve iki kız çocuğu babasıdır.

Naim Bakoğlu ile görüşmelerimizde, zihnimde son derece mütevazı, ölçülü, dengeli, hoşgörülü ve Bulgaristan'da yaşayan Türklerin kültürel kimliğini koruma misyonuna bilinçli olarak bağlı bir insan imajı oluştu. Sohbetlerimizde bir kez olsun ötekiliştirmeye yönelik olumsuzlukları dile getirmedi.

Dönemin totaliter rejimi tarafından, “soya dönüş” başlığı altında yürütülen baskıcı politikalara karşı yaşadığı haksız aşağılanma konularından ihtiyatlı bir şekilde kaçınmıştır. O, kin besleyebilecek ve intikam arzusu taşıyabilecek bir insan değildi.

Ölümünden sonra bize sadece 4 yayımlanmış eserini miras bırakmış olması, onun Bulgaristan Türkleri edebiyat tarihindeki yerini azaltmaz ve değersiz kılmaz.

Şiirleri, yalnızca ele aldığı konuların önemi nedeniyle değil, aynı zamanda ana dilimizin söz varlığını kullanarak yarattığı zarif, zengin, etkili şiirsel söylemiyle, yaratma yeteneğiyle, yüksek bir sanatsal değere sahiptir.

Şiirsel söz dağarcığının özgünlüğünden, şiirlerinin ritmik ve melodik doğasından, imgelerden her zaman etkilenmişimdir.

Bakoğlu'nun düzyazı eserlerindeki dilde, gerekse lirik eserlerindeki nazım düzeninde, Türk folklorunun etkileri açıkça hissedilmektedir. Onun dizeleri Bulgaristan Türklerinin şiirini her tür uluslararası platformda bizleri hakkıyla temsil etmektedir.

Roman türü, başlı başına Bulgaristan Türkleri Edebiyatı'nın çok verimli olmadıkları bir türdür. 1970'lerden sonra ise ayrıca belirgin bir durgunluk yaşayan bu edebiyat dalına Naim Bakoğlu “Azman” adlı romanıyla bireysel katkı sağlamıştır.

1990 yıllı sonrasından vefatına dek, Bulgaristan'da yaşayan Bakoğlu'nun güçlü şair yönü ve deneyimli gazetecilik kimliği sayesinde roman türünü deneyen temsilcilerden biridir.

“Azman” (2006) romanında Naim Bakoğlu, hazır bir malzeme üzerinde roman kurgusuna girişir. Uzun yıllar şiir türünde kalem oynatan şair, Deliorman Türk folklorunda bilinen bir efsaneyi romanlaştırır.

2006 yılında, Silistre'de yayımlanan kitap, uzun yıllar şiir türüyle yetinen Bulgaristan Türk okuyucusu üzerinde, tıpkı diğer romanlar gibi ilgi uyandırır. Azman adlı genç ile Cemile adlı bir ağa kızının, hüsranla biten aşk hikâyesi üzerinde temellenir. Oğlu olmayan Deli İsmail Ağa, Azman'ı evladı gibi bilir; ama zamanla Azman ile kızı Cemile arasında aşk doğar ve evlenmek isterler. Bu süreçte Hacca giden Ağa, kızını bir başka ağanın oğluna verir. Aşıklar bu duruma direnseler de bir araya gelemezler. Bu evliliğe dayanamayan Azman, canına kıyacak, bir müddet sonra Cemile de veremden ölecektir...

Yazar, şiire bağladığı Azman'ın kararını, şu duygusal dizelerle nokta koyar:

”...Yitirmiş aklını, fazla dayanamamış Azman

Armut ağacına yürümüş, çıldırmış bir anda.

Davul zurna sesleri gelirken aşağılardan

Yıpranmış bedeni yaprak gibi sallanmış dalda!”

Özellikle bu romanda dikkati çeken ayrıntı, yazarın kendi aile tarihi ve anıları üzerine, Deliorman yöresine özgü, bolca folklorik malzemelerden beslenmesidir. Uzun süren araştırmaları neticesinde, efsaneye dayalı kurguyu zenginleştiren bu özellikler, yardımcı unsurlar olarak kullandığını söyleyebiliriz...

Bakoğlu'nun eserlerindeki iç konuşma ve diyalogların özgünlüğü, Kuzeydoğu Bulgaristan yöresinde yaşayan Türklerin ve bugüne kadar korunan lehçelerinin dil özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Aynı zamanda eserlerinde, yerine göre çağdaş Türk dili normlarına uygunluğu dikkat çekmektedir.

Dil olmadan, edebiyat olmadan, folklor olmadan hiçbir etnik topluluğun veya halk kimliklerini korumanın yolu yoktur.

Naim Bakoğlu'nun, bu insani davaya çok fazla enerji ve emek sarf ettiği, çevresi tarafından da bilinir. İmliğine dayalı hak ve özgürlüklerini, kültürel farklılıklar karşısında korunması, toplumsal çeşitliliğe ve ötekilek gibi kavramlara saygı, etnik ve dini olarak kendi kaderini tayin etmesi, kim olduğunu bilme hakkı ve atalarından miras kalan ahlaki ve manevi değerleriyle gurur duyması, her birey için olduğu gibi, onun da en tabi hakkıydı.

Naim Bakoğlu, çok önceden yolunu belirlemiş olmalı ki, 53 yıl önce yazdığı “Bir Şairin Duası” başlıklı serbest nazım şiirinde şöyle seslenmişti;

“...Sıva kollarını işçi dayı; Vur, vur, vur!

Ağır yumruklarınla kısır başımı kır.

Nasırlı ellerini uzat, perdeli gözlerimi oy!

Çıkarıp at, avare kalbimi. Yerine, insan kalbi koy!..”

Ve bugün, yüreği deryalar kadar geniş, kalbi hayat ve neşe dolu, cana yakın bir Deliorman insanı olan Naim Bakoğlu'nu uğurladık.

Artık, Sokaktaki Adam kitabında dile getirdiği “yastık altı” şiirlerine de ihtiyacı yoktu.

Seçimi de zaten hep sanat ve edebiyat yönünde olmuştur. Sanat onun hayatıydı. Yıllarca kan kaybeden Bulgaristan Türkleri edebiyatı, yeni bir kalkınma dönemine girdiği ve günümüzdeki demokratik koşullar içinde, totaliter rejim döneminde aldığı yaraları sarmaya başlamışken, ana dili olan Türkçeye sahip çıkma uğuruna, büyük bir azimle çalışmalarını sürdürmekteydi. Kendini ifade etmek için bıraktığı eserler bir girişimin, bir yatırımın parçası olduğu bilinciyle daha sevgi dolu, daha insan olmanın bir yolu seçtiğinin peşindeydi.

“İnsan” adlı şiir derlemesi kitabının ön sözünde şöyle demişti:

“Ömür dediğin, beşik ile musalla taşı arasında, hiç farkına varmadan geçiverir. Ve insan, bundan sonra ya iyilikleri, ya da kötülükleri ile anılır. Ben ardımda iyilikleri, hoşgörümle hatıralarımı bırakmayı tercih ettim!"

Çünkü, sanat (özellikle edebiyat) yoluyla iletilebilecek ve gelecek nesillere miras kalabilecek çok önemli araçlar olduğuna göre, Naim Bakoğlu bu gerçeğin farkındaydı. Dolayısıyla, zaman içinde onun bıraktığı eserleriyle, Bulgaristan'da yaşayan Türklerin manevi değerlerinin taşıyıcısı olacağına inanıyorum.

Yahya Akbulut,

Razgrat, 04.04.2023

Yüreği yaralı bir Çınar ağacıyım ben

Yıllanmış, yıpranmış, yaprakları seyrek seyrek

Kökleri derinde bir Çınar ağacıyım ben!

Talihi karalı bir Çınar ağacıyım ben

Saçımı bulutlar taramış kâh tam, kâh çeyrek

Umutlara tutkun bir Çınar ağacıyım ben!

Avazı naralı bir Çınar ağacıyım ben

Evrenin yaşına borçlu, tüm renklerine renk

Cenklere alışık bir Çınar ağacıyım ben!

Ciğeri pareli bir Çınar ağacıyım ben

Gölgesinde ağlanmış, gülünmüş gevrek gevrek

Dostluğa uzanan bir Çınar ağacıyım ben!

17.10.1991

Can elbet çıkacak nasılsa bir gün tenimden

Pencerelerde gezecek ruhuma acırım!

Kokladığım güller bir bir düşünce elimden

Yas tutacak bülbüllerin sesine acırım!

Sevdiklerime hep uzun geldi mesafeler

İzime hasret kalacak yollara acırım!

Doymazdım, boynuma mercan gibi dizilseler

Boşluğa uzanacak ak kollara acırım!

Saatlerce bakardım gözlere, ela, kömür

Bu gözlerden akacak sellere acırım!

Her şey boş... Hayallerle geçti bir ömür

Düşlerimi götürecek yellere acırım!

28.06.1999

25 Nisan 1947 yılında Bulgaristan'ın Deliorman yöresi, Şumnu ili Kulakova köyünde doğmuştur. Yazına daha çocukluk yaşta şiirle başlayan Bakoğlu, daha sonraları kalemini mizah ve öykü alanında da denemiştir. Birçok edebiyat yarışlarında ödüller almış, giderek eserleri başka ülkelerde de okuyucuya ulaşmıştır.

Yaşam yolu ressamlık, yol yapımı makineleri operatörlüğü, gazetecilik gibi güzargahlardan geçer. Kuzey Kıbrıs, Ankara, İstanbul, Marmaris, Datça, Elazığ gibi muhtelif yerlerde Türk Şiirinin Uluslararası Şölenlerine katılmış.

Milli ruhu yüksek olan şair yerel yöneticilerin dikkatini çekti ve izlenmeye alındı. Fabrikada “tehlikeli” görülünce işten atıldı. İşsiz kalan Bakoğlu, önce inşaatlarda, sonra da Devne'deki çimento fabrikasında çalıştı. 1989 yılında zorunlu göçe tabi tutularak Türkiye'ye geldi. 1991 yılında memleketi Silistre'ye döndü.

Naim Ömer Bakoğlu; yazmaya küçük yarlarda şiirle başladı. Bulgaristan'da o dönemde Türkçe olarak çıkan birçok gazete ve dergilerde, Sofya radyosunun Türkçe yayınlarında sesini duyurmaya başladı, edebiyat yarışmalarına katılarak ödüller aldı. Bugüne kadar ikisi şiir, biri anılar / kısa öyküler ve diğeri de roman olmak üzere dört kitabı yayımlandı…

Şiirlerinde ve öteki çalışmalarında özellikle Deliorman Türkü'nün geçim sıkıntılarını, göç acılarını ve totaliter Bulgar yönetiminin baskılarını dile getirdi. Ayrıca röportajlar yaptı, siyasi makaleler ile yolculuk notları yazdı. Eserleri Bulgaristan'daki Türkçe basın organlarında yayımlandı.

Hayat ağacından yapraklar birer, birer dökülüyor...

" Sevda, kızim benim!"

diye hitap eden bir manevi babamın ebediyete göc ettiği haberini aldım.

Hıç beklenmedik bir haber. Yakın zamanda, kendisiyle Burgaz'da görüşmüştük, beraber fotoğraf bile çektirmiştik.

Her zaman oldugu gibi, Naim abi, gene anlattı durdu. 2013 yılında, benim Silistre'de bir tv belgesel cekiminde, eksi 20 derece soğukta nasıl Tuna boyunda üşudüğümü, hanımıyla beraber beni evlerinde nasıl sıcak çayla ısıttıklarını.

"Ölecek bir kuş gibi çırpınıyordun soğuktan, Sevda kızım!" diye anlatıyordu, o sımsıcak gülüşüyle.

Burgaz'da, "Azman" romanının Bulgarcasını bana hediye etti...

Öksüz kalan bir köşemiz var artık, değerli dostlar. ( Naim'in köşesi -2 )

Bu sanal grupta, yıllar öncesi, daha ilk misafir olduğum günden beri bana şiiri, edebiyatı tanıtan ve sevdiren kıymetli abimiz Naim Bakoğlu yok artık.

Çok büyük üzüntüyle, vefatını az önce öğrendim. Dilimden ilk dökülen sözler "Naim Baba, sen de

mi? " oldu. Ben hep öyle hitap ederdim kendisine, Naim Baba diye.

Çünkü babacan biriydi, koruyucu idi, hepimizi, o toprakların güzel insanlarını, bir çatı altına toplamayı başarmıştı. Kültürümüzü, örf ve geleneklerimizi yaşatmak uğruna, Türkçemizi canlı tutmak uğruna...

Allah rahmetini bol eylesin, mekanın cennet olsun, Naim Baba!

________

*

Yıllandıkça yıllandı bu yıl ağaçta yaprak

Buğday da inadına ham yeşil başak başak

Her güz mevsimi gibi kırlangıç yolcu değil

Mısır tarlalarında üşüyor şimdi şafak...

*

Kuzu meleyişi

Kaval sesi

Bildiğin şeyler ey gönül

Feryadın tekrarına ne hacet?

Çakır gözlün bir sevda açmış başına bin afat

Anlatmaya dil gerek

Ve o senin aşk dediğin velhâsıl

Hem de nasıl bir zor zanaat...

*

Hazan zamanların bilenmiş yelkovanına

Aşıklar divanında vurulmasa da mihenk

Suya inmiş o kızın hercai gülüşünde

Perili pınarlar başında Akpınar'da

Muştularla yankılanıp durur bir ilahi ahenk...

______________

Ne zaman içimdeki kırıkları

süpürmeye kalksam

Maviye bakıyorum

Annemin mantiçkasından düşen

mavi bir gölgeden başka

Kimim kaldı ki kalbimi üfleyecek

Editörün notu: "MANTİÇKA" - Komünist rejim esnasında Bulgaristan'da Türk asıllı kadınların iş elbisesi olarak ve gündelik hayatta dışarda giydikleri elbise...