Има ли почва политическият плурализъм сред мюсюлманите в България?

Джемал Осман

Общи цели, различни интереси. Какво ни обединява и какво ни различава?

Всяка религиозна или етническа група се обединява около общи принципи и характеристики, чрез които става възможно нейното разпознаване. Тези общи принципи представляват необходимото условие за дефинирането на дадена група. Те включват език, нрави, традиции, фолклор, вяра, религиозни практики, а в някои случаи и политическо и идеологическо обединение.

Отвъд тези обединяващи елементи обаче съществуват и редица разграничителни белези вътре в самата група. Това е неизбежно, тъй като всяка общност се състои от отделни индивиди, които притежават различни нива и измерения на идентичността. Човешката идентичност не е еднопластова и статична категория, а сложна и динамична съвкупност от характеристики, чрез които индивидът се самоопределя и бива разпознаван в социума.

Тя се конструира в рамките на различни, взаимно преплитащи се кръгове на принадлежност — локално-географска, семейно-родова, етническа, религиозна, професионална, социална, национална, политическа и идеологическа. Тези кръгове не функционират в изолация или строга йерархия, а в контекстуално и исторически обусловено динамично взаимодействие. За обозначаването на тази многопластовост е уместно да се използва понятието „кръгове на идентичността'. В различни социални и политически ситуации определени кръгове на идентичността могат да придобият водещо значение, без това да предполага отричане или елиминиране на останалите.

Дори хората, които споделят обща етническа, религиозна или национална идентичност, притежават и други идентификационни измерения — свързани със социалния статус, икономическото положение, образованието и жизнената среда. Именно включването на тези допълнителни кръгове показва, че във всяка група съществуват вътрешни подгрупи, чиито интереси невинаги съвпадат.

Общите интереси на мюсюлманите в България могат да бъдат формулирани като стремеж към гарантиране на религиозните свободи, защита на гражданските права и възможност за свободно изразяване и развитие без дискриминация на основата на име, вяра или майчин език. Отвъд тези фундаментални принципи обаче интересите на различните групи и индивиди се разминават.

Например интересите на богат мюсюлманин трудно съвпадат с тези на човек в социална уязвимост — докато първият се стреми към запазване и разширяване на своето лично богатство, вторият е фокусиран върху базовото оцеляване и изхранване на семейството си и не го интересува дали строителната фирма на депутат от ДПС или АПС ще оцелее. Сходни различия се наблюдават и по линия на образованието — индивиди с по-висока образованост могат да имат интерес към културна политика и академична дейност, докато за други тези въпроси остават периферни.

Оттук следва, че е естествено във всяка една група да съществува разнообразие от политически възгледи. Както християните и евреите в България не представляват политически хомогенна общност, така и мюсюлманите, притежавайки различни интереси, формират различни политически ориентации. Сред тях могат да се открият както привърженици на лява политика, с акцент върху социални мерки и по-силна държавна намеса в икономиката, така и носители на десни възгледи, подкрепящи свободния пазар и ограничената роля на държавата. Наред с това съществуват както либерални, така и консервативни и традиционалистки позиции.

Следователно редуцирането на една толкова многопластова общност до единен политически субект изглежда проблематично. В този контекст възниква въпросът: съществува ли действителна почва за политически плурализъм сред мюсюлманите в България?

Исторически контекст: от еднопартиен режим към демокрация

Еднополюсният политически модел в България се налага по време на комунистическия режим, при който политическият плурализъм е ликвидиран. Това намира ясен израз в чл. 1, ал. 2 от Конституцията на Народна република България от 1971 г. (обн. ДВ, бр. 39/1971 г.), който гласи: Ръководна сила в обществото и държавата е Българската комунистическа партия.

След политическите промени от 10 ноември 1989 г. в страната се възстановява демократичният режим и принципът на политическия плурализъм. В рамките на този нов плуралистичен модел обаче се наблюдава една особеност, която дълго време се възприема като почти естествена — ограниченото проявление на политически плурализъм сред мюсюлманската общност.

Раждането на Движение за права и свободи и неговата роля. 'Етническа партия' или политически посредник?

На 4 януари 1990 г. във Варна е основано „Движение за права и свободи на турците и мюсюлманите' от д-р Ахмед Доган (тогава млад и амбизциозен доктор по философия, завършил Философски факултет на СУ 'Св. Климент Охридски', защитил дисертация в БАН, с научни интереси към онтологията) и малка група активисти. Впоследствие, с оглед да не противоречи на чл. 11, ал. 4 от бъдещата Конституция на Република България, който забранява създаването на политически партии на етническа или верска основа, от наименованието е премахнато уточнението „на турците и мюсюлманите' и остава „Движение за права и свободи'. Първата национална конференция на партията се провежда на 26 март 1990 г. в София, на която за председател отново е избран Ахмед Доган.

Още от самото създаване на партията в българското общество възникват дебати относно нейния характер и евентуалната ѝ противоконституционност. Съществен проблем в този дебат е трудността на ясното дефиниране на понятието „етническа партия'. Ако дефинираме етническа партия като политически субект, в чието ръководство и структури участват представители само на един етнос, то тогава би следвало почти всички партии след 1990 г. да бъдат определени като етнически, с изключение на ДПС.

В уставите на ДПС са заложени универсални принципи, които не могат нито юридически, нито през други херменевтични способи и механизми да се редуцират до конкретен етнос или религия. Освен това, както в парламентарната група, така и в ръководството и структурите на партията и младежката му организация, етническият и религиозният състав винаги са били разнообразни (за разлика от други партии). Това е една от причините за трудността за доказване на твърдението, че ДПС е етническа партия.

Макар и спекулативно, трудно е да се игнорира и ролята на държавата в процеса на създаването и утвърждаването на ДПС. Без съгласието на държавата и службите за сигурност съществуването на такава партия би било невъзможно. Ако държавата искаше да ликвидира ДПС, тя би могла да го направи още в неговия генезис чрез наличните правни механизми и процедури.

Балансът в началото на прехода

Преходът от 80-те към 90-те години е много деликатен и се състои както от вътрешни икономически, политически и социални кризи, така и от сложна външнополитическа и геополоитическа обстановка. От една страна мюсюлманите в България все още не са преодолели травмата от асимилационната политика на социалистическия режим и търсят всеобщо обединение в името на оцелаването, а от друга страна самата държава не е спокойна от етническите конфликти, които започват да се появяват мащабно в Югославия. Не трябва да се забравя и това, че тогава още България не е член на НАТО, докато Турция е. Може би това е консенсусното решение на българската държава с цел да предотврати по-големи кризи и да има начин за потушаване на наличните и потенциалните напрежения. ДПС е продукт на конкретните исторически условия на своето време, както и неговият първи председател Ахмед Доган е продукт на същите условия.

Ахмед Доган още в VII Велико народно събрание, в речта си в парламента от юли 1990 г., прави строго понятийно разграничение между етнос и нация, както и заявява, че ДПС не е пета колона. Преведено това означава, че ДПС е механизъм за спиране на чуждо влияние, а под чуждо влияние се разбира Република Турция.

Напълно естествено е хората да се обединяват в ситуации, в които тяхната екзистенция е застрашена. Също толкова естествено е и държавата в подобни кризисни моменти да търси балансирани решения за преодоляване на напреженията. Въпросът обаче е какво се случва, когато подобна заплаха сякаш вече не съществува? Каква е ролята на гражданите, на самата общност, на обществото като цяло и на държавата в условия на относителна вътрешна стабилност?

Има ли стратегия българският политически елит?

Към 2026 г. България е член на Европейския съюз, НАТО и ООН. Страната е подписала и ратифицирала редица международни договори, които имат ключово значение за гарантирането на етническия мир и защитата на правата на различните етноси и религии. Тези правни и институционални рамки създават формални гаранции за равноправие и предпазване от дискриминация.

Разбира се, нормативната уредба сама по себе си не е достатъчна. Ако една държава има волята и намерението да дискриминира определени групи или да създава напрежение, нито един закон или международен договор не може напълно да предотврати това. В този смисъл трябва да съществуват и други, не по-малко важни механизми за защита — преди всичко активното гражданско общество. Именно чрез участието на гражданите, включително и на самите мюсюлмани, в обществения и политическия живот се създават реални предпоставки за устойчиво гарантиране на правата и за развитие на автентичен политически плурализъм и демокрация. Стига всичко това да се прави наистина искрено и с добри намерения.

Днес наблюдаваме, че геополитическата обстановка остава нестабилна. В региони с почти непосредствена близост до България се водят сериозни войни, което неизбежно оказва влияние върху националната сигурност на държавата. А Западните балкани е буре с барут. Подобна среда поражда повишена чувствителност към въпроси, свързани с етническите и религиозните общности, както и с тяхната политическа мобилизация.

Дали днес българската държава и българският политически елит разполагат с ясен план за действие и последователна политика за реагиране в условията на подобна напрегната международна обстановка? Става въпрос не само за външнополитическа ориентация, но и за вътрешнополитическа устойчивост — включително за начина, по който се управляват отношенията между различните етнически и религиозни общности. Липсата на дългосрочна визия или последователна стратегия не е нещо рационално, нито реалистично. Ако политическият елит възприема съществуващия модел като гаранция за стабилност, той може да бъде склонен да го запази, дори и това да означава ограничаване на вътрешния плурализъм. От друга страна, липсата на активна политика, ефективни методи и механизми за насърчаване на по-широко политическо участие може да доведе до задълбочаване на представителния дефицит.

Така въпросът за политическия плурализъм сред мюсюлманите в България се оказва тясно свързан не само с вътрешната динамика на самата общност, но и с капацитета на политическия елит да формулира и прилага политика, която насърчават демократичното участие, без да компрометират обществената стабилност. В този смисъл проблемът не е единствено в наличието или отсъствието на плурализъм, а и в политическата воля той да бъде развиван като ценност и практика.

Плурализъм през периода на монархията. Участието на мюсюлманите в политическия живот.

Нека погледнем какво е било в миналото. Да се върнем към период, в който в България има политически плурализъм, но няма единен субект, който да има монопол над мюсюлманите. Става въпрос за периода на монархията.

В този период (1879-1946) в България съществува многопартийна система и различни политически сили се борят за влияние. Мюсюлманите не са обединени около една партия, а участват в политическия живот по различни начини и подкрепят различни политически субекти - на местно и на национално ниво. Техният избор често е обусловен не само от религиозната им принадлежност, а и от социални, икономически и регионални фактори.

Нека разгледаме няколко конкретни случаи. Например да се върнем към 1902 г. — XII Обикновено народно събрание, да видим стенограмите от второ заседание от 24 април 1902 г., с председател Драган Цанков. Общият брой на народните представители по списък е 178, като от тях 11 са мюсюлмани от различни етноси - турци, помаци и татари, членуващи в различни политически партии. Мюсюлманското участие в парламента представлява около 6.2% от общия състав на парламента. Като трябва да се отбележи, че през 1902 г. все още днешните южни територии на България, като Западните родопи и Кърджали, не са част от България, а са територии на Османската империя, следователно няма народни представители от там.

В рамките на XII ОНС се наблюдава активно участие на мюсюлмански народни представители в различни парламентарни комисии. Мустафа Доспатски става член на комисията към Министерството на правосъдието, като следва да се отбележи, че той има завършено юридическо образование в Софийски университет. Мехмед Гирай Месудов (наследник на кримската династия на Гираите) става член на комисията към Министерството на вътрешните работи, а Хаджи Неджиб бей — на комисията към Министерството на просвещението.

Осман Кечели и Мустафа Хюсеинов са включени в комисията към Министерството на външните работи, докато Юмер Юсуфов става член на комисията към Военното министерство. В комисията към Министерството на обществените сгради, пътищата и съобщенията участват Мустафа Хюсеинов и Халид бей Мустафа Бейов. В комисията към Министерството на търговията и земеделието участва Осман бей Сали Бейов.

Финансовата комисия включва Хафъз бей Мустафа Бейов, а бюджетната комисия — Исмаил Арнаудов (в състава на която участва и Петко Каравелов). В т.нар. прошетарна комисия (комисия по жалбите и петициите в парламента) участва Искендер бей Махмудов, а в проверочната комисия — Етем ефенди Хасанов и Тосун бей Ферадов. Освен това Мустафа Доспатски е избран за един от секретарите на Народното събрание в рамките на същото заседание.

Стенограмине на Народното събрание показват, че народните представители мюсюлмани не заемат пасивна позиция, а активно участват в парламентарния живот. Те са включени в различни постоянни комисии, където допринасят към работата на законодателната институция и вземат участие в обсъжданията по важни въпроси по време на парламентарните заседания.

Любопитен детайл е начинът, по който тези депутати се изказват от парламентарната трибуна. Мнозина от тях предварително се извиняват, ако допуснат грешка в изказа си, тъй като за повечето българският език не е майчин. Това свидетелства както за тяхното уважение към институцията, така и за стремежа им да бъдат пълноценна част от политическия процес.

Още по-впечатляващо е поведението на председателя на Народното събрание Драган Цанков, който в определени случаи си позволява закачливо да говори на турски език, без това да предизвиква напрежение или противоречия в залата. Тази езикова и културна гъвкавост и прагматичност разкрива една особена атмосфера, която днес е немислима.

Интересен обратен пример е XVI ОНС (19 декември 1913 – 31 декември 1913). Този парламент се отличава със своя изключително кратък мандат и ограничена представителност. В рамките на наличните данни се установява участието само на един народен представител мюсюлманин – Хафъз Съдкъ Мехмедов.

Това рязко намаляване на мюсюлманското представителство контрастира с предходни и последващи парламенти, в които делът им обикновено варира между 5 и 7%. Съществен фактор за тази промяна е политическото и общественото напрежение, настъпило след Балканските войни (1912–1913). В този контекст свиването на мюсюлманското парламентарно представителство може да се разглежда като пряк резултат от настъпилите геополитически сътресения, които са рефлетирали върху вътрешната политика. XVI ОНС представлява по-скоро изключение в тенденцията на относително стабилно мюсюлманско присъствие в българския парламент. Това отразява един кризисен момент в българската история.

XVII ОНС (20 март 1914 – 15 април 1919) представлява също важен детайл в развитието на политическото представителство на мюсюлманското население в България. Това е едно ключово народно събрание, което е заседавало по време на Първата световна война, когато България участва във войната заедно с Османската империя, Германия и Австро Унгария и редица мюсюлмани от България участват в защитата на отечеството и дават живота си за България.

В състава на XVII ОНС участват 15 мюсюлмански народни представители от общо 226 депутати, което представлява 6,6 % от парламента. Интересен детайл е, че в това народно събрание са включени и народни представители от Беломорска тракия (Гюмюрджинско), които в края на войната ще създадат ненужно напрежение, което може да се обясни с това, че елитът на тази географска местност не е бил интегриран достатъчно, в сравнение с елита на мюсюлманите, които отдавна живеят в пределите на България. Етхем Рухи (Балкан) ще избере съвсем друг път за разлика да речем от Шефик бей (от Стара Загора), който ще демонстрира лоялност към България на международно ниво, като част от делегацията в Парижката мирна конференция от 1919 г.

Мюсюлманските депутати в това народно събрание са следните личности: Мехмед Джелал Абидин, Салим Ахмедов, Тевфик Хаджи Ахмедов, Юсуф Хаджи Ибраимов, Мехмед Кемал бей, Хафъз Сали Мехмедов, Хафъз Съдкъ Мехмедов, Мехмед Паша, Етхем Рухи, Сабри Бей Салимов, Исмаил Хаккъ Бей, Хашим Бей, Талят Мехмед Хаджи Хюсеинов, Хюсни Хюсеинов и Махмуд Бей Хаджи Шюкриев.

В XVII ОНС в състава на различни парламентарни комисии участват мюсюлмански представители. Хафъз Съдкъ Мехмедов е член на комисията към Министерството на вътрешните работи, Етхем Рухи – към Министерството на външните работи, а Талят Токалиев – към Министерството на финансите. Тефик ефенди участва в комисията по търговията, промишлеността и труда. Кемал бей е член както на комисията към Министерството на правосъдието, така и на тази към Министерството на обществените сгради, пътищата и благоустройството, а Джелал бей – на комисията по земеделието и държавните имоти. Това показва присъствието на мюсюлмански депутати в различни ресорни комисии на парламента.

След Първата световна война един друг мюсюлманин ще изиграе много важна роля в защитата на българския национален интерес на международно ниво и ще докаже лоялността си към България. Става въпрос за Шефик бей от Стара Загора, който получава медицинско образование във Франция и става лекар.

През 1919 г. той става член на българската делегация, която участва в Парижката мирна конференция. В състава на делегацията са включени и други интересни имена, сред които д-р Йешуа Калев, като представител на евреите, д-р Димитър Фурнаджиев, като представител на протестантите, както и известният философ Димитър Михалчев.

Както Йешуа Калев изготвя меморандум за положението на евреите в България, така и Шефик бей готви специален меморандум за положението на мюсюлманите в България и на Балканите като цяло.

По този начин Шефик бей не само защитава интересите на мюсюлманската общност, но и действа в рамките на общата българска национална кауза. Неговото участие в делегацията и изготвянето на меморандум показват, че лоялността към българската държава не изключва принадлежността към различна етно-религиозна общност. Напротив, в този случай тя се проявява именно чрез активното включване в защитата на националните интереси в един от най-критичните моменти за страната след Първата световна война.

Изборите от 2009.

Нека погледнем и на близкото минало - изборите за 41-вото народно събрание (2009 г.), където ДПС получи рекордните 610 521 гласа (това е исторически апогей на този политически субект по отношение на брой получени гласове). ДПС успява да печели 38 депутатски места. Мюсюлманските народни представители в ДПС тогава са 28 от общо 38. Като има и един мюсюлманин в ГЕРБ - Вежди Рашидов, но след като става министър на културата в първото правителство на Бойко Борисов, ГЕРБ остава без народен представител мюсюлманин. Така общия брой на народните преставители мюсюлмани е 28, което представлява около 11.7% от общия състав на парламента.

Тези данни показват, че за разлика от началото на XX век, когато мюсюлманските представители са по-разпръснати, то в края на XX век и началото на XXI век тяхното участие е значително по-концентрирано в рамките на една политическа партия. Това поставя въпроса не толкова за количеството на представителството, колкото за неговото качество, ефективността му и степента на политически плурализъм сред мюсюлманите. Следователно, възможност за политически плурализъм сред мюсюлманите в България има и тя произтича от факта, че самата общност не е еднородна, както и от това, че вече има подобен исторически опит. Хората имат различни интереси, образование, социално положение и възгледи, което естествено води до разнообразие от политически позиции.

Политическите партии със затворени структури - проблем пред плурализма.

Проблемът обаче не е дали този плурализъм е възможен, а дали в действителност се случва. Както би казал Аристотел, има разлика между възможност и действителност (dynamis и energeia). Това зависи не само от активността на самите граждани, но и в много голяма степен от поведението на политическите партии. Ако партиите на практика не отварят своите структури, плурализмът остава ограничен.

Затова ключова роля имат именно волята и усилието на различните партии да включват мюсюлмани не формално, а реално — в местните и националните партийни структури, в младежките организации, в ръководствата, в кандидатските листи и впоследствие в парламентарните групи. Без такова целенасочено включване трудно може да се създаде усещане за представителство и доверие извън вече утвърдени монополни модели.

С други думи, въпросът не е само „ще участват ли мюсюлманите по-активно', а и „ще им бъде ли дадена реална възможност да участват пълноценно'. Истински плурализъм може да се развие тогава, когато има едновременно търсене от страна на гражданите и отваряне от страна на партиите. Само при такъв двустранен процес на доверие политическият плурализъм може да се превърне от потенциал в действителност.

Cemal Osman

Ortak hedefler, farklı çıkarlar. Bizi birleştiren ve ayıran nedir?

Herhangi bir dinî ya da etnik grup, kendisini tanınabilir kılan ortak prensipler ve özellikler etrafında birleşir. Bu ortak unsurlar, bir grubun tanımlanması için gerekli bir şarttır. Bunlar arasında dil, detler, gelenekler, folklor, inanç, dinî uygulamalar ve bazı durumlarda siyasî ve ideolojik birlik yer alır.

Ancak, bu birleştirici unsurların ötesinde, grubun, kendi içinde de çeşitli farklılıklar bulunur. Bu durum kaçınılmazdır, çünkü her topluluk, kimliğin farklı düzeylerine sahip bireylerden oluşur. İnsan kimliği tek katmanlı ve sabit bir yapı değildir. Bilakis, bireyin kendini tanımlamasını ve toplum içinde tanınmasını sağlayan karmaşık ve dinamik özellikler bütünüdür.

Kimlik, birbirine geçmiş çeşitli aidiyet halkaları çerçevesinde şekillenir — yerel-coğrafî, ailevi, etnik, dinî, meslekî, sosyal, millî, siyasî ve ideolojik. Bu halkalar birbirinden kopuk yahut katı bir hiyerarşi içinde işlemez; aksine, tarihî ve bağlamsal şartlara göre dinamik bir etkileşim hlindedir.

Bu çok katmanlı yapıyı ifade etmek için 'kimlik halkaları' kavramını kullanmak yerinde olur. Farklı sosyal ve siyasî durumlarda, bu kimlik halkalarından bazıları daha belirleyici bir hl alabilir, fakat bu durum, diğerlerinin inkr edilmesi ya da ortadan kaldırılması anlamına gelmez.

Hatta aynı etnik, dinî ya da millî kimliği paylaşan insanlar dahi, başka kimlik boyutlarına da sahiptir — sosyal statü, ekonomik durum, eğitim ve yaşadıkları çevre gibi unsurlarla bağlantılı olarak. İşte bu ilave kimlik halkalarının varlığı, her grubun kendi içinde alt gruplar barındırdığını gösterir ve bu alt grupların menfaatleri her zaman örtüşmeyebilir.

Bulgaristan'daki Müslümanların ortak menfaatleri, dinî hürriyetlerin teminat altına alınması, vatandaşlık haklarının korunması ve isim, inanç ya da ana dil temelinde ayrımcılığa uğramadan serbestçe kendini ifade edebilme ve gelişebilme imknı olarak ifade edilebilir. Ancak, bu temel prensiplerin ötesinde, farklı grupların ve bireylerin menfaatleri her zaman örtüşmez.

Mesela varlıklı bir Müslümanın menfaatleri, sosyal açıdan kırılgan durumda bulunan bir kimseninkilerle kolay kolay örtüşmez. İlki kendi servetini korumaya ve artırmaya yönelirken, diğeri daha ziyade temel geçimini sağlamaya ve ailesini doyurmaya odaklanır. Bu sebeple de Hak ve Özgürlükler Hareketi'nden veyahut Hak ve Özgürlükler İttifakı'ndan bir milletvekiline ait bir inşaat şirketinin ayakta kalıp kalmaması onun için pek bir anlam ifade etmez. Benzer farklılıklar eğitim düzeyi bakımından da görülür. Daha yüksek eğitim seviyesine sahip bireyler kültür politikalarına ve akademik faaliyetlere ilgi duyabilirken, diğerleri için bu meseleler daha tali kalır.

Buradan şu netice çıkar ki, her grubun kendi içinde farklı siyasî görüşlerin bulunması gayet tabiidir. Bulgaristan'daki Hristiyanlar ve Yahudiler nasıl siyaseten yekpare bir topluluk teşkil etmiyorsa, Müslümanlar da farklı menfaatlere sahip olmaları hasebiyle çeşitli siyasî yönelimler ortaya koyarlar. Bu çerçevede, sosyal politikalara ve devletin ekonomiye daha güçlü müdahalesine vurgu yapan sol eğilimler bulunduğu gibi, serbest piyasayı ve devletin sınırlı rolünü savunan sağ görüşler de mevcuttur. Bunun yanı sıra liberal, muhafazakr ve gelenekçi yaklaşımlar da bir arada bulunur.

Dolayısıyla böylesine çok katmanlı bir topluluğun tek bir siyasî özneye indirgenmesi hayli problemli görünmektedir. Bu bağlamda şu soru ortaya çıkar:

Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk için gerçekten bir zemin mevcut mudur?

Tarihsel bağlam: tek partili rejimden demokrasiye geçiş

Bulgaristan'da tek kutuplu siyasî model, siyasî çoğulculuğun ortadan kaldırıldığı komünist rejim döneminde yerleşmiştir. Bu durum, 1971 tarihli Bulgaristan Halk Cumhuriyeti Anayasası'nın 1. maddesinin 2. fıkrasında açıkça ifade edilmiştir. Buna göre, toplumun ve devletin yönlendirici gücü Bulgaristan Komünist Partisi'dir.

10 Kasım 1989'daki siyasî değişimlerin ardından ülkede demokratik rejim ve siyasî çoğulculuk ilkesi yeniden tesis edilmiştir. Ancak, bu yeni çoğulcu model çerçevesinde dikkat çeken bir husus da ortaya çıkmıştır; Müslüman toplumu içinde siyasî çoğulculuğun sınırlı şekilde tezahür etmesi uzun süre neredeyse tabii bir durum gibi kabul edilmiştir.

Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin doğuşu ve rolü. 'Etnik parti' mi yoksa siyasi bir aracı mı?

4 Ocak 1990 tarihinde Varna'da, Ahmed Doğan ve küçük bir aktivist grup tarafından 'Türklerin ve Müslümanların Hak ve Özgürlükler Hareketi' kurulmuştur. O dönemde Doğan, Sofya Üniversitesi Aziz Kliment Ohridski Felsefe Fakültesi mezunu, Bulgaristan Bilimler Akademisi bünyesinde doktora yapmış ve ontoloji alanına ilgi duyan genç ve iddialı bir filozoftur. Daha sonra, Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasası 11. madde hükmüne aykırılık teşkil etmemesi için, yani etnik ya da dinî temelde parti kurulmasını yasaklayan bu madde gereği, partinin isminden 'Türklerin ve Müslümanların' ibaresi çıkarılmış ve sadece Hak ve Özgürlükler Hareketi adı kullanılmıştır.

Partinin ilk ulusal konferansı 26 Mart 1990 tarihinde Sofya'da gerçekleştirilmiş ve bu konferansta da Ahmed Doğan yeniden genel başkan seçilmiştir. Partinin kuruluşundan itibaren Bulgaristan toplumunda, onun mahiyeti ve muhtemel anayasaya aykırılığı üzerine tartışmalar ortaya çıkmıştır. Bu tartışmanın temel meselelerinden biri, 'etnik parti' kavramının açık bir şekilde tanımlanmasındaki güçlüktür. Eğer etnik partiyi, yönetiminde ve teşkilatında yalnızca tek bir etnik grubun temsilcilerinin yer aldığı bir siyasî yapı olarak tarif edersek, bu durumda 1990 sonrasında kurulan neredeyse bütün partilerin etnik olarak nitelendirilmesi gerekir; buna karşılık Hak ve Özgürlükler Hareketi, bu tanımın dışında kalır.

Hak ve Özgürlükler Hareketi tüzüğünde yer alan prensipler evrensel niteliktedir ve bunlar ne hukukî bakımdan ne de başka hermenötik yöntemler ve yorumlama mekanizmalarıyla belirli bir etnik gruba yahut dine indirgenebilir. Ayrıca, gerek parlamento grubunda gerek partinin yönetiminde, teşkilatlarında ve gençlik yapılanmasında etnik ve dinî bileşim daima çeşitli olmuştur; bu yönüyle diğer bazı partilerden ayrılır. İşte bu durum, söz konusu partinin etnik bir parti olduğu iddiasını ispat etmeyi güçleştiren sebeplerden biridir.

Her ne kadar bu değerlendirme bir ölçüde spekülatif olsa da, Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin kuruluşu ve kurumsallaşması sürecinde devletin rolünü göz ardı etmek zordur. Devletin ve istihbarat birimlerinin rızası olmaksızın böyle bir partinin varlık göstermesi pek mümkün görünmez. Nitekim devlet, eğer bu partiyi tasfiye etmek isteseydi, mevcut hukukî mekanizmalar ve usuller vasıtasıyla daha kuruluş aşamasında bunu gerçekleştirebilirdi.

Geçiş döneminin başlangıcındaki denge

1980'lerden 1990'lara geçiş süreci oldukça hassas bir dönemdir; hem içerde ekonomik, siyasî ve sosyal krizlerle, hem de karmaşık bir dış politika ve jeopolitik ortamla şekillenmiştir. Bir yandan Bulgaristan'daki Müslümanlar, sosyalist rejimin asimilasyon politikalarının bıraktığı travmayı henüz aşamamış ve adeta hayatta kalma saikiyle genel bir birlik arayışına yönelmiştir. Öte yandan devlet de, Yugoslavia'da giderek büyüyen etnik çatışmalardan ciddi şekilde endişe duymaktadır.

Ayrıca o dönemde Bulgaristan henüz NATO üyesi değilken, Türkiye üyedir. Binaenaleyh bu durum, devlet açısından daha büyük krizleri önlemek ve mevcut yahut muhtemel gerilimleri kontrol altında tutmak için bir tür uzlaşı çözümünü gerekli kılmış olabilir. Bu çerçevede Hak ve Özgürlükler Hareketi, kendi döneminin somut tarihî şartlarının bir ürünü olarak ortaya çıkmış; aynı şekilde ilk genel başkanı Ahmed Doğan da, bu şartların şekillendirdiği bir figür olmuştur.

Ahmed Doğan, Temmuz 1990'da VII. Büyük Millet Meclisi çerçevesinde parlamentoda yaptığı konuşmada, etnisite ile ulus (nationalité) kavramları arasında açık bir kavramsal ayrım yapmış ve Hak ve Özgürlükler Hareketi'nin bir 'haricî bir gücün içerdeki ayağı' olmadığını ifade etmiştir. Bunun tercüme-i hli şudur ki, HÖH dış tesirlere karşı bir denge ve engelleme mekanizması olarak görülmektedir; burada kastedilen dış etki ise Türkiye Cumhuriyeti'dir.

İnsanların, varlıklarının tehdit altında olduğu durumlarda bir araya gelmeleri son derece tabiidir. Aynı şekilde devletin de böylesi kriz anlarında gerilimleri aşmak için dengeli çözümler araması gayet doğaldır. Ancak asıl mesele şudur: Böyle bir tehdit şayet ortadan kalkmışsa ne olur? Görece bir iç istikrar ortamında, bireylerin, topluluğun, toplumun bütününün ve devletin rolü nedir?

Bulgaristan siyasi elitinin bir stratejisi var mı?

2026 yılı itibarıyla Bulgaristan, Avrupa Birliği, NATO ve Birleşmiş Milletler üyesidir. Ülke ayrıca etnik barışın teminat altına alınması ve farklı etnik grupların ve dinlerin haklarının korunması açısından büyük önem taşıyan birçok uluslararası anlaşmayı imzalamış ve onaylamıştır. Bu hukukî ve kurumsal çerçeveler, eşitlik ve ayrımcılığa karşı korunma hususunda resmî güvenceler sağlamaktadır.

Elbette, normatif düzenlemeler tek başına kfi değildir. Bir devletin belirli gruplara karşı ayrımcılık yapma yahut gerilim üretme yönünde bir iradesi ve niyeti varsa, hiçbir kanun veya uluslararası anlaşma bunu bütünüyle engelleyemez. Bu bakımdan, daha başka ve en az bunun kadar mühim koruma mekanizmalarının da mevcut olması gerekir; bunların başında ise aktif bir sivil toplum gelir. Nitekim vatandaşların, buna Müslümanlar da dhil olmak üzere, toplumsal ve siyasî hayata katılımı sayesinde hakların kalıcı şekilde güvence altına alınması ve sahici bir siyasî çoğulculuk ile demokrasinin gelişmesi için gerçek bir zemin oluşur. Yeter ki bütün bunlar samimiyetle ve iyi niyetle hayata geçirilsin.

Bugün görüyoruz ki, jeopolitik ortam hl istikrarsızlığını korumaktadır. Bulgaristan'a neredeyse doğrudan yakın bölgelerde ciddi savaşlar yaşanmakta, bu da kaçınılmaz olarak devletin millî güvenliği üzerinde etkide bulunmaktadır. Batı Balkanlar ise adeta bir barut fıçısıdır. Böyle bir ortam, etnik ve dinî topluluklarla ilgili meselelere ve bunların siyasî mobilizasyonuna karşı hassasiyetin artmasına yol açmaktadır.

Bugün Bulgar devleti ve Bulgar siyasî elitinin, böylesi gergin bir uluslararası ortamda nasıl hareket edeceğine dair açık bir planı ve tutarlı bir politikası olup olmadığı sorusu önem kazanmaktadır. Mesele yalnızca dış politika yönelimiyle sınırlı değildir; aynı zamanda iç siyasî istikrarı da kapsar, buna farklı etnik ve dinî topluluklar arasındaki ilişkilerin nasıl idare edildiği de dhildir. Uzun vadeli bir vizyonun yahut tutarlı bir stratejinin yokluğu ne rasyoneldir ne de gerçekçidir. Şayet siyasî elit mevcut modeli istikrarın teminatı olarak görüyorsa, bunu korumaya meyilli olabilir; bu da iç çoğulculuğun sınırlanması pahasına gerçekleşebilir. Öte yandan, daha geniş siyasî katılımı teşvik edecek aktif bir politikanın, etkili yöntem ve mekanizmaların eksikliği, temsildeki yetersizliğin daha da derinleşmesine yol açabilir.

Bu itibarla Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk meselesi, yalnızca topluluğun, kendi iç dinamikleriyle değil, aynı zamanda siyasî elitin, toplumsal istikrarı zedelemeden demokratik katılımı teşvik eden politikalar geliştirme ve uygulama kapasitesiyle de yakından bağlantılıdır. Bu bakımdan mesele sadece çoğulculuğun var olup olmaması değildir; aynı zamanda onun pratik olarak geliştirilmesine yönelik siyasî iradenin bulunup bulunmamasıyla da ilgilidir.

Monarşi döneminde çoğulculuk. Müslümanların siyasi hayata katılımı.

Şimdi geçmişte durumun nasıl olduğuna bakalım. Bulgaristan'da siyasî çoğulculuğun mevcut olduğu, fakat Müslümanlar üzerinde tekel kurmuş tek bir siyasî öznenin bulunmadığı bir döneme dönelim. Bahsi geçen dönem, monarşi dönemidir. Bu dönemde (1879–1946) Bulgaristan'da çok partili bir sistem mevcuttur ve farklı siyasî güçler nüfuz elde etmek için rekabet hlindedir. Müslümanlar tek bir parti etrafında birleşmiş değildir; bilakis siyasî hayata çeşitli şekillerde katılır ve hem yerel hem de millî düzeyde farklı siyasî aktörleri desteklerler. Onların tercihleri çoğu zaman yalnızca dinî aidiyetleriyle değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve bölgesel faktörlerle de belirlenir.

Şimdi birkaç somut örneğe bakalım. Mesela 1902 yılına, XII. Millet Meclisi'ne dönelim ve 24 Nisan 1902 tarihli ikinci oturumun tutanaklarını inceleyelim; oturuma Dragan Tsankov başkanlık etmektedir. Toplam milletvekili sayısı 178 olup, bunların 11'i farklı etnik kökenlerden gelen Müslümanlardır - Türkler, Pomaklar ve Tatarlar farklı siyasî partilere mensuptur. Bu durumda Müslümanların parlamentodaki temsili yaklaşık %6,2 civarındadır. Şunu da belirtmek gerekir ki, 1902 yılında bugünkü Bulgaristan'ın güney bölgeleri, mesela Batı Rodoplar ve Kırcaali henüz Bulgaristan'a dhil değildir; bu bölgeler Osmanlı İmparatorluğu toprağıdır. Dolayısıyla buralardan seçilmiş milletvekilleri de bulunmamaktadır.

XII. Millet Meclisi çerçevesinde Müslüman milletvekillerinin çeşitli parlamento komisyonlarında aktif şekilde yer aldığı görülmektedir. Mustafa Dospatlı, Adalet Bakanlığı'na bağlı komisyonda görev almıştır (kendisinin Sofya Üniversitesi 'St. Kliment Ohridski 'mezunu olduğu da ayrıca kayda değerdir). Mehmed Giray (Kırım'daki Giray hanedanının bir mensubu), İçişleri Bakanlığı komisyonuna, Hacı Necib Bey ise Maarif Bakanlığı komisyonuna seçilmiştir. Osman Keçeli ve Mustafa Hüseyinov, Hariciye Nezareti'ne bağlı komisyonda yer alırken, Ömer Yusufov Harbiye Nezareti'ne bağlı komisyona üye olmuştur. Bayındırlık, yollar ve haberleşme işlerinden sorumlu komisyona Mustafa Hüseiynov ile Halid Bey katılmıştır. Ticaret ve ziraat komisyonunda ise Osman Bey görev almıştır. Maliye komisyonunda Hafız Bey yer alırken, bütçe komisyonunda İsmail Arnaudov görev almıştır (bu komisyonda Petko Karavelov da bulunmaktadır). 'Proşetar' diye anılan (parlamentodaki dilekçe ve şikyetler komisyonu) komisyonda İskender Bey yer alırken, yoklama ve inceleme komisyonunda Etem Efendi ile Tosun Bey görev almıştır. Ayrıca Mustafa Dospatlı aynı oturum çerçevesinde Millet Meclisi'nin sekreterlerinden biri olarak seçilmiştir.

Millet Meclisi tutanakları, Müslüman milletvekillerinin pasif bir konumda olmadığını, bilakis parlamenter hayata aktif şekilde iştirak ettiklerini göstermektedir. Farklı daimî komisyonlarda yer alarak yasama faaliyetlerine katkı sunmuşlar ve meclis oturumlarında mühim meselelerin müzakeresine katılmışlardır

Dikkat çekici bir husus da, bu milletvekillerinin kürsüden nasıl hitap ettikleridir. Birçoğu, ifadelerinde hata yapmaları ihtimaline karşı önceden özür beyanında bulunmaktadır, zira çoğu için Bulgarca ana dil değildir. Bu durum, hem kuruma duydukları saygıyı hem de siyasî sürecin tam anlamıyla bir parçası olma gayretlerini açıkça göstermektedir.

Daha da dikkat çekici olan, Millet Meclisi Başkanı Dragan Tsankov'un tutumudur; bazı durumlarda şakayla karışık Türkçe konuştuğu görülür ve bu durum salonda herhangi bir gerilim yahut tartışmaya yol açmaz. Bu dil ve kültürel esneklik ile pragmatizm, bugün tasavvur edilmesi dahi güç olan kendine mahsus bir atmosferi ortaya koymaktadır.

Buna karşılık ilginç bir örnek de XVI. Millet Meclisi'dir (19 Aralık 1913 – 31 Aralık 1913). Bu parlamento, son derece kısa görev süresi ve sınırlı temsiliyetiyle dikkat çeker. Mevcut verilere göre yalnızca bir Müslüman milletvekilinin yer aldığı görülmektedir: Hafız Sıdkı. Müslüman temsiliyetindeki, bu keskin düşüş, önceki ve sonraki parlamentolarla açık bir tezat teşkil eder; zira bu dönemlerde oran genellikle %5 ile %7 arasında seyretmektedir.

Bu değişimde mühim bir etken, Balkan Savaşları sonrasında ortaya çıkan siyasî ve toplumsal gerilimdir. Bu bağlamda Müslümanların parlamentodaki temsilinin daralması, yaşanan jeopolitik sarsıntıların iç siyasete yansımasının doğrudan bir neticesi olarak değerlendirilebilir.

XVI. Millet Meclisi, Bulgar Parlamentosu'nda nispeten istikrarlı bir Müslüman varlığının genel seyrine kıyasla daha ziyade istisnaî bir durum arz eder. Bu da Bulgar tarihindeki bir kriz anını yansıtmaktadır.

XVII. Millet Meclisi (20 Mart 1914 – 15 Nisan 1919), Bulgaristan'daki Müslüman nüfusun siyasî temsiliyetinin gelişiminde mühim bir merhaleyi teşkil eder. Bu meclis, Birinci Cihan Harbi yıllarında faaliyet göstermiştir. Bu dönemde Bulgaristan, Osmanlı İmparatorluğu, Almanya ve Avusturya-Macaristan ile birlikte savaşa katılmıştır. Bu süreçte Bulgaristan'daki birçok Müslüman da vatan müdafaasında yer almış ve Bulgaristan uğruna harpte hayatını kaybetmiştir.

XVII. Millet Meclisi'nin bileşiminde toplam 226 milletvekilinden 15'i Müslümandır; bu da parlamentonun yaklaşık %6,6'sına tekabül eder. Dikkat çekici bir husus da, bu mecliste Batı Trakya'dan (Gümülcine bölgesinden) gelen milletvekillerinin de yer almasıdır. Savaşın sonunda, bu durum birtakım gereksiz gerilimlere yol açmıştır, bu da söz konusu bölge elitinin, Bulgaristan sınırları içinde uzun süredir yaşayan Müslüman elit kadar yeterince entegre olmamış olmasıyla izah edilebilir. Ethem Ruhi (Balkan), mesela Şefik Bey'den (Eski Zağralı) farklı bir yol tercih etmiştir. Şefik Bey ise 1919 Paris Barış Konferansı'na katılan heyet içinde yer alarak Bulgaristan'a uluslararası düzeyde sadakatini göstermiştir.

Bu mecliste yer alan Müslüman milletvekilleri şu şahsiyetlerdir: Mehmed Celal Abidin, Salim Ahmedov, Tevfik Hacı Ahmedov, Yusuf Hacı İbrahimov, Mehmed Kemal Bey, Hafız Sali, Hafız Sıdkı, Mehmed Paşa, Ethem Ruhi, Sabri Bey, İsmail Hakkı Bey, Haşim Bey, Talat Mehmed, Hüsnü Hüseyinov ve Mahmud Bey.

XVII. Millet Meclisi'nde Müslüman milletvekilleri farklı parlamento komisyonlarında görev almıştır. Hafız Sıdkı Dahiliye Nezareti'ne bağlı komisyonda, Ethem Ruhi Hariciye Nezareti komisyonunda, Talat Tokaliev ise Maliye Bakanlığı komisyonunda yer almıştır. Tevfik Efendi ticaret, sanayi ve çalışma komisyonuna katılmıştır. Kemal Bey hem Adalet Bakanlığı komisyonunda hem de Bayındırlık, yollar ve imar komisyonunda görev yaparken, Celal Bey ziraat ve devlet emlakı komisyonunda yer almıştır.

Bu durum, Müslüman milletvekillerinin parlamentonun farklı ihtisas komisyonlarında aktif biçimde temsil edildiğini göstermektedir. Birinci Cihan Harbi'nden sonra bir başka Müslüman da Bulgaristan'ın millî menfaatlerini uluslararası düzeyde savunmada mühim bir rol oynayacak ve ülkeye olan sadakatini gösterecektir. Bahsi geçen kişi, Eski Zağra'dan Şefik Bey'dir. Fransa'da tıp tahsili görmüş ve hekim olmuştur. 1919 yılında, Paris Barış Konferansı'na katılan Bulgar heyetinin bir üyesi olmuştur. Heyette ayrıca Yahudileri temsilen Dr. Yeşua Kalev, Protestanları temsilen Dr. Dimitır Furnaciev ve tanınmış filozof Dimitır Mihalçev gibi dikkat çekici isimler de yer almıştır. Dr. Yeşua Kalev nasıl Bulgaristan'daki Yahudilerin durumuna dair bir memorandum hazırladıysa, Şefik Bey de Bulgaristan'daki ve genel olarak Balkanlar'daki Müslümanların durumuna ilişkin hususî bir memorandum hazırlamıştır. Bu suretle Şefik Bey, yalnızca Müslüman topluluğun menfaatlerini savunmakla kalmamış, aynı zamanda genel Bulgar millî davası çerçevesinde hareket etmiştir. Onun heyette yer alması ve memorandum hazırlaması, Bulgar devletine bağlılığın farklı bir etnik ve dinî aidiyete sahip olmakla çelişmediğini göstermektedir. Bilakis bu bağlılık, Birinci Cihan Harbi sonrasında ülkenin en kritik dönemlerinden birinde millî menfaatlerin savunulmasına aktif şekilde katılım yoluyla tezahür etmiştir.

2009 seçimleri

Şimdi de yakın geçmişe bakalım: 2009 yılında yapılan 41. Millet Meclisi seçimlerinde, Hak ve Özgürlükler Hareketi 610.521 oy alarak tarihî bir zirveye ulaşmıştır (söz konusu siyasî partinin aldığı destek oy sayısı bakımından en yüksek seviyedir). Parti 38 milletvekilliği kazanmıştır. Bu dönemde HÖH içindeki Müslüman milletvekili sayısı 38 üzerinden 28'dir. Bunun yanında GERB bünyesinde de bir Müslüman milletvekili bulunmaktadır: Vejdi Raşidov. Ancak kendisi Boyko Borisov'un ilk hükümetinde Kültür Bakanı olduktan sonra, GERB'in parlamentoda Müslüman milletvekili kalmamıştır.

Bu durumda toplam Müslüman milletvekili sayısı 28 olup, bu da parlamentonun yaklaşık %11,7'sine tekabül etmektedir. Bu veriler, XX. yüzyılın başlarında Müslüman temsilcilerin daha dağınık bir yapı arz etmesine mukabil, günümüzde temsilin büyük ölçüde tek bir siyasî parti bünyesinde yoğunlaştığını göstermektedir. Bu da meseleyi sadece temsilin niceliğiyle değil, aynı zamanda niteliği, etkinliği ve Müslümanlar arasındaki siyasî çoğulculuğun derecesiyle birlikte ele almayı gerekli kılmaktadır.

Dolayısıyla Bulgaristan'daki Müslümanlar arasında siyasî çoğulculuk için imkn mevcuttur. Bu imkn, hem topluluğun, kendi içinde yekpare olmamasından, hem de geçmişte buna benzer bir tecrübenin zaten yaşanmış olmasından kaynaklanır. İnsanların farklı menfaatleri, eğitim seviyeleri, sosyal konumları ve dünya görüşleri vardır; bu da tabiî olarak çeşitli siyasî pozisyonların ortaya çıkmasına yol açar.

Siyasi partilerin kapalı yapıları – çoğulculuğun önündeki engel

Ancak mesele, bu çoğulculuğun mümkün olup olmadığı değil, fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğidir. Nitekim Aristoteles'in de ifade ettiği üzere, imkn (kuvve) ile fiiliyat arasında fark vardır (dynamis ve energeia). Bu durum yalnızca vatandaşların kendi aktifliğine bağlı değildir; büyük ölçüde siyasî partilerin tutumuna da bağlıdır. Şayet partiler kendi yapılarını fiilen açmıyorsa, çoğulculuk sınırlı kalmaya mahkûm olur.

Bu sebeple belirleyici olan, farklı partilerin Müslümanları sadece şeklen değil, gerçekten dhil etme yönündeki irade ve gayretidir — yerel ve ulusal parti teşkilatlarında, gençlik kollarında, yönetim kadrolarında, aday listelerinde ve nihayetinde parlamenter gruplarda. Böyle bir bilinçli ve maksatlı dhil etme olmaksızın, yerleşmiş tekelci modellerin dışında bir temsil ve güven duygusunun oluşması oldukça güçtür.

Başka bir ifadeyle mesele sadece 'Müslümanlar daha aktif katılacak mı' değildir; aynı zamanda 'onlara gerçekten tam ve etkin bir katılım imknı tanınacak mı' sorusudur. Hakikî bir çoğulculuk, ancak vatandaşlar tarafından bir talep olduğu ve partiler tarafından da bir açılım sağlandığı zaman gelişebilir.

Ancak, bu karşılıklı güvene dayalı iki taraflı süreç gerçekleştiğinde, siyasî çoğulculuk bir potansiyel olmaktan çıkıp fiilî bir gerçeklik hline gelebilir.

Siyasetin vitrinine bakınca ilginç bir tabloyla karşılaşıyoruz. Herkes bir şekilde başkasının yardımıyla yükselmiş, sonra onu düşman ilan etmiş, ardından yönetimde ortak olmuş, tekrar düşman, sonra yeniden ortak…

Hatta 'Işık' adlı yeni örgüt bile eski oyunculara yaslanıyor: Nastimir Ananiev, önce Reformcu Blok'ta Meglena Kuneva ileydi, sonra PP'de, şimdi ise başka bir isim altında yarışa giriyor.

Asıl dikkat çekici olan, yalanların ve çıkar ilişkilerinin sözde ilkeli seçmeni uzaklaştırması gerekirken, gerçekte tam tersinin yaşanması.

Verilen sözler çiğneniyor, çirkin uyumculuk sergileniyor, ama bazıları yerini koruyor; çünkü seçmen gözünü kapatıyor, sadece güzel olanı hatırlıyor ya da siyasi ihanete rağmen kişisel çıkarını sürdürmeye devam ediyor.

Sağın çekirdeği sayılan 'Mavi Bulgaristan'ın' aldığı düşük destek şaşırtıcı. Çünkü geçmişte üyeleri üst raftaki bir figürle işbirliği yapmış ve bu affedilmez bulunmuş. Oysa başka oluşumlar aynı ve hatta daha yakın ilişkiler kurmuş, ama onlara hoşgörü gösterilmiş.

Sorun şu ki, bu oluşumlar meydanlarda slogan atmaktan öteye geçemiyor. Oysa en sonda yer alan oluşum, net bir ideolojiye ve pragmatik çözümlere sahip: hukuk düzeni, düşük yolsuzluk, işleyen rekabetçi ekonomi…

Ama 'ilkeli' seçmen propaganda ve yalanların esiri olmuş, rakipler arasındaki gerçek bağları görmezden geliyor, sahte farklılıklara sarılıyor. Oysa tek gerçek fark var: net ideoloji ve somut eylemler ile popülist kıvırmalar arasındaki fark.

Ne yazık ki gerçek ve potansiyel fikirdeşler birleşip güçlü bir sonuç çıkaramıyor.

Seçmen, vitrine bakarken gerçekten gördüğünü mü seçiyor, yoksa görmek istediğini mi?

Stoyan Radev,

Sofya

Siyaset ise kaçınılmaz bir merak konusuydu; ilgilenmemek mümkün değildi. Ama o günlerde, son iki-üç yılda yaşanacakların böylesine sarsıcı olacağını hiç düşünmemiştim.

1990'dan bu yana Bulgaristan siyasetinde belki de en önemli kırılma, DPS'nin bölünmesidir.

Yıllarca sarsılmaz bir seçmen tabanına, devletin derin yapılarıyla ve iş dünyasıyla bağlara sahip olan, uluslararası alanda da tanınan bu 'ebedi' parti, güçlü gençlik örgütüyle birlikte çözülmeye başladı.

Tam da bu anda diğer partilerin – özellikle PP&DB'nin – etno-dini tekelin zincirlerini kırmak için tarihi bir fırsatı vardı.

Ne yazık ki, bu fırsat heba edildi. Ben şaşırmadım; beklentilerim zaten önceki seçimlerin tekrarıyla tükenmişti. Nisan 2021'de bir umut ışığı görmüştüm ama onlar başka bir yol seçtiler.

Bugün PP&DB, çekingen adımlarla da olsa listelerine genç Müslümanları dahil ediyor.

Ne kadar seçilebilir ya da toplumda karşılık bulabilirler, zaman gösterecek. Ama aynı zamanda, toplumun kültürel kodlarını bilmeyenlerin kolayca fark edebileceği yapay figürler de sahneye sürülüyor.

Bu da bize iki şey anlatıyor: Birincisi, PP hl Bulgaristan'ın sosyal gerçekliğinden kopuk, kendi izole dünyasında yaşıyor. İkincisi, bu yüzden statükoyu aşamayacak ve insanlar alternatifleri – örneğin Rumen Radев gibi – aramaya devam edecek.

Bir gün bütün bunlar tarih olacak. Daha geniş bir perspektifle incelenecek, daha sağlıklı sonuçlara varılacak.

Ben ise yeniden akademik uğraşıma döndüm; çünkü bugün karanlık göründüğünde, cevapları geçmişte aramak doğaldır.

Monarşi dönemindeki Müslüman milletvekillerini incelediğimde dikkatimi çeken şey, tek bir siyasi özneye bağlı olmamalarıydı. Liberal, sol, hatta muhafazakr partilerde yer almışlardı.

Bu bana şu soruyu düşündürüyor: Hangisi daha işlevsel bir modeldir?

Müslümanların da Bulgar ulusunun parçası olarak farklı partilerde yer aldığı çoğulcu bir yapı mı, yoksa 1990'da kurulan tek parti kontrolü mü?

Tek parti modeli sonunda yozlaştı; ahlaklı ve eğitimli kadrolar yerine, yolsuzlukla beslenen bir elit üretti.

Bunun sorumluluğunu diğer partiler de taşıyor; sessizlikleri ve Müslüman topluluklarla temas kurmaktaki isteksizlikleriyle bir tekelin yerleşmesine izin verdiler.

Çoğulcu modelin sorunu ise diğer partilerin Müslümanları gerçekten ve etkin biçimde dahil etme konusundaki isteksizliği.

En paradoksal olan ise şu: Yüz yıl önce Bulgaristan Krallığı'ndaki partiler Müslümanlara bugünkü AB ve NATO üyesi Bulgaristan Cumhuriyeti'nden daha açıkmış.

Şimdi sorulması gereken soru şu: Hangi siyasi oluşum gerçekten desteği hak ediyor?

Yoksa yaşadıklarımız, ölen bir düzenin sancıları ve doğmaya çalışan bir yeninin çırpınışları mı?

Önümüzdeki seçimler, kaderimizi belirleyecek dönüm noktası olacak.


Cemal Osman,
Sofia University 'St. Kliment Ohridski'

Ne zaman 19 Ocak gelse, yine eskilere, anılara giderim.

Soğuk bir kış günü, her yerde kar var. Ama bizi hiçbir şey durduramaz.

Eşyalarımız günler öncesinden sandıklara konmuş.

Her sandıkta olan eşyaların listeleri yapılmış, sandığa iliştirilmiş.

İçimiz üşüyor, soğuktan mı, yoksa yakınlarımızdan ayrılacağımızdan mı bilemiyorum.

Tüm yolcular ayrılan kompartmanlarda yerlerini alıyor. Herkes yakınlarıyla vedalaşıyor.

Ayrılık zamanı gelmiş çatmış, gözyaşlarımız sel olup akmış.

Son anda yetişen komşumuz 'Bahtiyaaaaar' diye dört yaşındaki oğluma seslenişi

hl kulaklarımda. Son anda yetişip sarılıp kokluyor, yanaklarından öpüyor.

Ayrılık ne kadar zor olsa da kararlıyız. Hiçbir şey bizi caydıramaz,

yolumuzdan bizi geri döndüremez.

Yıllarca Türkiye özlemi çekenler için bu duygunun tarifi yok.

Nihayet kara trenin düdük sesiyle, arkanda doğduğun toprakları, yakınlarını,

arkadaşlarını, yaşanmışlıkları bırakıp bir meçhule giden yolculuğa başlıyoruz.

Bir ara kompartmanın kapısı açılıyor, bir görevli isimlerimizi okuduktan sonra,

soyadınız ne, diye soruyor. Biz soyadı bile düşünmemişiz. Birden Işık olsun diyorum.

Herkes kabul ediyor. Hepimiz karışık duygular içerisinde önce muhacirhaneye yerleşip,

Daha sonra İzmir'e yakınlarımızın olduğu şehre yerleşiyoruz.

Bundan böyle, ikinci vatanımızda, yeni bir hayat bizi bekliyor.

Alışılması zor da olsa, insan her şeye çabuk adapte oluyor.

Senelerce birçok arkadaş edindim, öğrenci yetiştirdim, yeni deneyimler kazandım.

Herkes bir yerlerden gelip İzmir'e yerleşmiş olabilir;

fakat memleket değiştirmek başka bir şey.

Fatma IŞIK

Fotoğraf: Süleyman AKMAN

***
eğer vuracaksanız
nişan alın tam,
bu yaşta
dost yarası kaldıramam…

***
sır
sırrı dökülmüş eski aynanın
sırrı çok olur
unutma...
eski ayna
tozlu tavan arasına kim attı seni
bu yapılan reva mı sana,
her gün tozunu alacağım söz
gördüğün güzelleri bana anlatsana...
göç
sırları dökülmüş eski aynada
gülüşünü unutmuş
göç ederken anam...
ateş
umurumda değil ama biliyorum
ibrahim'in ateşine
kimler odun taşıyor…

***
itiraflarım
xxx
hadi git, durma
dönmen için
gitmen lazım...
xxx
git karabaş, kuyruk sallama
sefer tasımda
üç öğün umut...
xxx
zavallı trenler
bir başkasının döşediği
raydan giderler...
xxx
mutluyum
yarınlar için
biraz umut bozdurdum...
xxx
mazide hokkabazlar ateş yutardı
günümüzde
lafını yutanlar gözde...

***
destari'nin neyi eşliğinde gökyüzünden
deniz yıldızı yağdı er meydanına
sonra su taşkınları bastı nehri
kavak ağaçları üzerime düşerken
uğur böceği kanatlı özgürlüğümü
eylül sığınmacıları kaçırdı

***
koptuğu yere kadar
ilk ışık ereğine
tırman
sonrası malum
erdemli düşmeye çalış

dizindeki yaralardan
kendini tanırsın

***
bütün ufak tefek takıntılarımı
kaldırım taşları altına
gömdüm

antipod zaaflarımı
ezip geçerse kusursuzlar
dağ başı yolarım
çok üzülür

***
şefkatin
tükenmiş arzular teknesinde
nilüferin göz yaşında
bir veda…

***
iki değirmen taşı arasında
fast voot kalan ömrümün
ilavesi bütün hastalıklarım

onlar artık benim çocuklarım
kucağımda katillerimi büyütüyorum

***
gökyüzünde seksek oynayan
divanenin çıldırdığı gece
kınalı sakalım köprübaşında
kuyruklu yıldızlara merdiven oldu

gelincikler kırmızıya boyanırken
beni öp

***
yaprak sarısı yüzün yorgun
saçların ıslak serçe kuşu

gözlerinde harikulade sevimli
süt dökmüş kedi tedirginliği

bereketli rüyalar özlemin
beyazına düşen kan damlası

***
anadolu bozkırı
kurakçıl köklerimi
toz dumana etti

bizim dağların kızları
pınarbaşında beklemesinler
çoktan kınalı ellerinde
kırılacak su testisi kalmadı

***
ak kireçli bacalar üzerime yıkılırken
tahta kurtları dimağımı kemiriyor
musandraya çivilenmiş çivide
dedemin takkesi beni bekliyor

bin yıldır zaman aynasında
ellerine ceviz kınası yakıyor
ninem

***
bu gece ilham perim – muse
kanun teli ucunda suskun makam
siyah beyaz filmin ezgileri
arda'nın su şırıltısı

bir elinde fosforlu kırmızı şemsiye
diğerinde yaz sandaletleri
yürüyordu yalın ayak
göçmen sokağının tenhasında
sırılsıklam olmuş yalnızlık

***
bin yıl sonra içimdeki öksüz
aynı yerde kırbaçlıyor
elma ağcının günahını
erken uğradı metaformoza
benim böcek günlüm
yakında dörtayak
düşecek toprağa

***
çaresiz insan yığını istasyonlarından
geçmiyor artık umuda yolculuk trenleri
karşı dağların karanlığı büyüdükçe
öksüz gözler tutunamıyor
ufalan horizonlara

Mümin TOPÇU

Bu satırları yazma nedenim önümüzdeki günlerde Balgöç'ün kongresi, yani seçimleri var. Yukarıda verilen bilgilere göre, Bursa'nın hemen hemen iki kişisinden birinin balkan kökenli olması potansiyelinin değerlendirilip değerlendirilmediği konusunda herkesi düşünmeye davet ediyorum. Bürokrasi, yerel siyaset ve genel siyaset içerisinde bir ilin yarısını oluşturan kültürel ve töre yönünden yüzde yüz Türk kokan, bu insanların niçin Bursa yönetimlerinde aktif olmadığı, olanlar olsa bile tek tük olduğunu gündemde tutmak için yazdım. Yüzde ellisi aynı kültürle yoğunlaşan, Bursa'da tüm Balkan göçmenlerini Bursa siyasetinde aktif olmaya, yönetime talip olmaya, hatta ilimiz Bursa'nın gelişiminde karar verici olmaya neden talip olmuyorlar? Bunun cevabı en azından, kendilerine vermeye davet ediyorum. Gücünüzün farkında mısınız? Tabii ki, bu yazım ülke içerisindeki göçler sonucu oluşan hemşeri gruplarına rakip anlamında veya ayrıştırma anlamında söylemiyorum. Bu nedenle Balkan göçmenlerinin bağlı bulduğu derneklerin özellikle çok güçlü, çok bilimsel, çok vizyon ve büyük bir misyona sahip olarak görev yapmaları zorunluluğu vardır. Tüm bu insanlara soruyorum. Gerçekten bu kadar büyük potansiyeli olan sizler, Bursa'da sözünüz geçiyor mu? Bursa için hangi taşın altına elinizi koydunuz? Yönetimlerde niçin yoksunuz? Ya da sahi, sizin Bursa'ya borcunuz yok mu?
Bu pasif sosyoloji, atalarımızın kemiklerini oradaki mezarlıklarda sızlatmaya devam etmemeli. Bu ülkeye borcumuz var.

Ali YAZIR

Bulgaristan'da Türk azınlığa karşı yapılan ilk isim değişikliği uygulaması, güney Bulgaristan'da Kırcali yakınındaki Gorski İzvor köyünde 24 Aralık 1984 tarihinde yapıldı. Yerel yetkililer, Türklerin pasaportlarını toplamaya, yeni isimlerini kaydetmeye ve yeni kimlik belgeleri çıkarmaya başladı. Halk barışçıl bir protesto başlattı. Yoğun kar yağışı ve eksi 20 derece olan dondurucu soğukta 24 Aralık'ta, Mleçino köyünde 1.200 kişi protesto gösterisi yaptı. 25 Aralık'ta ise, Benkovski köyünde, çoğunluğu çevre köylerden gelen 3 500'den fazla kişi gösteri düzenledi. Ertesi gün, göstericiler ve güvenlik güçleri arasında şiddetli çatışmalar yaşandı. Kayaloba, Gorski Izvor, Mogilyane, Preseka ve Dobromirtsi köylerinden yaklaşık 3 000 kişi, Benkovski'ye doğru birkaç kez farklı yönlerden ilerleyerek sonunda köye girdi.

26 Aralık'ta Mogilane köyü yakınlarında meydana gelen çatışmalarda, aralarında 17 aylık Türkan bebeğin de bulunduğu üç kişi hayatını kaybetti.

Benzer protestolar ülke genelinde devam etti ve binlerce tutuklu çeşitli cezaevlerine gönderildi.

Aynı gün, 26 Aralık'ta Doğu Rodoplar'ın diğer bölgelerinde şiddetli çatışmalar yaşandı. Direnişe Momçilgrad'dan 1.200, Gruevo köyünden 1.000 kişi katıldı. Kırcali bölgesindeki Türk halkının direnişini bastırmak için özel bir karargah kuruldu. Milislere ek olarak, Devlet Güvenlik Güçlerive askeri birlikler, zırhlı personel taşıyıcıları, bazıları tazyikli su ile donatılmış 15 itfaiye aracı, gösterileri dağıtmak için jet motorlu özel bir araç, köpekler, tutuklama arabaları, kamyonlar ve diğer askeri ekipmanlar kullanıldı.

Bulgaristan'daki Türklerin kimliklerini korumak uğruna gösterdikleri direniş ve verdikleri mücadele sadece Kırcali bölgesiyle sınırlı kalmadı.

Türklerin 1984-1985 kışında zorla isim değişikliğine karşı direnişinin doruk noktası, yaklaşık 5 bin nüfuslu Yablanovo köyü ve çevre köylerde 17, 18 ve 19 Ocak 1985 tarihlerinde gerçekleştirilen sivil itaatsizlik hareketiydi. Bu hareket, Fedail Kocabryamov, Belediye Başkanı Hüseyin Nuh ve Parti Sekreteri Hasan Berberov tarafından başlatıldı ve yönetildi.

Başsavcıya, devlet kurumlarına ve parti yönetimine toplu halde şikayetler hazırlandı. Bu şikayetler Sofya'daki Balkan Araştırmaları Enstitüsü'nde çalışan Salih Baklacı tarafından hazırlanan bir şablona göre çoğaltıldı. 18 Ocak sabahının erken saatlerinde bir grup, şikayetlerini Devlet Konseyi'ne iletmek üzere Sofya'ya doğru yola çıktı. Daha sonra Hasan Berberov da Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi'ne posta yoluyla bir protesto mektubu gönderdi.

Bu arada Yablanovo girişlerine nöbetçiler yerleştirildi ve köyün dış dünyayla bağlantısı kesildi. Geceleri sokaklarda ateşler yakıldı. Direnişe katılmak için civar köylerden erkekler geldi. 18 Ocak sabahı, belediye çalışanları ve Anavatan Cephesi aktivistlerinden oluşan bir grup, toplu isim değişikliğini uygulamak üzere Kotel'den Yablanovo'ya geldi. Gruba silahlı bir milis birliği eşlik ediyordu. Yablanovo halkı, belediye binasına girmelerine izin vermedi ve onları geri püskürttü. Aynı günün ilerleyen saatlerinde köylüler, köy başındaki köprüye patlayıcı yerleştirerek Yablanovo'nun batı ucundaki Sliven-Şumen yolunu demir ve çakılla kapattılar. Bu arada, başka bölgelerde çalışan gurbetçiler geri dönüyordu. Komşu köylerden insanlar gelmeye devam etti. Geceleri tekrar mevziler kuruldu ve ateşler yakıldı. Havanın eksi 25 derecenin altında olduğu 19 Ocak şafağında tanklar, zırhlı personel taşıyıcıları, itfaiye araçları, kamyonlar ve askeri araçlardan oluşan bir konvoy batıdan köye yaklaştı. Fedail Kocaibryamov, Hüseyin Nuh ve Hasan Berberov önderliğindeki Yablanovo halkı direndi. Ön sırada kucaklarında yapay bebekleriyle kadınlar, çocuklar vardı. Ellerinde savunma amaçlı el yapımı aletler olan erkekler ise arkalarında yer aldı. Fedail Kocaibryamov tutuklandıktan sonra tanklar ve diğer araçlar kalabalığı sardı ve köye girdi. Direnişçilere göz yaşartıcı gazlı sis bombaları atıldı, itfaiye araçları üzerlerine güçlü yangın söndürme suyu sıkmaya başladı, tanklar ve zırhlı personel taşıyıcıları, erkekleri ve kadınları meydanda topladı. Hem Yablanovo'da hem de civar köylerde direnişçilere karşı şiddetli bir baskına başlandı. Filaretovo köyünde bir direnişçi tankın altında kalarak öldürüldü, çoğu tutuklandı ve ağır işkencelerden sonra çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı veya Belene'deki toplama kampına gönderildi.

Aralık 1984 - Kasım 1989 döneminde ülkenin dört bir yanından toplam 517 kişi Belene'de gözaltına alındı.

Bulgaristan Halk Meclisi, 11 Ocak 2012 tarihinde, 'Totaliter rejiminin Türk azınlığına uyguladığı asimilasyon politikasını ve yaklaşık 350 000 kişinin zorla göç ettirilmesini etnik temizlik olarak kınayan bir bildiriyi kabul etti. Ne var ki, bugüne kadar tek bir suçlunun bile mahkum edilmediğini ve cezalandırılmadığını belirtmemiz gerekiyor.

BNR

Haber üzerinde çalışanlar: Ergül Bayraktar

Ne kadar da doğru, değil mi? Katılmamak mümkün mü? Elbette değil. Edebiyat denilince, bir hayal dünyasının tam ortasında kendini bulmak demektir. Bir de en güzel ve en nadide yerinde.

Okumaktır edebiyat. Hayatı yansıtmaktır. Anlamak, anlatmak, yaşamak, sevmektir, yazmaktır edebiyat. Ama zor zanaattır yazmak. Hem de çok. Bilgi ister yazmak, okumak ister, disiplin ister. Bir de en önemlisi, içindeki duyguları, okuyucuya aktarmak. Hele de edebiyatın en 'nazlı çiçeği' olan şiirler yazmak! Ne zordur, bilir misiniz, en iyi şekilde, en masum şekilde, hatta, fazla kuralı olmayan, fakat belli anlatım ve yazım biçimi olan, aynı zamanda kalpten geçen bir hadisenin lisan halinde tecelli edişi olan, şiirler yazmak.

İşte, elinizde tuttuğunuz 'Vatan Neresi' adlı 'şiir demeti', Rodoplu şair Haşim Semerci'nin zorların da zorunu başarmış olmanın canlı bir örneğidir. Kendisi, tertemiz Türkçeyle, usta bir şekilde, okuyucunun içsel dünyasına birer kapı açıp, imgeleriyle içini ısıtacaktır, şüphesiz.

Haşim Semerci, 1959 yılında, Kırcaali İli Mestanlı ( Momçilgrad ) İlçesi'ne bağlı Saranlı / Saruhanlı ( Sedefçe ) köyünde doğmuştur. Yıllarca Türkçe öğretmenliği yaptıktan sonra, emekliliğe ayrılmıştır, kendisini, Türkçe dergilerinde ve Kırcaali Haber gazetesinde çıkan yazılarından da mutlaka tanıyorsunuzdur. Kosova'da yayımlanan, Osman Baymak'ın hazırladığı 'Yüz Yılın Yüz Şairi' Bulgaristan Türk Şiiri Antolojisi'nde yer aldı Haşim Semerci. Aynı zamanda Türkçe kitaplar editörlüğünü başarıyla yapmaktadır. Türkçe
ders kitaplarında da şiirlerine yer verilmiştir. 2014 yılında, 55 şiirden oluşan 'Bizim Buralar' adlı ilk şiir kitabını takdim etmişti edebiyatseverlere.
Haşim Semerci, 'Vatan Neresi' adlı ikinci şiir kitabında da, vatan ve memleket sevgisini çokça dile getirmiş ve bu sevgiyi ilmek ilmek işlemiş mısralarına; çünkü insan nereye giderse gitsin, içinde bir tutam memleket taşır. Yüreğinin en gizli köşelerinde memleketinden bir parça yer alır, her daim. Bu bazen 'bir martının gemiyi izleyişi olur, bazen de 'Çanakkale'deki evinde çay içerek. Ama en çok da:

'Aklım hiç başka yerde

Olmadı ki, diyorum

Bir karaçalılıkta.

Toprağı zor görünen

Taşlı tarlalarda;

Dizlerimi yaralayan

O tozlu yollarda;

Yıllara inat eden

Yıkılmak istemeyen

Bir taş duvar evde;

Küçük pencereli

O sıcak odalarda.

Mevsime bakmadan

Güneşsiz kalmayan

O dağlarda,

Rodoplar'da.'

Haşim Semerci'nin şiirlerinde, rahmetli yazar Ömer Osman Erendoruk'un Koşukavak'taki huzuru ve hoşgörüyü tadacak, insanları doyuran, geçim sağlayan 'altıntepe'yle' tanışacaksınız, mesel. Mestanlı'daki 'Zeybekler' ile selm vereceksiniz şu sözlerle:

'Ben Zeybeklerin oğluyum

Mestanlı'dan geliyorum

Balkanlar'dan, Rodoplar'dan

Selmlar getiriyorum.'

Ve devam edeceksiniz, gururla, Mestanlı'yı sevmeye; çünkü, o, 'şehitlerin şehridir', 'tanklara göğüs gerendir', 'ad uğruna can verendir' ve 'haksızlığa dur diyendir', milli gururumuz olan, dünyaca ünlü halterci, Naim Süleymanoğlu'nun memleketidir.

'Abacı'nın öğrencisi

Rekorların efendisi

Tüm zamanın haltercisi

Sekiz kere dünya fethi

Olimpiyat üç kez geldi

Cep Herkülü budur dendi'

Güney Bulgaristan'ın incisi, güzel şehir Kırcaali'ye aşık olup gidemeyeceksiniz mesel Haşim Semerci'nin şiirlerinde. Arda boylarında martılarla dans edecek yüreğiniz; çünkü:

'Civan Yusuf gelir aklına

Kız Feride'yi anımsarsın

Dalar gidersin anılara

Üzülürsün, kaybolursun.'

Haşim Semerci'nin şiirlerini okurken, bazen 'İnkılapcı Nuri', bazen de 'Kurban Türkn bebek' olacaksınız, her birinin mertliğine şahit ederek.

Rodoplu şair, Haşim Semerci'nin 'Vatan Neresi' adlı ikinci 'şiir demetinde' çocuklara verilen değeri, özlemi, sevgiyi hissedeceksiniz ve 'çocuk gülüşlerinde' derman bulacaksınız kan ağlayan kalbinize. Bazen 'üç yaşındaki Aylan'ın denizde boğulan hayalleri ve umutları' olacaksınız şu mısralarla:

'Denizler, dağlar geçemedim

Uzak ülkelere gidemedim

Savaş olmasın diyemedim

Denizde boğuldu hayallerim.'

Bazen de 'iki mezar arasında' isyan eden bir babanın çaresizliğine şahit olacaksınız, gözü yaşlı halde. Aşık Veysel'in de dediği gibi: 'Taş olsam yandım idi. Toprak oldum da dayandım', diyeceksiniz. Ve haykıracaksınız avaz avaz:

'İki mezar arasında

ağladığın oldu mu?

Öyle 'yaşamış, görmüş, ölmüş'

mezarı değil;

'Zavallı, acılardan kurtulmuş'

mezarı değil.

Yedişer ay yaşayan,

Tam gülümsemeye başlayan,

Yüreğini haşlayan

İki oğul mezarı.', diye...

Tabii ki, bundan ibaret değildir Haşim Semerci'nin şiirleri. 'İmkansız' olan aşk ile 'keşkeler' bir ok gibi saplanacak kalbinize ve 'imkansıza' boyun eğeceksiniz istemeyerek. Ve hayatın tam da bittiğini düşündüğünüz bir anda 'hoş geldin, torun', diyerek yeniden tutunacaksınız 'yaşamın dallarına'. 'Dedeler geçmiş, torunlar - gelecek' mısraları dökülecek dudaklarınızdan. Mutluluk saracak dört bir yanınızı, 'sevgilere sınır olmaz' diyeceksiniz ve en nihayetinde:

'Bir miras

bırakmak istiyorum sana

Çok büyük üstünlük

Bitmek tükenmek

bilmeyen bir zenginlik

Adı dürüstlük,

Unutma,

adı dürüstlük.'

'Bir Köy Hikayesi' okuyacaksınız mesel Haşim Semerci'nin kitabında, çocukluğunuza dönerek:

'Sessizlik hükümdar olmuş

Sokaklar dar mı dar kalmış

Kalanlara hüzün yar olmuş

Umarım, sonun değildir, köyüm.'

Bir de 'Çanakkale'de olağanüstü Haller', şiirinde Bayram namazı kılmak nasip olacak Mehmetçiğimize:

'Bayram sabahı Türk askeri

Allah sevgisinde birleşir

Aynı göle dökülen sular gibi.

Secdeye varacaklar Hak katında

Başlarını göğe kaldırıp da.

Beyaz bulutlar görünür o anda

Ve bulutlar yere çöker

Herkes Allahu Ekber der

Yüzlerini toprağa sürer.

İnce bir huzur çöreklenir içlerinde

Görünmez hale gelirler...

Bayram namazı bitiminde

Yüzlerce asker hep birden

La İlahe İllallah –

Muhammedün – Rasulullah

Sözlerini devamlı tekrarlar.'

Ve daha birçok şiirler içinizi ısıtacak 'Vatan Neresi' adlı kitapta, hayata, dosta, türkülere dair. Türkülere bırakacaksınız kendinizi , 'aşkı, sevgiyi, mutluluğu anlatsınlar ve 'efkarları bir bir dağıtsınlar', diye...

Haşim Semerci'nin 'Vatan Neresi' adlı ikinci şiir kitabıyla, Rodoplar'dan Çanakkale'ye, Koca Balkan'dan İzmir'e uzanan eşi benzeri olmayan bir yolculuk sizleri bekliyor.

Değerli şairimizi kutluyor, başarılarının daim olmasını diliyorum...


Şefika REFİK,

Şubat, 2025

Hayatıma giren, bana okumayı, şiiri, türkü dinlemeyi ve kelimelerin gücünü sevdiren o özel insanla, Bahri abimle dolu dolu geçen yıllar. Kas erimesi teşhisi konulmuştu; ama ruhu o kadar sağlam, o kadar dimdikti ki; bedeni eridikçe kalemi keskinleşiyordu. Sürekli denemeler, şiirler yazardı. Bursa Kültürpark'a aşıktı. 'Hadi' derdi, 'Götür beni oraya.' Onu tekerlekli sandalyesiyle o koca ağaçların altında gezdirirken, özellikle yerlerin sarı yapraklarla kaplandığı o mevsimde, dünyalar onun olurdu.

Genelde her akşam evine giderdim, annesi Zekiye abla ve ablası Şaduman abla bize güler yüzlerini ve ikramlarını eksik etmez, özellikle orada Uludağ gazoz içmeye bayılırdım. O günden bugüne; birlikte şiirler okuyup kaydettiğimiz amatör bir kaset, yazdığı o eşsiz şiirler ve kalbime ektiği edebiyat tohumları kaldı yadigar.

Geçenlerde evi toparlarken o şiir kaseti geçti elime, çok hüzünlendim. Bugün, bu cümleleri bir araya getirebiliyorsam, Bahri abimin etkisi büyüktür. Bir gün o amansız hastalık onu aramızdan aldı ama hikayesi benimle yaşamaya devam etti.

Hayat aktı, yıl 2006 oldu. Yolum, bu sefer İzmir'e, Mudo Concept mağaza yöneticisi olarak atandığım o güzel şehre düştü. Bornova Küçükpark'ta yeni bir hayat kurmaya, taşınma telaşlarıyla boğuşmaya çalışırken karşıma yine Bahri abinin bir emaneti çıktı: Dayısı, Mehmet Güngörmüş.

O dönem Mehmet abi ve ailesi bana sadece bir ev sahibi değil, gerçek bir komşu, gerçek bir yoldaş oldular. İzmir'in o sıcak akşamlarında oturur, Bahri abiden, onun edebi yönünden, şiirlerinden konuşurduk. İzmir maceram kısa sürdü, Ankara'ya döndüm, ama o dostluk ve anılar hep baki kaldı.

Ve yıllar sonra…

Geçtiğimiz günlerde Mehmet abi ile tekrar yollarımız kesişti. Güzel bir haber verdi bana; o edebi genlerin ailede nasıl dolaştığını kanıtlarcasına bir kitap çıkarmıştı: 'Balkan Rüzgarları'.

Bir Balkan göçmeni olarak kitabı elime aldığımda hissettiğim heyecanı tarif edemem. Mehmet Güngörmüş, bu eserinde sadece bir ailenin değil, bir coğrafyanın kaderini anlatıyor.

Kitap, 1951 yılında Bulgaristan'ın Koşukavak bölgesinden başlayıp, Bursa'nın Karacabey ilçesine uzanan o meşakkatli 'Büyük Göçü' konu alıyor. Sayfaları çevirdikçe, o yıllarda insanların neler yaşadığını, neleri geride bırakmak zorunda kaldıklarını ve neleri yaşayamadıklarını iliklerinize kadar hissediyorsunuz.

Mehmet abi; o zorlu yolculuğu, yolda filizlenen sevdaları, toprağından koparılan insanların yeni bir vatanda kök salma çabasını o kadar samimi bir dille anlatmış ki… Okurken, kendi aile büyüklerimin özellikle ananemin anlattığı o yarım kalmış hikayeler tamamlandı zihnimde. Balkanlar'dan esen o rüzgar, sayfaların arasından çıkıp yüzüme çarptı sanki.

Eğer siz de benim gibi göç hikayelerine meraklıysanız, bir ailenin tarihle olan imtihanını ve her şeye rağmen yaşama tutunma azmini okumak isterseniz, Balkan Rüzgarları kütüphanenizde mutlaka bulunmalı.

Biterken; bu vesileyle, bana yazı yazmayı sevdiren Bahri abimi rahmetle anıyor, bu kıymetli eseri bizlere kazandıran dayısı Mehmet Güngörmüş'e de teşekkürlerimi sunuyorum.

Rüzgarınız bol, kitabınız çok okunsun…

Sevgiyle!

Serdar Sezer

( Devam )

- Geleceğin şehirlerinde en çirkin olan şey ne olabilir?

- Modern şehirlerdeki en çirkin şey kimliksizliktir. Bu, inşaat, insan için yapılan bir iş olmaktan çıkıp salt yatırım aritmetiğine dönüştüğünde ortaya çıkar. Artık yaşamak için değil de sadece 'yatırım geri dönüşü' için inşa edildiğinde, şehir ruhunu kaybetmeye başlar. Dışarıdan parlayan cepheler elde ederiz; ama içleri boşlukla yankılanır, içinde insanlık barındırmayan parlak kabuklar gibi. Çirkinlik malzemede değil, niyetin yokluğundadır. Kat sayısında değil, onların neden var olduğuna dair fikrin eksikliğinde. Şehir sadece satmak için, değil de yaşamak için yapılmadığında bir topluluk değil, bir pazar tezghına dönüşür ve o zaman mahalleler değil, yönü olmayan, hafızası olmayan, onuru olmayan labirentler ortaya çıkar. Şehrin gerçek güzelliği onun insaniliğindedir. Bu kaybolduğunda ise cam ne kadar parlarsa parlasın manzara gri kalır.

- Önce neyi yeniden inşa etmeliyiz, eski binaları mı, yoksa eski ahlakı mı?

- Önce ahlakı yeniden kurmamız gerekir. Eski yapılar kireçle, taşla ve sabırla canlandırılabilir, ancak içeri giren insanın ahlaki bir dayanağı yoksa, yapı sadece güzel bir kabuk olarak kalır. Ahlak, her
restorasyonun temel konstrüksiyonudur; onsuz yapılan her yenileme aldatıcı bir tazeleme olur, tıpkı bir sandığı cilalayıp ona 'ev' demek gibi.
Dünyaya bakışımız, nesiller boyunca sınanmış ve dayanıklılığı kanıtlanmış bir etik çerçeveye oturmuyorsa, en büyük rekonstrüksiyon bile canlı bir ortam değil, müzelik bir dekorasyona dönüşür.
Ahlaki bir sakini olmayan yapı sadece bir dekor, ahlaki temelden yoksun toplum ise her yeni ideolojinin rüzgrına açık geçici bir iskele görünümündedir. Ahlakı yeniden kurarsak, yapılar da gerçek anlamını bulur. Onsuz ise geriye kalan her şey unutulmaya
mahkûm bir inşaattan ibarettir.

- Bir mimarın işindeki en zor şey nedir?

- Mimarın işindeki en zor olan şey ne çizimdir ne de malzeme. En zoru, doğanın, insanın ve zamanın farklı biçimlerde yorumladığı unsurları tek bir harekette buluşturma çabasıdır. Güzelle gereklinin,
fikrin coşkusuyla bütçenin soğuk hesabının, insan ruhuyla ne şefkat ne merhamet tanıyan katı yasanın arasında bir denge bulmaktır. Mimar, bu alanların sınırında duran görünmez bir bekçidir; iki
taraftan da gerçeği duymak zorundadır. Onun emeği çoğu zaman bir meslekten ziyade bir hizmeti andırır. Çünkü sanatın dilini kuralların diline çevirir, fakat bu çeviride anlamın kaybolmasına izin vermez. Bu aceleci insanların işi değildir. 'İstiyoruz' ile 'yapılabilir' arasındaki sessizliğe dayanabilecek bir karakter ve sorumluluğun
ağırlığından kaçmayan bir ruh gerekir. İşte o sessizlikte, kaosu yok etmeden düzenleyen gerçek zanaatkrlık doğar.
Mimar aslında zorla değil, anlayışla kurulan bir düzenin muhafızıdır ve bir yapı öyle doğar ki içinde hem ruh, hem dayanıklılık, hem güzellik hem de anlam varmış gibi hissedilir, o zaman bu yapı sadece bir nesne değil, bir tanık olur.

- Deniz kıyısındaki yapılaşma hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Deniz kıyısında inşaat yapmak yalnızca estetik değil, aynı zamanda vicdan meselesidir. Deniz beton hırslarının alanı değil, ölçünün, sessizliğin ve saygının meknıdır. İnsan kıyının bir sınır olduğunu, rastgele yapılaşma için boş bir tuval olmadığını unuttuğunda, doğa ona borçluymuş gibi davranmaya
başlar. O zaman deniz bir mucize olmaktan çıkar, açgözlülüğün fonuna dönüşür. Çizgiyi aştığımız anda kaybettiğimiz sadece manzara değildir; hafızadır, bizden önce yaşayanların nasıl yaşadığını ve bizden sonra yaşayacakların nasıl yaşaması gerektiğini anlatan hafıza. Deniz, çok bir şey istemez, sadece saygı.

- Mimarlığın geleceğini nasıl görüyorsunuz?

- Mimarlığın geleceği ne sonsuz beton katmanlarında ne de ufku bastırmaya çalışan cam kulelerindedir. Gelecek, doğala geri dönüştedir, iklimle çatışmadan onunla uyum içinde çalışan
malzemelerde, insanı merkeze alan ve onu kentsel bir mekanizmanın vidasına dönüştürmeyen ölçekte gizlidir.
Yarının mimarlığı dürüst olmalıdır. Taşın anlamlı olduğu yerde taş kullanılmalı; ahşap akılcıysa ahşap tercih edilmeli; teknoloji ise yalnızca insanın hizmetine girdiğinde yerini bulmalıdır, yatırımcı
kaygılarının değil. Şehir, insanı yavaşça ve sessizce kimliksizleştiren asfalt ve beton matrisleri değil, yaşayan bir organizma olabilir. Aksi hlde insan bankaların, trafiğin ve kendi programının ebedi
borçlusuna dönüşür. Doğadan ne kadar uzaklaşırsak, özgürlüğümüzden de o kadar hızlı uzaklaşırız. Toprakla, iklimle ve insan ritmiyle bağımızı kopardığımızda, geriye sadece manzarası güzel konforlu hapishaneler inşa etmek kalır. Bu yüzden mimarlığın geleceği ölçüye dönüşte, dayanıklı malzemelerde, doğal çevrenin
huzurunda ve insanı amaç olarak gören şehir anlayışında saklıdır, yan üründe değil.

- 'Akıllı binalar' hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Gerçekten akıllı bina, elektrik ve suya erişimin geçici olarak kesildiği durumlarda bile tamamen işlevsel kalabilen yapıdır, hatta gıda ve sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olduğu zamanlarda dahi. Bir binanın gerçek zeksı, sahip olduğu sensörlerin sayısında değil, kendi kendine yetebilme becerisindedir.

- Yapay zek mimarın yerini alabilir mi?

- Hayır. Yapay zek kopyalayabilir, birleştirebilir, simüle edebilir, hesap yapabilir ve tahminlerde bulunabilir, ama ruh yaratamaz. Kopyayla katedral kurulmaz, ne de insan anlamını taşıyabilecek bir
köprü. Algoritma güneşin açısını hesaplar, fakat insanın iç gölgesini değil — mimarlığın doğduğu o derin gölgeyi. Mimar çizim yapan biri değildir; meknla konuşan kişidir. Yapay zek duyabilir, ama
gölgeleri işitemez.

- Gelecekte yeni megapoller inşa edilecek mi sizce?

- Evet, hem de hayalden değil, zorunluluktan. Devletler düzen duygusunu kaybettiğinde insanlar onu yeni şehirlerde aramaya başlar. Ama 21. yüzyılda hl kğıt bürokrasisinin altında ezilmemiz bir trajikomedi. İnternet her yerde, fakat bir PDF dosyası bazen insan umudundan daha ağır geliyor. Dijital gökdelenler, ama kğıt dosyalar, çağımızın paradoksu tam da budur.

- Dijital çağın en korkutucu yanı nedir?

- İnsanların dünyaya artık ekranlardan bakmayı alışkanlık hline getirip, pencerelerden bakmayı unutması. Dijital insan sürekli 'bağlı', ama nadiren 'mevcut'. Her şeyi görüyor, kendi hayatı hariç.
Ekran bilgi yanılsaması yaratır; gerçek ise camın arkasında durur, bir çift gözün yeniden fark etmesini bekler.

- 'Balkan insanı' kavramı sizin için ne ifade ediyor?

- Bu, krallıklardan darbelere, işgallerden ideolojilere, enflasyonlardan değişen paralara, büyük vaatlerden büyük hayal kırıklıklarına kadar her şeyi görmüş ve buna rağmen hl gülmeyi başarabilen insandır. Bir etnik kimlik değil, bir karakterdir.

- Bulgaristan'dan ayrılan gençlere ne tavsiye edersiniz?

- Gidin, dünya, yoklama almayan büyük bir öğretmendir. Ama kaçmayın. İnsan sınırı değiştirince özgür olmaz, sınırın ne anlama geldiğini anlayınca özgür olur. Ben kaçışa inanırım. Tecrübeye
inanırım, sana aldığından daha fazlasını geri veren tecrübeye.

- Hayatın anlamı sizin için nedir?

- Ardında satın alınamayacak bir şey bırakmak. Bir yapı, bir fikir, bir çocuk, seni unutsalar bile izini taşıyan bir şey. Anlam, yıl sayısında değil, bıraktığın izin ağırlığındadır. Ben kendi izlerimin iyi betоn gibi olmasını isterim, zamanа, yağmura ve en çok da unutulmaya dayanıklı.

- Söyleşimizin sonunda, okurlarımıza ne söylemek istersiniz?

- Dünyanın kötü olduğuna hemen inanmayın. O, tamamlanmamış bir projedir ve siz, onu tamamlaması gerekenlerden birisiniz. Onu sabırla, ne nefretle ne de kibirle inşa edin ve her şeyi yetkin kişilerden oluşan ekiplerin eline bırakın, bilgisiz işçilerin projenize yaklaşmasına izin vermeyin.
Sabırlı ve akıllı olun, ustanın tapınağın son taşını yerleştirirken gösterdiği özeni gösterin, bunu insanların görmesi için değil, yapıyı tamamlamak için yapın.

Söyleşiyi derleyen: Jale Filibeli

Bulgaristan'daki Türk toplumunun iki ülke ilişkilerinin geliştirilmesinde önemli bir güç olduğunu ifade eden Ersoy, ilişkileri daha ileri taşımak için gereken her adımı atmaya hazır olduklarını kaydetti.

Bu düşünce bağlamında bizler her zaman imparatorlukların çevresinde yer aldık. Ancak biz bölünmeye değil, hafızaya mahkûmuz. Bizi yaşatan da odur. Tartışsak bile, aynı dili, bizim yerel dilimizi konuşuruz ve denizlerin, okyanusların ötesinden bağıran dış güçlerin, bizim farklılıklarımızı, kendi çıkarları için kullanmalarına asla izin vermemeliyiz, çünkü o çıkarların ardında yalnızca onların ekonomik menfaatleri vardır.

- Osmanlı döneminin en az değer verilen mirası sizce nedir?

- Şehir planlaması. Ne saraylar ne de camiler, asıl miras, insan ölçeğine dayanan mantıktır, gölgeler, su, iç avlu. Günümüzde birçok kişi ölçü duygusunu kaybetmiş durumda, yapı alanı ile toplam inşaat alanı arasındaki dengeyi yitirdiler. Ancak geçmiş mimari tarzlara da geri dönmemeliyiz, onlar kendi zamanları için doğruydu, fakat dördüncü sanayi çağında geçerliliklerini yitirdiler.

- Geçmişe dönebilseydiniz, hangi uygarlığı en derin şekilde incelemek isterdiniz?

- Roma uygarlığı, yalnız mimarisinin ölümsüzlüğü için değil, her taşına ve her fikrine işlenmiş disiplin ve devlet düzeni için incelenmeye değerdir, zamanı takvim olarak değil, nesillere karşı bir sorumluluk olarak ele alan bir medeniyettir. Betonları hl ayakta duruyor, yolları ise bir insan ömrünü çok aşan bir düşüncenin eseri olarak bugün bile konuşuyor.
Günümüzde ideolojiler 30 - 40 yıl içinde çökerken, asfalt kaplamalar bazen garanti süresi bitmeden işlevini yitiriyor, fark aslında basittir, Roma kalıcılık inşa ediyordu, oysa çağdaş projelerin bir kısmı 'in vitro' doğuyor ve kalıcı bir iz bırakmadan yok oluyor. Roma bize hatırlatıyor ki gerçek medeniyet sloganlarda değil, kalıcılıkta ve ölçüde, düzende ve bir eserin kendi yaratıcısını bile geride bırakacak bir ömre sahip olabilmesindedir.

- 'Manevi restorasyon' sizin için ne ifade ediyor?

- Taşları değil, onların ardındaki anlamı yeniden canlandırmaktır, çünkü yapı dediğimiz şey çok daha derin bir gerçekliğin sadece dış kabuğudur. Yenilenmiş bir kilisenin, caminin veya sinagogun ne
faydası olur, eğer içine giren insan dünyanın bir düzene, bir sorumluluğa ve yeryüzü ile onu aşan daha yüce hakikat arasındaki görünmez bağa inanmıyorsa. Gerçek dönüşüm cepheden değil, ruh dünyasından başlar, duvarları değil ritüelin yüceliğini, süslemeleri değil insanın iç lemini Yüce Anlam'a göre düzenlemesini sağlayan yöntemi geri getirir.
Sadece duvarları yenilersen, fotoğraflara ve broşürlere yakışan güzel bir kabuk elde edersin. Ama ruhu onarırsan, gelenek ateşinin kuşakları birbirine bağlayan nabzını ve nefesini geri getirirsin,
zamanın o bağı koparmasına izin vermezsin. Yaşayan uygulamaları olmayan bir yapı, okuyucusu olmayan bir kitaba benzer, durur ama konuşmaz. Manevî koruma ise sesini, anlamını ve bir toplumu gerçekten medenileştiren o iç dayanıklılığını geri kazandırır.

- Gelenek ile fanatizm arasında önceden çizilmiş bir sınır olabilir mi?

- Evet, bu sınır ne tapınaklarda ne de kitaplarda değil, çağdaş laik eğitimin şekillendirdiği insan bilincinde bulunur. Cahilin geleneğe bir silah gibi sarılıp öfkeyle inanma tehlikesi her zaman vardır,
çünkü kökü sapmadan ayırt edecek bir zihinsel donanıma sahip değildir. Bilge insan ise geleneğin bir yol olduğunu, bir hapishane olmadığını bilir, bu yüzden başkalarına saygıyla bakar, çünkü kalıcı bir toplumun uçlarda değil, bilgide, ölçüde ve bilinçli bir süreklilikte yükseldiğini anlar.

- Bulgaristan'ın tarihindeki en büyük hata sizce nedir?

-Tarihî bir hata olarak adlandırmam, ancak bu durum gelecek nesillerin bilincinde iz bırakmanın temel unsurlarından biridir. Günlük alışkanlıklarımızda sıkça hoşgörü sınırlarını aşmamız, kaçınılmaz olarak Balkan insanının ruhunun unutulmasına yol açıyor. Sanki giderek daha az insan oruç tutuyor, oysa bu, ruhu güçlendirmenin en iyi yoludur. Halk, devlet kurulmadan önce de bir ruha sahip olduğunu hatırlamalıdır. Devlet yıkılabilir ve yeniden inşa edilebilir, ancak ruh bir kez kaybolursa, onu bir daha hiç kimse diriltemez.
- Küreselleşme hakkında ne düşünüyorsunuz?

- Küreselleşme fikri aslında kötü bir fikir değildir, o, insanlığı birbirine bağlama ve ortak bir gelişim sağlama arzusunu taşır. Ancak uygulamada insanın doyumsuzluğu ve ölçüsüzlüğü nedeniyle zarar görmüştür. İnsanlık dev bir hipermarket gibi yönetilemez, her şeyin ticarete ve tüketime indirgenmesi, doğasına aykırıdır. Onu yaşayan bir organizma, karmaşık bir ekosistem olarak anlamak gerekir, her milletin, her kültürün ve her geleneğin dengeyi korumada, kendine özgü bir rolü vardır. Kaktüslerle menekşeleri yan yana dikemezsin ve uyum bekleyemezsin, her şeyin kendi toprağı, kendi iklimi ve kendi ritmi vardır. Beklentilerle imknlar arasındaki denge çok hassastır, bu denge bozulduğunda çıkarlar birbirine karışır, hedefler sapar ve sonunda çıkmaz bir yola varılır. Gerçek küreselleşme, her şeyi tek tipleştirmek değil, farklılıklar arasında uyum yaratabilmektir.

- Mimarlık sizin için nedir?

- Mimarlık, insanın tek bir kelime söylemeden zamanla konuşma biçimidir. Bir dönemin ruhunu taşa, seramiğe, çeliğe ve betona kaydetme sanatıdır; öyle ki yüzyıllar sonra bile biri mesajını tercümansız okuyabilsin. Mimar bir tarih yazarıdır, ancak mürekkebe değil, ölçüye, disipline ve iç düzenine dayanır. Onun dili mekndır.
Her yapı bir itiraftır, onu doğuran zamanın açıklığıdır. Sadece bir barınak değil, nasıl düşündüğümüzün, neye değer verdiğimizin, geleceği nasıl hayal ettiğimizin ve insana ne kadar saygı
duyduğumuzun tanıklığıdır. Bu yüzden mimar sadece bir sanatçı değil, nesiller arasında bir aracıdır.
Kendi zamanının nabzını yakalamalı, onu insanın ihtiyaçlarından geçirip gelecek kuşaklara bırakmalıdır, öyle ki onlar onda sadece bir form değil, bir anlam bulsunlar.
Mimarlık bir köprüdür; geçmişin geleceğe el uzattığı köprülerden biri. Ve mimar, o köprünün taşlarını öyle yerleştiren kişidir ki, köprü zamana, insan hafızasına ve en çok da Roma tanrıçası Fortuna'nın kaprislerine dayanabilsin…

( Devamı yarın )

Söyleşiyi derleyen: Jale Filibeli

İlçe merkezindeki lisede müdür yardımcısı olarak görev yapan Mehmed Sali, geçenlerde AA muhabirine yaptığı açıklamada, bölge halkının, Türkçeye genel olarak büyük ilgi duyduğunu, velilerin her sene çocuklarına Türkçe derslerini seçtirdiklerini söyledi. Mehmed Sali: 'Okulumuzda devletin eğitim müfredatı doğrultusunda resmi dil Bulgarca. Seçmeli ana dil olarak Türkçe, ayrıca İngilizce dersleri veriliyor. Bu yıl okulumuzda 492 öğrenci var. Her yıl 60'a yakın liseli mezun oluyor.'

Bu da şunun manasını taşıyordu, kendin çok iyi yaşayamayacaksın, var olacaksın ama ileride çocukların iyi yaşasınlar diye hiç durmadan çabalayıp didineceksin…

Bir sözle, kendi hayatını çocuklarının geleceği için feda edeceksin.

Bizlerde aynısını yaptık, bu uğurda içimizden bazıları, ortaya çıkan fırsatları çok iyi değerlendirmiş oldu; fakat diğer hiç önemsenmeyecek bir kısım ise halen fedakarlıklara ve taviz vermeye devam etmekte...

İlk kez gözümüzün açıldığı o ecdat mirası topraklarda mı yaşamak, yoksa milli duyguları takip edip, bulunduğumuz yerde mi kalmak?

İlk geldiğimiz dönemde, hepimizi, aynen bu iç gıcıklayıcı soru durmaksızın rahatsız etmiyordu mu?

Bulgaristan'daki Türklerin tümü ülkeyi terk etmedi ve şimdi de o topraklarda varlıklarını sürdürmeye devam ediyorlar, zaten büyük Atatürk de, o topraklarda kalmamızı önermemişti mi?

Artık hepimiz şunu idrak edebiliyoruz, memlekette resmi dil bizim için yabancıydı ve öyle kalacaktı.

Bu dili iyi bilmemiz gerekiyordu; çünkü toplum içindeki gelişim rekabeti, her an bizi ikinci sınıf vatandaş ilan edebiliyordu. Ana vatanımızda ise bu tür bir engelimiz yoktu ve önümüz açıktı…

Şimdilerde ise bir çoğumuz Avrupa'ya çalışmaya veya eğitim görmeye gitmeyi uygun buluyor.

Sanırım, bu daha yüksek bir yaşam standardını yakalamak için yapılmakta. İnsan bir defa, bu dünyaya geliyor düşüncesine kapılanlar da var. Yine özetle, konu herkesin kendi tercihi ve saygı duyarız.

Dil konusu, çok önemli bence. İnsan, kendi ana dili ile var olmakta. Ana vatanımızda, Türkçe konuşulmasa, burası zaten Türkiye olmazdı…

Doğrudur, yaşlandık artık, emekli olup sakin bir yaşam sürdürmeyi arzuluyoruz.

Türkiye'deki yaşantımız bayağı dinamik ve stresli, hele kosmopolit büyük şehirlerde daha çokça zorlanmaktayız.

Memlekette ise daha sakin ve kafa dinlendirici bir ortam hissedilmekte, zaten ülke nüfusu da oldukça azalmış vaziyette. En azından yaz aylarını orada geçirebiliriz. Herkesin görüşüne ve tercihine saygı duyuyoruz.

Nasıl olsa çifte vatandaşız. Bunu da yanlış, yada fazla görmesin kimse.

Önemli olan birbirimizi anlamak, aramızdaki sevgi ve saygıyı korumak, hatta artırmak…

Turgay Paksoy,

Bursa

Barış ve kültürel iş birliği kendiliğinden gerçekleşmez; bunlar bilinçli çabaların, önyargıların aşılmasının ve katı tutumların ötesine geçme iradesinin sonucudur. Karşıdakini dinlemeye, anlamaya ve onur ile saygı çerçevesinde bir arada yaşamaya istekli olmayı gerektirir.

İnsan hakları yalnızca adaletsizlikten korunmakla ilgili değildir. Kamusal hayata tam anlamıyla katılma, inşa etme, katkı sunma, var olma, duyulma ve değer görme imknıyla da doğrudan ilişkilidir. Her zamankinden daha fazla, kültürü ayrıştırıcı değil, birleştirici bir araç olarak gören insanlara ihtiyacımız var. Birlikte yaşamı bir uzlaşma değil, sevgiyle korunması gereken ortak bir zenginlik olarak görenlere.'

Balkanlar farklılıkları tanır; ama bağları da bilir. Farklılıkların azaltılması, bağların karşılıklı saygı yoluyla güçlendirilmesi için iyi niyetle çalışıldığında, yalnızca halklar arasında değil, devletler arasında da köprüler kurulabilir.

Bu bağlamda Türkiye'nin rolü özellikle önemlidir. Diplomasiyle sınırlı kalmayan, kültürel, eğitsel ve topluluklar arası iş birliğini de içeren bu ilişkiyi derinden takdir ediyoruz. Bu geniş tabloda, Kuzey Makedonya'daki Türk toplumu, geçmiş ile bugün arasında doğal bir köprü vazifesi görmektedir. Onların kurumsal, sosyal ve kültürel hayattaki aktif katkıları, çok etkili toplumların, tüm üyelerini koruyup güçlendirdiklerinde daha da kuvvetli olduklarının bir kanıtıdır. Bu etkinlik, Balkanların en çok ihtiyaç duyduğu ve Türk topluluğunun katkı sunduğu şeyi simgeliyor. Bunu adı da barış vizyonu, diyaloğa bağlılık ve samimi bir iş birliği iradesi. Sizleri de sorumluluk bilinciyle, birbirimize saygı çerçevesinde ve barışı yalnızca çatışmasızlık hali değil, herkes için onurlu bir yaşamın ortak inşası olarak gören bir anlayışla ilerlemeye davet ediyorum' şeklinde konuştu.

yazar ile söyleşi

- 'Hayalet Nota' başlığı zaten başlı başına merak uyandırıcı. Bu kavram müzikten geliyor – neden romanınız için tam da bu ismi seçtiniz ve hikyede neyi sembolize etmekte?

- Müzikte 'hayalet nota' varlığı sezilen ama gerçekte işitilmeyen bir tondur. Ben bu imgeyi, karakterimin yaşamında fark edilmeden varlığını sürdüren, ifadesini bulamamış olasılıklar ve gerçekleşmemiş hayallerin metaforu olarak kullandım. Kahramanım Devrim'in kaçırdığı fırsatlar ve bastırdığı arzular, tıpkı duyulmayan bir nota gibi, görünmez bir şekilde ruhunda tınlıyor. 'Hayalet Nota' tam da bu görünmez kader ipliklerini simgeliyor; bazen hayatımızı, söylenenlerden çok söylenmeyenler ve gerçekleşemeyenler yönlendirir. Romanın başlığında bu lirik, içsel tınıyı vurgulamak istedim – çünkü bizi bazen en çok etkileyen hususlar, sesli bir şekilde dile getirilen değil, tam aksine, dile getirilemeyendir.

- Ana kahramanınız Devrim, hem müzisyen hem avukat olarak hayatında bir yol ayrımına geliyor ve bu iki mesleğin yarattığı çatışma içinde sıkışıp kalıyor. Romanda kendisini fantastik bir zaman yolculuğunda ve çeşitli alternatif gerçekliklerde buluyor. Gerçekçi bir yaşam krizini, paralel evrenler ve bilimkurgu ögeleriyle harmanlama fikri sizi nasıl etkiledi?

- Hayatımızdaki o 'Ya öyle olsaydı?' sorusu, her zaman beni büyülemiştir. Devrim karakteri, orta yaş bunalımının tam ortasında, hayatının raydan çıktığını hissediyor; verdiği kararların onu hayallerinden uzaklaştırdığını görüyor. Bilimkurgu ve zaman yolculuğu ögesini katmak, bana onun pişmanlıklarını ve özlemlerini en uç noktada inceleme imknı verdi. Böylece pek çok farklı yaşam senaryosunu, 'Acaba başka türlü olsaydı?' düşüncesini somutlaştırabilirim. Devrim hem akıl (avukatlık) hem de tutku (müzik) arasında bölünmüş biri. Bu çatışma da onun zaten gerçekçi olan dramını daha da belirginleştiriyor. Bilimkurgu dokusu sayesinde günlük hayatın sıradanlığı içinde saklı sihire dikkat çekmek istedim – hepimizin hayatında, gözle görülmeyen ama orada olduğunu hissettiğimiz alternatifler var. Bence kinatın sunduğu muhtemel yollar, günlük yaşamımızdan çok daha renkli ve şaşırtıcı.

- Romanda özgür irade ve kader teması ön plana çıkıyor. Devrim, zamanda yolculuk yaparak hayatını değiştirmeye çabalıyor; peki sizce insan gerçekten mukadder olandan ne kadar kaçabilir? Özgür iradenin bittiği ve kaderin başladığı o sınır nerede?

Bu beni de çok ilgilendiren bir soru bu ve aslında tüm roman, ona edebî bir yanıt arama çabasından ibaret. İnsan hayatının özgür irade ile kader arasında süregelen bir dans olduğuna inanıyorum – biri adım atar, diğeri karşılık verir. Devrim ve onun zamansal yolculukları, tam da bu dansı anlatıyor. Bir yandan verdiği her karar, yaşamının gidişatını yeniden şekillendirebilecek muazzam bir güce sahip. Öte yandan, bazı olaylar ve karşılaşmalar var ki sanki kaçınılmaz, sanki önceden belirlenmiş düğümler gibi duruyor – zaman sıçramaları bile onları çözemiyor. Romanı yazarken kesin sonuçlara varmadım tabi. 'Evet, kadere boyun eğmeliyiz' veya 'Her şey özgür iradeyle şekillenebilir.' gibi çıkarımlarım yok. Daha ziyade, kişisel seçimle önceden belirlenmişlik arasındaki çizginin ne kadar bulanık olduğunu göstermeyi istedim. Belki kader dediğimiz şey bir çerçeve, biz de o çerçevenin içini istediğimiz gibi renklendiriyoruz. Ya da belki biz ördükçe kader kendini dokuyor. Bu konudaki kesin yargıyı okura bırakmak istedim; Devrim'in yerinde olsaydınız, hayatınızı hangi noktaya kadar değiştirmeye çalışırdınız, ne zaman kabullenirdiniz?

- 'Hayalet Nota' oldukça karmaşık bir yapıya sahip – zaman sıçramaları, alternatif gerçeklikler ve farklı anlatı katmanları iç içe. Böyle çok katmanlı bir romanı yazarken nasıl zorluklarla karşılaştınız? Bu kadar farklı zamanları ve muhtemel senaryoları iç içe geçirirken hikyenin bütünlüğünü korumayı nasıl başardınız?

- Bu romanı yazmak hem büyük bir macera hem de yorucu bir sınavdı. En başından itibaren, yapının alışılmışın dışında olacağını biliyordum – romanda zaman tekdüze bir akış izlemiyor; daha çok kollara ayrılan ve kıvrılan bir nehir gibi. En zor yanı, bu zamansal atlamalar içinde duygusal bütünlüğü ve okurun ilgisini canlı tutmaktı. Kabul ediyorum, çok detaylı notlar aldım ve hikyedeki farklı olay örgülerini ve karakterlerin paralel versiyonlarını takip etmek için şemalar çizdim. Sanki bir müzik eseri besteler gibiydim – ana temaları dikkatlice dokuyup tekrar ederken, yeni motifler ekleyerek eser bütünlüğünü korumaya çalıştım. Zaman zaman kendi hayal gücümde kaybolduğumu hissetsem de, o anlarda tekrar hikyenin özüne dönüp ne anlatmak istediğimi kendime hatırlattım: insanların kaderi ve seçimleri hakkında bir masal anlatmak istiyordum. Romanın lirik havası, tüm bu parçaları bir arada tutan duygu bağı oldu. Okuru bu zamansal labirentte yolunu buldurmak, hem karmakarışık hem de duygusal bakımdan tatmin edici bir anlatı oluşturmak en büyük hedefimdi. Umarım başarmışımdır.

- Son olarak, 'Hayalet Nota'nın okurda nasıl bir iz bırakmasını istiyorsunuz?

- En çok istediğim şey, okurların kendi 'hayalet notaları' hakkında düşünmeleri. Hepimizin içinde, asla tam olarak dile gelememiş melodiler, hiç deneyimlenmemiş ama varlığı sezilen ihtimaller var. Devrim'in öyküsü, belki de okurların şu anki hayatlarını ve hl önlerinde duran seçimleri değerli görmesine önayak olur. Bundan güzel bir sonuç düşünemiyorum. Aynı zamanda, roman şunu da söylüyor: Geçmişi geriye dönük olarak değiştiremeyiz, ama geçmişe dair bakış açımızı değiştirebilir ve bundan sonrası için yeni bir beste yapmaya başlayabiliriz.

Soruları yöneten: Yordanka Bibina

Evet, 360 bin insan; kadın, çocuk, yaşlı demeden evini, toprağını, mezarını, komşusunu, bahçesindeki elma ağacını geride bırakıp bilinmeze doğru yola çıktı. Ama bu sadece bir 'göç' değildi. Bu, zulmün planladığı ama Türk'ün sabrının ve direncinin yeniden şekillendirdiği bir kader yürüyüşüydü.

Bu yürüyüşte biz sadece toprak kaybetmedik; kimliğimize, dilimize, inancımıza sahip çıkma kararlılığını dünyaya gösterdik. Adımızı değiştirmeye kalktılar, ama biz onurumuzu değiştirmedik. Bizi tarihten silmek istediler, ama biz tarihin içinde yeni bir sayfa açtık.

Bugün, bu göçün üzerinden 35 yıl geçti. Peki, biz bu yaşanmışlığın mirasına ne kadar sahip çıkıyoruz?

Göç edenlerin çocukları, torunları; dedelerinin hangi trene bindiğini, nereye gömüldüğünü, hangi köyde Türkçe ezan okunduğu için sürgün edildiğini biliyor mu? Yoksa yeni kuşak, kimliksiz bir modernlik içinde, geçmişini unutturacak bir 'entegrasyon'a mı zorlanıyor?

Sormamız gereken soru artık şu:

Geçmişi unutmadan nasıl bir gelecek inşa edeceğiz?

29 Mayıs, bize sadece bir acıyı değil, aynı zamanda büyük bir sorumluluğu da hatırlatıyor. O trenlerden inenlerin çocukları bugün hem Bulgaristan'da hem Türkiye'de güçlü bireyler, eğitimli nesiller, kültürel köprüler inşa edebilecek gençlerdir. Biz bu potansiyeli harekete geçirebiliyor muyuz?

Bugün sadece anmak değil, anlamak ve geleceği buna göre kurmak zorundayız. Çünkü bir milletin davası sadece geçmişle hesaplaşmak değil, geleceğe yön vermektir.

Ve biz, geçmişini bilen, geleceği kurabilecek güçte bir milletiz.

Son söz:

29 Mayıs bir son değil, bir başlangıçtı. Sürgünle değil, yeniden dirilişle yazılan bir tarih sayfasıydı.

Bugün o sayfayı kapatmıyoruz.

Yeni sayfalar açıyoruz. Ama aynı kalemle, aynı isimle: TÜRKLERİN ZAMANI...

Gülten RAİMOĞLU

İki ayrı fraksiyona bölünmüş olan DPS liderleri Cevdet Çakırov ve Delyan Peevski görüşüp anlaştılar flaş haberi, bu sabah Sofya'daki bütün haber ajanslarının ana gündemine oturdu.

Cevdet Çakırov, parti eş başkanlığından istifa ettiğini ilan ederken, Delyan Peevski ise partideki pozisyonunu daha da güçlendirmiş oldu.

Şu saatlerde, bütün siyasi yorumcular, Ahmet Doğan'ın siyasi akıbetini sorgularken, kendisinin bazı milletvekilleri ile bizzat görüştük ve öğleden sonra, meclis parti grubu adına resmi bir açıklama yapılacağını duyurdular.

E, ne oldu şimdi?

'Dünden Bugüne Radyo' bölümünde sıradaki konuğumuz Nevriye Alieva. 1953 yılından 1985 yılına kadar Sofya Radyosu'nun 'Ahali yayınları' olarak bilinen yurtiçi yayınlarında çalışmış. İlk başlarda piyeslerde ses olarak yer almış, daha sonra da programları kağıda alan daktilocu olarak görev almış.

Ünlü jazz sanatçısı Yıldız İbrahimova'nın annesi Nevriye Hanım, bugün artık 93 yaşında, ancak radyo anıları hala hafızasında capcanlı. Radyoda unutulmaz güzel günler geçirmiş. 'Radyo bana çok şey kazandırdı, radyo beni çık geliştirdi' diyor ve uzun ömrünün sırrını: 'İyilik yap iyilik göreceksiniz', sözleriyle özetliyor.

Yaptığımız röportajın bir bölümünü yayınlayarak, çınar misali bu bilge kadının anılarını dinleyicilerimizle paylaşıyoruz:

Radyoyla tanışmanız ne zamandan?

'Şimdi 93 yaşındayım. O zaman gençtik. Her hafta sonu gelir 'Haksever Hasan' programında yer alırdık. Piyesleri Cumartesi günü yazıyorduk. Ben ise daktilocu olarak çalıştım. 1953 yılında başladım. Bazen piyes yazdığımız günlerde gece saat ikiye kadar radyoda uğraşırdık. Ali Derviş ve başkalarıyla da çalıştık. Çok güzel piyesler yaptık. O kadar çok beğeniyordum ki onları, bir gün sordum sorumlu kadına: Ne yapıyorsunuz onları, yayınladıktan sonra yırtıp, atıyor musunuz? O da dedi ki : Sofya'ya yakın bir köyde (Borovets) onları özel bir yerde muhafaza ediyoruz. Bütün geçen materyaller orada korunuyormuş.

Piyeslere, Sofya'da yaşayan neredeyse bütün Türkler davet ediliyordu. Buradaki üniversite öğrencilerinin sesleri alınıyordu. Burada yaşayan önde gelenler de iştirak ederdi piyeslere. Çok mektup alırdık, çok da mektup gelirdi. Beğenilirdi, hele de Deliorman Türkleri, çok beğenirlerdi bizim yaptığımız işleri. 1955 yılında, memleket içine sanırım üç saat yayın yapardık.

Ben Silistre'de doğdum. O zaman Romanya idi oraları. Romanya'da okudum 7. sınıfa kadar. Orada güzel bir Türk okulumuz vardı. Yedi yıl, ben o kadar okudum. Ondan sonra artık Bulgarlar geldi ve okula devam etmedim.'

1930'lu- 40'lı yılları bize anlatır mısınız?

'Romanya'da yaşamamız en iyiydi. Romenler Türklere hürmet eder. Daha sonra Bulgarlarla da iyi geçindik. Radyodaki Bulgar arkadaşlarımızla da çok iyi geçinirdik. Hele de piyesleri beraber yaparak, onlar da Türklerin sevdasını kaptılar.

Radyoda çok iyiydik. Ama ansızın böyle oldu /1985 yılında ülke içi yayınların kapanması/. Bundan sonra hiç gitmedim radyoya. Beni çağırdılar dış yayınlara. Avrupa'dan çok mektup geliyormuş. Gel de mektupları oku bize dediler. Ama rahat olmadım, yurt dışı yayınlara çalışmadım. 1985'te çıktım radyodan ve bir daha adımımı atmadım. O zaman çok kırıldık. Ansızından oldu bu iş. Topladılar bizi ve dediler ki yarından sonra ahali yayınları olmayacak. Bitti, dediler, yok artık Türkçe yayın. Üzüntümüzden yığıldık…'

Radyo size ne kazandırdı?

'Çok şey kazandırdı. Radyo işi çok iyi bir iştir. Her şeyi öğrenirsin. Mecbursun öğrenmeye, okumaya, kendini geliştirmeye. 40 sene çalıştım radyoda, her şeyi oradan öğrendim. İstemeden öğrenirsin, çünkü senin vazifendir o. Gazeteyi de okursun, kitabını da okursun…Radyo iyi bir yerdir ve gayet çok şey öğrenebilirsin.'

Dinleyicilere özel ne demek istersiniz?

'Dinleyicilere ne diyeyim, anneciğim. Güzel şarkılar dinlesinler. Ben hala da şarkı söylerim kendi kendime. İnsanı ayakta tutuyor. Şarkıları severim. Onlar da sevsin.'

Bu uzun ömrün sırrı nedir?

'Ben fenalık görmedim hayatımdan. Ne kocamdan, ne işimden. Hep böyle iyilik ile yaşadık. Konu-komşuyla da iyilikle yaşadık, hısım akrabalardan hep iyilik gördüm. İnsan iyilik yapsın. Elinden ne gelirse, iyilik yapsın. Onun semeresi var. İyilik yapan, iyilik buluyor. Öyle söyle. Kimseye fenalık yapmamışım şimdiye kadar. Hep iyilikle uğraştım.'

Sevda Dükkancı,

BNR Sofya Radyosu, Türkçe yayınları

Resmi kurumlar tarafından, son dönemde Bulgaristan'dan yasa dışı yollardan araç getirme girişimleri tespit edildi.

Geçenlerde Kapıkule Sınır Kapısı'nda, sahte belgelerle ülkeye sokulmak istenen birçok lüks araca el konuldu ve soruşturma açıldı.

Yapılan incelemelerde bazı kişilerin, yurt dışında emekli olmuş gibi gösterilerek, Türkiye'ye yasadışı yollardan araç sokmaya çalıştıkları belirlendi.

Edirne Cumhuriyet Başsavcılığı, olayla ilgili olarak 'resmî belgede sahtecilik' ve 'kaçakçılık' suçlamalarıyla adli soruşturma başlattı.

Jale Filibeli

Ama geçen gün ikimiz de topu atacaktık Şakiroğulları'nda. Canımızı zor kurtardık bir sözle. Aba dolabından geçirdiler ikimize de. Ağrılar, sızılar içinde hep hastanelere düştük. Kıvranıyoruz. Doktorlar, hemşireler dört yanımızda beş dönüyor. Hastaneye düştüğümüzün üçüncü günü sargı bezleri arasından sağ gözümün kapağını güç bel kaldırarak dayıma baktım. Zavallı, yüzü gözü sargılar içinde, tıpkı bir hokey kalecisini andırıyordu. Ben de öyleyimdir kuşkusuz.

Neyse, canımız gövdemizde ya, şükürler olsun! Bütün bu belları başımıza sardıran Şakiroğlu oldu. Dövüldüğümüzün bir gün öncesi dayıma uğradım. Hayli zamandan beri görüşmemiştik zaten. Neyse, 'Selamünaleyküm, aleyküm selm,' dayandım dayımın kapısına. İçeri girince dayım hemen kurdu çilingir sofrasını. Rakılar, mezeler dayandı masaya. Asılmaya başladık erik suyundan dayımla. Bir ara mutfaktan yengem seslendi.

- Bre, adam, işittin mi?

- Neyi işitelim, yani?

- Göklemezlerli Şakiroğlu ineğini satarmış. Ve hem de ikinci buzağısındaymış, ve hem de çok sütlüymüş, ve hem de çok cinsmiş. . .

- Eee?

- Eeesi, mesi, gidip bir pazarlık yapsan! İneksiz köy evi, susuz değirmene benzermiş, biliyorsun.

Dayım biraz düşündükten sonra sordu.

- Canım, hatun, sen gözünle gördün mü?

- Görmedim. Ama sen gidip görür, orasını burasını yoklarsın hayvanın ve ona göre pazarlık yaparsın.

Üç beş dakika bir suskunluktan sonra, yengem mutfaktan yanımıza gelerek mezeyi yenilerken yavaşça mırıldandı:

- Hem biliyor musun ki, bize olduktan sonra Şakiroğlu belki daha ucuza verir.

- Niçin ucuza verecekmiş? Biz Şakiroğlu'nun nesi oluyoruz ki? O Şakiroğlu, biz Seferoğlu. . .

- Holan adam, senin haberin yok mu? Etraf çalkalanıyor. Şakiroğlu'nun kızıyla bizim oğlan gezerlermiş. . .

Yedik içtik ve ertesi gün akşamüstü Şakiroğulları'na inek pazarlığına gitme şartıyla ayrıldım dayımlardan. Bizim geleceğimizi nereden bilirlermiş bilmem, Şakiroğlu denilen adamla karısı bizi daha avlu kapısında karşıladılar. İkisinin de yüzleri güleç, gözleri pırıl pırıl yanıyordu.

Şakiroğlu dedikleri, orta boylu, üç kanatlı gardırop gibi geniş ve kalınca bir adam. Hani şöyle diklemesine birkaç kısma yarsan herifi, dayım gibi üç dört adam çıkarırsın. Karısı ise, sanki inadına, çamaşır gibi bir şey. . .

Neyse selm-sabahtan sonra genişçe bir odaya davet edildik. Biraz sonra kahveler dayandı önümüze. Höpürdete höpürdete içiyoruz. Dayımla Şakiroğlu havadan-sudan atıp tutuyorlar. Konuşma arasında ev sahibi manalı manalı dayımın gözlerine bakıyor. Dayımın bakışları ilgisiz gibi. Bir ara Şakiroğlu dışarı çıkıyor. Dayım, fırsattan istifade, bana akıl danışıyor.

- Gülüm, nasıl girelim konuya şimdi? Çok iyi karşılandık. İneği bedava verecekler gibime geliyor.

- Canım dayı, dersin ki böyle böyle. . . Biz bunun için geldik. Şöyle böyle, dersin. . .

Ev sahibi döndü geldi. Elinde bir şişe üzüm suyu. Bıyık altından gülümseyerek:

- Herhalde kullanırsınız, dedi. Dayım bana, ben dayıma bakıştık.

Nezaket icabı 'Yahu, lüzum değildi, canım, zahmet etmeyin' gibilerden. Söylensek te, küçük dilimizden berisi konuşuyordu. Kadehler doldu. Biraz sonra bir tabak da ciğer kavurması dayandı. Biraz da fındık fıstık kondu ortaya.

Nasıl içmezsin be! Birer ikişer asılıyoruz. Şakiroğlu'nun üç kardeşi daha varmış. Biraz sonra onların da geleceğini söyledi. Bir ara dayım yapmacıktan bir öksürük atarak, konuya girmeye çalıştı.

- Yani, Şakiroğlu, şey. . . biz, yani. . . bir sözle, müşteriyiz.

Ev sahibi gülümseyerek tamamladı.

- Anladım, canım, niye geldiğinizi! Allah'ın izni, peygamberin kavliyle olur, inşallah. Bir diyeceğimiz yok. Yeter ki, sevgi olsun arada. İki gönül bir olunca samanlık saray olurmuş. . .

Şakiroğlu, tuttu kafayı galiba! Ne sayıklıyor böyle? Sonu sonunda bir inek bu! Allah'ın iznine, peygamberin kavline ne lüzum varmış? Dayım da hep dibi kuru içiyor. Yengemin son nasihati aklından çoktan fırlamış galiba. Aklı Şakiroğlu'nun son dediğine, yani: 'Samanlık saray olur' a takılmış olacak ki:

- Canım, Şakiroğlu, dedi, samanlık da var, saman da var, ot da var. Aç koymayız biz onu!

Dayımın bu sözleri karşısında ev sahibi biraz sersemledi gibi oldu. Sonra kadehini kaldırarak:

- Hadi şerefe, dedi. Her şey bol şimdiki zamanda. . .

Bir iki dakika suskunluk çöktü ortaya. Dayım bozdu sessizliği:

- Yahu, Şakiroğlu, pazarlığa girişmezden önce malı bir görsek!

Ev sahibinin gözleri şaşkın şaşkın bakmaya başladı dayıma. Parça buçuk kelimeler çıkıyordu ağzından.

- Yahu, şey. . . nasıl şeymiş o? Yani. . .

Dayım dayattı:

- Şeyi meyi bırak, Şakiroğlu! Ben alacağım malın orasını burasını yoklamadan pazarlığa girişmem!

Şakiroğlu'nun yüzü kızıl-bozul oldu. Nereye baktığı belli değildi gayrı. Kalktı, dışarı çıktı. Dayımla ikimiz bakıştık kaldık birbirimize. Ben:

- Dayım, dedim, ne oluyor? Bu herif aklını oynattı galiba. Dayım bana bir şeyler söyleyecekti ki, herif döndü, oturdu yerine.

- Beri bak, Şakiroğlu, dedi dayım, eğri oturalım doğru konuşalım. Madem öyle, ortaya bir fiyat koy bakalım!

Şakiroğlu kadehini dibi kuru ettikten sonra:

- Yahu, dedi, bende ileri geri yok! İki kağıt isterim, ne fazla ne eksik!

Bu sefer dayımın gözleri şaşkın şaşkın bakmaya başladı:

- Ne kağıdı, be Şakiroğlu, iskambil kağıdı mı?

Alaylı alaylı gülerek cevap verdi ev sahibi:

- Ne iskambil kağıdı sayıklıyorsun, be Seferoğlu? Yani iki bin leva, anladın mı?

Sıkıntılı olacak ki, gene çıktı dışarı. Söz bende. Dayım dut yutmuş bülbül gibi susuyor.

- Dayı be, bu herif bize fil mi satıyor? Etsin etsin beş yüz; bilemedin, altı yüz; daha bilemedin, yedi yüz ve en nihayet sekiz yüz. . .

Gene döndü Şakiroğlu ve oturdu yerine.

Dayım bastı soruyu:

- A be, Şakiroğlu, kaç doğum yaptı şimdiye dek seninkisi? Sütlü mü yani, çok mu sütlü? Ben iki sene öncesi büyük çocuğa alıverdim bir tane. İrice, etli butlu bir şey, bütün köyü idare ediyor, maşallah!

Şakiroğlu şaş-beş oldu gayrı. Dişlerinin arasından belli belirsiz bir şeyler mırıldadıktan sonra öfkeli öfkeli:

- Beri bak Seferoğlu, dedi, beni dinden imandan çıkarma! Namusum üstüne kan dökerim. Hiç misafirsin demem, bak ha? Yahu, bu herif ne biçim tip be?

Şakiroğlu pencereye baktı. Kardeşleri geliyordu aşağıdan. Çakır keyifliydiler. Yüzleri güleçti. Ev sahibi karşılamaya çıktı kardeşlerini. Dış kapıda bir-iki dakika konuştular. Şakiroğlu kardeşlerine ne dedi dedi, içeri girdiklerinde gözlerinde şimşekler çakıyor, suratlarında simsiyah dolu bulutlar gelip geçiyordu. Küfreder gibi bizimle hoş-beş ettiler. Anladım ki, iş sarpa sarıyordu. Dayımın kabasına bir çimdik attıktan sonra göz ucuyla 'gidelim' işareti verdim. Dayım da gözleriyle bana 'rahat ol' işareti verdi. Neyse, kadehler doldu boşaldı. Odaya bir mezar sessizliği çöktü. Ev sahibi bozdu sükuneti. Bize dönerek:

- Bir şey diyeceğiniz var mı, diye bir nara attı ortaya. Dayım kelleyi tutmuş olacak ki, ayağa kalktı ve göğüslerini avuçlarına alarak:

- Yani müşteri gibi sorayım, dedi. Siz buna iki kağıt isteyince, kaç memesi var şunun be?

Bu soru karşısında Şakiroğulları'nda bir kıpırdama, bir gerilme oldu. Bir ara dayım bir soru daha savurdu ortaya:

- Boğaya mı tutuyorsunuz, yoksa suni dölleme mi yapıyorsunuz?

Derken ortalık karıştı. Şakiroğulları'yla Seferoğulları birbirimize girdik. Biri, cop gibi bir şeyle yedi delikli tokmağımın dik ortasına bir vurdu ki, beni boydan boya iki eşit kısma böldü sandım. Ne yaparsın, kendi evinde duvarlar bile yardım edermiş adama. Zaten de bizden kalaba ve de güçlü herifler. Biz fazla saldıramıyoruz. Yabani köpeğin kuyruğu apış arasında dururmuş. Bizi yere yatırıp harman dövdüler üstümüzde.

Dayımla yirmi dört saat komada kaldıktan sonra geldik kendimize. Bir neden sonra Şakiroğulları'nın ayakları suya ermiş olacak ki, hastaneye bizi görmeye geldiler. Özür üstüne özür diliyorlar herifler.

- 'Aman biz ettik, siz etmeyin, hata bizde. İsterseniz ineği bedava alın götürün, sadece mahkemeye varmasın iş'. . .

Faik İsmail Arda

İzzet İsmailov,

БНТ

Липсващата при катастрофа и начертаната ден по-късно стоп линия - кой е манипулирал по този престъпен начин местопроизшествието -

Бащата на загиналото при инцидента бебе е препускал минути преди трагедията през кръстовища със скорост 2 пъти по-голяма от разрешената, без да е обезопасил детето със задължителния триточков колан в специализирано столче

Бившият лидер на ДПС и ДОСТ бе подложен на прокурорски и публичен линч, а дали това не е било политическо разчистване на сметки?

Прокуратурата в Кърджали е допуснала престъпна злоупотреба с веществени доказателства по делото с катастрофата с Лютви Местан, при която загина 6 месечно бебе. Оказа се, че в продължение на 6 години – умишлено или от немарливост и слаб професионализъм държавното обвинение в родопския град не е предоставило на вещите лица важно писмо от КАТ – Кърджали. За него стана ясно едва тази седмица по време на двудневния разпит на свидетели по делото за катастрофата край с. Загорско, от 14.04.2019 г. Оказва се, че пътни камери са засекли и заснели минути преди инцидента колата, която се удря в автомобила на Местан, управлявана от Юсеин Тефик да извършва поредно две тежки пътни нарушения, движейки се бясна скорост

В 13:17:15 ч., т.е. само 6 минути преди да пресече непрекъсната забранителна линия в района на с. Загорско и да навлезе в насрещна лента, в която челно и отдясно удря със своето БМВ, управлявания от Местан Фолксваген, бащата на загиналото бебе - Юсеин Тефик е засечен на опасното кръстовище на с. Глухар да преминава със скорост от 86 км при ограничение от 60 км/ч. Само 4,5 минути по-късно същият автомобил БМВ е засечен да минава през друго изключително опасно кръстовище за с. Седлари, но вече със скорост от 116 км/ч при ограничение от максимум 60 км/ч. и то с необезопасено бебе на задната седалка. Тези важни факти стават ясни от писмо на ОДМВР - Кърджали, подписано от началника на КАТ и изпратено до Окръжна прокуратура-Кърджали още на 16 май 2019 г.(редакцията на Faktor.bg разполага с копие от писмото и всички нови доказателства по делото, б.р.).

Но най-скандалното следва - Юсеин Тефик изминава разстоянието от с. Седлари, където е заснет от втората камера до мястото на удара с Местан само за 2 минути и десетина секунди, защото ударът между двата автомобила се случва в 13 часа и началото на 24-тата минута. За 2 минути и 10-15 секунди той изминава разстояние от точно 6 км. Всеки може да провери - това е пътя от кръстовището на с. Седлари до Загорско. Освен това всеки може да изчисли и средната му скорост. Тя е била

между 160 и 170 км/ч

'Формулата за изчисляване на скоростта, когато са известни изминатото разстояние и времето е много проста и достъпна, но явно не за прокурорите по делото, които са знаели за писмото от КАТ само месец след инцидента, но не са предприели никакви действия срещу истинския виновник за катастрофата, причинила смъртта на детето му, а именно Юсеин Тефик'.

Това заяви пред Faktor.bg Лютви Местан като същите доводи е изтъкнал и пред съда. Според него това едва ли е случайно.

'Прокурорите никога не са имали за цел да установят обективната истина, а оттам и реалния виновник. През цялото време – 6 години са имали за единствена цел саморазправа с мен. Затова системно укриваха всички уличаващи Юсеин Тефик факти, включително и това писмо от КАТ. То естествено не бе съобщено на медиите, а в същото време непосредствено след инцидента мен ме обвиниха за нарушения, извършени от коли на ДПС, в които дори не съм се качвал, защото се управляваха от Рушен Риза и Мустафа Карадайъ. Свикваха се клеветящи ме пресконференции на ниво говорител на главния прокурор – Румяна Аранаудова. Най-скандалното е, че писмото на КАТ освен от медиите е укрито и от вещите лица, изготвили експертизите по делото. Експертите, ако разполагаха с това писмо много лесно щяха да установят реалната скорост на Тефик. Те стигат до грешно заключение за неговата скорост от 122 км/ч, която е пак много по-висока от максимално разрешената, но значително по-ниска от реалната- минимум 160 км/ч', обяснява още Местан.

Освен това по време на последните заседания от тази седмица е осветена и друга несправедливост - експертите са били принудени да работят въз основа на Протоколи за оглед, в които са включени несъществуващи в деня на ПТП -то, измислени факти и обстоятелства.

Безспорно е установено по време на разпитите, че в деня на трагедията е нямало начертана стоп линия на пътното платно, от което Лютви Местан е извършил маневрата за Кърджали. Такава стоп линия е била

начертана един ден след катастрофата,

но тайно, през нощта, когато също са изрязани и огромен брой високи и широки храсти, които преди това отнемали от видимостта. Едва на петия ден след катастрофата (а не в самия ден на произшествието, каквато е обичайната практика) е измерена видимостта на Местан. Тези необясними пропуски създават усещането, че целта е била да се вмени видимост, каквато политикът реално е нямал, за да му се повдигне обвинение.

И до днес остава мистерия

кой е манипулирал по този престъпен начин местопроизшествието

Истината е подсказана от тогавашния шеф на АПИ – Кърджали Иван Гавазов, който отначало отричаше всичко, но притиснат от новите факти – документални снимки и видеорепортажи на БТВ и Нова ТВ, беше принуден след 6 години да признае на последното съдебно заседание, че в деня на произшествието е нямало стоп линия. На въпроса кой е заповядал и кой в нощта на 15-ти срещу 16-ти април 2019 година е начертал линията и съответно е изрязал храстите, кърджалийската прокуратура упорито и гузно не дава адекватен отговор. Продължава да мълчи и Иван Гавазов, но притиснат от новите факти (записите на медиите), които новият състав на съда допусна да му бъдат показани, той беше принуден да признае, че единствената фирма в Кърджали, която разполага със специализирана техника за маркиране на асфалтови пътища и единствената фирма, с която АПИ - Кърджали има договор за подобна дейност, е „Пътстрой инжинеринг' АД. Точно тя е собственост на скандалния Румен Гайтански - Вълка - дясната бизнес-ръка на почетния председател на ДПС Ахмед Доган. Именно „Пътстрой инжинеринг' е дружеството, което получава от ББР 150 млн. необезпечен кредит, а 30 млн. от него щедро са дарени на дръндарския „султан' за покриването на дълга му към държавата за придобиването на ТЕЦ Варна. Заради тази престъпна схема Вълка още е в ареста, а шефът на банката Стоян Мавродиев продължава да се издирва.

Нови обстоятелства, които станаха ясни на съдебното заседание тази седмица поставят ребром въпроса - имало ли е

политически мотив в обвинението срещу Местан

Предстои да видим дали настъпва и обрат в делото под напора на новите разкрития и факти. На 3 април тази година, в навечерието на 6-тата година от трагедията пред съда ще се явят експертите. Те най-вероятно вече знаят, че има противоречие между техните първи заключения и новите или по-точно казано до скоро успешно прикритите факти и обстоятелства.

Faktor.bg

'Делото Местан' поставя още по-важния въпрос - възможно ли е в България да се потърси наказателна отговорност за извършени престъпления срещу правосъдието? Faktor.bg разполага с информация, че вече се води досъдебно производство срещу длъжностни лица във връзка с манипулирането на фактите и обстоятелствата, довели до повдигането на обвинение срещу Местан и проточеното 6 години дело. Особено показателен и необясним е фактът, че в продължение на 1 година прокуратурата държеше като обвиняем за катастрофата само Лютви Местан, макар да разполагаше с всички данни и доказателства за вината на бащата на загиналото бебе Юсеин Тефик, включително и с писмото от КАТ, но упорито ги прикриваше от медиите, а както стана ясно в последствие и от експертите, ангажирани с изготвянето на авто- техническата експертиза. Обвинението срещу бащата е повдигнато близо година след трагичната катастрофа. Време, през което Местан бе подложен на прокурорски и публичен линч. Последните разкрития по делото поставят въпроса дали това не е било крайно несправедливо, а дори и политическо разчистване на сметки.

Марица

Иван Александър подписва договори с османците и 60 000 турци исмаилтяни от Мала Азия се заселват в Търновското царство, ставайки ядрото на армията, твърди синът на голевмия поет Иван Динков

Стоян Иванов Динков е български писател и художник, син е на големия български поет Иван Динков и ученик на проф. д-р Франсоа-Жорж Драйфус. Той е автор на книгата „Османо-римска империя, българи и тюрки', където развива една изключително оспорвана теза, че Османската империя е продължител на Римската и благодарение на нея българският народ оцелява в един изключително труден период. Описва управлението на османските султани като по-толерантно от това на редица европейски владетели и твърди, че българи и турци имат обща история и произлизат от един древен народ, който от времето на Атила управлява степите на Евразия.

- Твърдите, че българи и турци имат обща история и произлизат от един древен народ, който от времето на Атила управлява степите на Евразия. С какви доказателства разполагате?

- Някои от моите твърдения са свързани единствено със съдбата на балканските българи, да ги наречем дунавски българи. В конкретния случай това няма общо със съдбата на всички българи ​- например волжките, кавказките, уралските, кубанските и т.н. Първо трябва да се разбере правилно историко-политическото наименование тюрки. Стотици народи, две човешки раси и една подраса са били в отделни исторически периоди тюрки. Днес десетки народи, две раси и една подраса са също тюрки. Принадлежността към тюрките се определя преди всичко по език, обща история, художествена стилистика, митология, религия, символика, военна организация, държавотворчество и т.н. В най-дълбока древност, също и според генетичен произход, свързан с Y-ДНК хаплогрупите R1a, R1b, Q3 и частично с N1, които са изначално прототюркски и безспорно тюркоезични. Абсолютно доказани в световната историография, а през последните десетилетия и от генетиката, са именно тези факти.

Да обърнем внимание на волжките, уралските и кавказките българи, които и до днес продължават да бъдат тюрки и да говорят на тюркски език, защото никога не са променяли (подменяли) историята, езика и самоопределението си.

Чувашия, която преди десетина години официално заяви желанието си да възстанови старото си име Волжка България, е пример за това.

Разговарял съм с проф. Генадий Тафаев, който по това време беше директор на Историческия институт на Чувашия. В тази република се съхранява най-автентичната древна и средновековна българска история. Също и република Татарстан, която официално призна българското културно наследство.

- В трудовете си говорите за куманите. Да, те са част от Второто българско царство, но доказват ли тюркския произход на българите?

- Второто българско царство е основано от кумани (тюркски народ) и всички царски династии, включително и местните феодали, са кумани през цялото съществуване на държавата, както и по време на фрагментацията на четири отделни държавици. Тоест от Петър и Асен до Шишман, Срацимир и Иванко управлението е куманско. Държавата носи името Загоре, а не България. Това е удостоверено от много документи, още от времето на Калоян, потвърдено в епохата на цар Мицо Асен III, от венециански документи от втората половина на 14. век и т.н. Разпадът и фрагментацията на царство Загоре е следствие от множество фактори. В тези условия на пълен разпад на Загоре се осъществява и съюзният договор между Иван Александър и султан Мурад през 1364 г. Иван Александър неведнъж доказва своите лоялни съюзнически отношения, като например във войната с Унгария.

- Как ще опишете тогава времето, когато османците завладяват българските земи?

- В началото на 14. век се наблюдава обезлюдяването на Европа, тогава настъпва епохата на т.нар. 'Голям европейски глад', продължила близо две десетилетия. Поради климатични промени, довели до тежки суши и срив на земеделието и животновъдството, гладът предизвиква масова смъртност. Близо 25% от европейското население загива.

Това е и времето на фрагментацията на държавата Загоре (т.нар. Второ българско царство), която в рамките на две десетилетия се разпада на четири отделни държавици, напълно антагонистични помежду си, с различни политически и религиозни ценности.

Видинското царство е католическо, Търновското е православно със собствена патриаршия, Добруджанската държава (Карвуна) има църква, пряко подчинена на Константинополската патриаршия, а Велбъжд е зависима от Сърбия. Земите на разпадналата се вече българо-куманска държава (известна и като Втора българска държава на Балканите) са станали полуколониални територии спрямо Унгария, Сърбия, Източната римска империя и Венеция, когато не е „заместена' от Генуа в конкурентната борба в Черно море и Проливите. Известни са унгарските кралски грамоти, в които се описва турска армия, под командването на цар Иван Александър, воюваща с унгарците.

Иван Александър подписва съюзни договори с Османската държава и 60 хиляди турци исмаилтяни от Мала Азия
се заселват в Търновското царство, ставайки ядрото на армията. Това е логично и е следствие от църковната политика на Иван Александър, която позволява на всеки мъж, поданик на царството му, да стане монах и да се освободи от военна служба.

- Тогава какво представлява според Вас Търновското царство към 1393 г.?

- Да, 1393-та е годината, за която някои изследователи твърдят, че 'България' е 'завладяна' от османците. По това време Търновското царство представлява една нищожно малка област около Търново, нещо подобно на ограничен 'владетелски домен' на куманската Шишманова династия, а самата столица е вече град без никакво политическо и икономическо значение.

Окрупняването на територията на Османската държава на Балканите със столица Одрин (Едирне, Адрианопол) достига до създаването и на първото бейлербейство, носещо името Румели/Румелия, начело на което застава Лала Шахин, роден в Пловдив. Нека си припомним, че Пловдив (Филибе) цели четири десетилетия преди Търново е включен в рамките на Османската държава, дори още през 1361 г. е открита известната Джумая джамия, чието строителство е започнало няколко години по-рано.

В тази епоха куманските владетели на държавиците, останали след фрагментирането на Загоре, не са имали никакъв проблем да разговарят и водят преки преговори с османците, тъй като имат един и същ майчин език - тюркски. Конкретно в книгата „Османо-римска империя, българи и тюрки' се опитвам да разкрия именно някои страни от историята на българо-куманското Средновековие на Балканите по време на държавния разпад през 14. век. А акцент е също и това, че българи и турци не са исторически „враждебни народи', а напротив - те са родствени и приятелски народи още от 'дълбоката' ​Античност, защото имат общи еволюционни корени и обща история в продължение на хилядолетия.

- Тюркската теория за произхода на българите се прокрадва едва в началото на XX век. Преди нея се говори за алтайски, арийски произход. Да не забравяме и сарматската хипотеза ​- как ще мотивирате своята теза?

- Това са факти, абсолютно доказани в световната историография. Османската държава се създава едва след като към Османското емирство се включват земите на четирите български държавици (четвъртата е Велбъжд на Драгашите). Фактически именно балканските българо-кумански земи представляват първото османско бейлербейство, наречено Румелия, т.е. Земя на римляните, Римляния, като в този смисъл тези земи са „сърцевината' на бъдещата Османска империя, която официално никога не е била 'империя', а Османска държава, по същество Държава на съюзите.

Столицата на Османската държава още от 1365 г. е Одрин (Едирне). Османската държава е основана от община Кайъ боз-ок - една древна тюрко-булгарска община от Кавказ. Би било добре да осъзнаем, че българи е имало и има не единствено на Балканите и тези българи са били и са все още активни участници в еволюцията - волжки, кавказки, уралски, кубански и т.н. Такива „небалкански българи' са били и тези от тюрко-огузката община Кайъ, основали Османската държава.

Време е да престанем да се чувстваме наследници на „роби', защото никога не сме били „роби'. Османската държава (империя) представлява една от 16-те световни тюркски империи, в чиито конструкции има активно и сериозно българско участие. Днес съществуват 72 съвременни държави на три континента, които са били част от Османската държава в продължение на 4-6 века.

Derneğin Kuruluşu ve İlk Yılları

BAL-GÖÇ, 1980'lerin zor şartlarında, Bulgaristan'daki Türklerin baskılarla mücadele etmek zorunda kaldığı bir dönemde kuruldu. Bulgaristan'daki asimilasyon politikaları, Türk kimliğinin yok edilmesini hedefleyen sert uygulamaları içeriyordu. Bu dönemde, Türklerin ana dillerini konuşma, kültürel değerlerini yaşatma ve dini inançlarını özgürce yerine getirme hakları ciddi şekilde kısıtlanmıştı.

BAL-GÖÇ, bu zor şartlar altında göç edenlerin dayanışmasını sağlamak ve haklarını savunmak amacıyla yola çıktı. Dernek, hem Bulgaristan'daki Türklerin hak mücadelesine destek olmuş hem de Türkiye'de yeni bir hayat kurmaya çalışan göçmenlere rehberlik etmiştir.

40 Yılda Öne Çıkan Kazanımlar

Derneğin çalışmaları sayesinde, Bulgaristan Türkleri, insan hakları ihlallerine karşı uluslararası kamuoyunun dikkatini çekmiş ve birçok hak kazanımı elde etmiştir. Bu kazanımlar arasında şunlar öne çıkmaktadır:

Kimlik ve Dil Hakları: Bulgaristan Türklerinin ana dillerinde eğitim alabilmesi ve Türkçeyi serbestçe kullanabilmesi konusunda ilerlemeler kaydedilmiştir.

Dini Özgürlükler: Camilerin açılması ve dini ibadetlerin özgürce yerine getirilmesi, derneğin uluslararası baskılarının da etkisiyle mümkün olmuştur.

Göçmen Hakları: Türkiye'ye göç edenlerin sosyal entegrasyonu, vatandaşlık hakları, sosyal güvenlik hakları ve ekonomik hayata katılımları konusunda BAL-GÖÇ çok sayıda projeye öncülük etmiştir.

Kültürel Mirası Koruma: Türklerin folklorik, sanatsal ve edebi mirasının yaşatılması için düzenlenen etkinlikler, topluluğun tarihsel kimliğini güçlendirmiştir.

Yıl Kutlamaları ve Gelecek Vizyonu

BAL-GÖÇ, 40. yılını kutlarken, sadece başarılarla dolu geçmişine değil, aynı zamanda geleceğine de odaklanmaktadır. Bu kutlamalar, bir yandan dayanışma ruhunu pekiştirirken, diğer yandan yeni nesillerin bu mücadeleyi ve kültürel bağları devralması için önemli bir fırsat sunmaktadır.

BAL-GÖÇ'ün 40 yıllık hikayesi, zorlukların birlik ve dayanışmayla aşılabileceğini gösteren çarpıcı bir örnektir. Bulgaristan Türklerinin hak arayışı ve kültürel bağlarını koruma mücadelesi, BAL-GÖÇ'ün öncülüğünde daha da güçlenerek devam edecektir. Bu kutlama, sadece bir dönemin muhasebesi değil, aynı zamanda gelecek nesillere ilham olacak bir dayanışma çağrısıdır.

Prof.Dr. Emin Balkan,

BAL-GÖÇ Derneği Genel Başkanı

BURSA – Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, Balkan ve Rumeli dernek ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcileriyle bir araya geldi. Bursa'nın bir Balkan şehri olduğunu söyleyen Başkan Bozbey, uzun yıllardır konuşulan Balkan Enstitüsü'nü bu dönemde hayata geçirmek istediklerini belirtti.

Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin ev sahipliğinde yapılan 'Balkan ve Rumeli Dernekleri Buluşma Toplantısı', Merinos Atatürk Kongre Kültür Merkezi'nde düzenlendi. Toplantıya, Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey'in yanı sıra CHP Bursa Milletvekili Hasan Öztürk, Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreter Yardımcısı Mehmet Yıldız, Yenişehir Belediye Başkanı Ercan Özel, Tarım Peyzaj AŞ Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Aydın Saldız, Balkan ve Rumeli dernek ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri, iş insanları ve meclis üyeleri katıldı.

'Oradaki mirasımızı sahiplenip ayağa kaldırmalıyız'
Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, kendisinin de bir Balkan çocuğu olduğunu hatırlattı. Bursa'nın bir Balkan şehri olduğunu söyleyen Başkan Mustafa Bozbey, 'Bursa'nın 2024 yılı ihracatı yaklaşık 17.5 milyar dolardır. Bunun 13 milyar dolarını Balkan iş insanları yapmıştır. Bursa'daki iş insanlarının birçoğunun da Balkan göçmeni olduğunu görüyoruz. Bursa'ya dün de Balkanlar katkı veriyordu, hala katkı vermeye devam ediyor. Balkanlardaki tarihi ve kültürel mirasa bugüne kadar sahip çıkıldı. Oradaki mirasımıza çok yönlü bakmalıyız. Oradaki mirasımızı sahiplenip ayağa kaldırmalıyız. Gelecek nesiller oralara gittiğinde hikyelerini dinleyebilmelidir. O yüzden bu konuda sorumluluğumuz var. Ben de anne ve baba tarafının köylerini gezdim' dedi.

'İlişkilerimizi ne kadar güçlendirirsek o kadar çok iz bırakırız'
Bursa ve Balkanlar arasındaki ticari boyutu da desteklemek gerektiğini ifade eden Başkan Bozbey, sanayici ve iş adamları derneklerinin bu konuda önemli çalışmalar yaptığını anlattı. Bu konuda Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin elini taşın altına koymaya hazır olduğunu belirten Başkan Bozbey, 'Balkanlarla olan ilişkilerimizi ne kadar güçlendirirsek o kadar çok iz bırakırız. Sürdürülebilirliğini de sağlamış oluruz. Balkanlar bizim için tarihi ve kültürel olarak çok kıymetlidir. Bursa'da Balkan Enstitüsü'nün kurulması hep konuşulmuştur. Belki bu dönem bunun da altyapısını oluşturarak enstitüyü kurabiliriz. Gelecek kuşaklara önemli bir değer olarak aktarabiliriz. Bunu kamu ve sivil toplum iş birliğiyle yapabiliriz. Bursa'ya değer katan insanlarla birlikte olmaktan mutluluk duydum' dedi.

Bursa Milletvekili Hasan Öztürk, Balkan göçmenlerinin yoğun yaşadığı Bursa'nın bir nevi Balkanların başkenti olduğunu dile getirdi. Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin Balkanlar ve Rumeli'ye yönelik birçok çalışması olduğunu söyleyen Hasan Öztürk, sivil toplum kuruluşlarıyla doğrudan ilişki kurarak ortak projeler geliştirmek istediklerini anlattı. Bursa'nın, Türkiye'nin Balkanlarla olan bağının en önemli figürü olduğunu belirten Öztürk, Balkan ve Rumeli Enstitüsü'nün kurulması için mücadele edeceklerini ifade etti.
Konuşmaların ardından program, soru cevap bölümüyle devam etti.

BURSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ
BASIN YAYIN VE HALKLA İLİŞKİLER DAİRESİ BAŞKANLIĞI

Bursa'da Balkan ve Rumeli buluşması

BURSA – Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, Balkan ve Rumeli dernek ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcileriyle bir araya geldi. Bursa'nın bir Balkan şehri olduğunu söyleyen Başkan Bozbey, uzun yıllardır konuşulan Balkan Enstitüsü'nü bu dönemde hayata geçirmek istediklerini belirtti.

Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin ev sahipliğinde yapılan 'Balkan ve Rumeli Dernekleri Buluşma Toplantısı', Merinos Atatürk Kongre Kültür Merkezi'nde düzenlendi. Toplantıya, Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey'in yanı sıra CHP Bursa Milletvekili Hasan Öztürk, Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreter Yardımcısı Mehmet Yıldız, Yenişehir Belediye Başkanı Ercan Özel, Tarım Peyzaj AŞ Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Aydın Saldız, Balkan ve Rumeli dernek ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri, iş insanları ve meclis üyeleri katıldı.

'Oradaki mirasımızı sahiplenip ayağa kaldırmalıyız'
Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, kendisinin de bir Balkan çocuğu olduğunu hatırlattı. Bursa'nın bir Balkan şehri olduğunu söyleyen Başkan Mustafa Bozbey, 'Bursa'nın 2024 yılı ihracatı yaklaşık 17.5 milyar dolardır. Bunun 13 milyar dolarını Balkan iş insanları yapmıştır. Bursa'daki iş insanlarının birçoğunun da Balkan göçmeni olduğunu görüyoruz. Bursa'ya dün de Balkanlar katkı veriyordu, hala katkı vermeye devam ediyor. Balkanlardaki tarihi ve kültürel mirasa bugüne kadar sahip çıkıldı. Oradaki mirasımıza çok yönlü bakmalıyız. Oradaki mirasımızı sahiplenip ayağa kaldırmalıyız. Gelecek nesiller oralara gittiğinde hikyelerini dinleyebilmelidir. O yüzden bu konuda sorumluluğumuz var. Ben de anne ve baba tarafının köylerini gezdim' dedi.

'İlişkilerimizi ne kadar güçlendirirsek o kadar çok iz bırakırız'
Bursa ve Balkanlar arasındaki ticari boyutu da desteklemek gerektiğini ifade eden Başkan Bozbey, sanayici ve iş adamları derneklerinin bu konuda önemli çalışmalar yaptığını anlattı. Bu konuda Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin elini taşın altına koymaya hazır olduğunu belirten Başkan Bozbey, 'Balkanlarla olan ilişkilerimizi ne kadar güçlendirirsek o kadar çok iz bırakırız. Sürdürülebilirliğini de sağlamış oluruz. Balkanlar bizim için tarihi ve kültürel olarak çok kıymetlidir. Bursa'da Balkan Enstitüsü'nün kurulması hep konuşulmuştur. Belki bu dönem bunun da altyapısını oluşturarak enstitüyü kurabiliriz. Gelecek kuşaklara önemli bir değer olarak aktarabiliriz. Bunu kamu ve sivil toplum iş birliğiyle yapabiliriz. Bursa'ya değer katan insanlarla birlikte olmaktan mutluluk duydum' dedi.

Bursa Milletvekili Hasan Öztürk, Balkan göçmenlerinin yoğun yaşadığı Bursa'nın bir nevi Balkanların başkenti olduğunu dile getirdi. Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin Balkanlar ve Rumeli'ye yönelik birçok çalışması olduğunu söyleyen Hasan Öztürk, sivil toplum kuruluşlarıyla doğrudan ilişki kurarak ortak projeler geliştirmek istediklerini anlattı. Bursa'nın, Türkiye'nin Balkanlarla olan bağının en önemli figürü olduğunu belirten Öztürk, Balkan ve Rumeli Enstitüsü'nün kurulması için mücadele edeceklerini ifade etti.
Konuşmaların ardından program, soru cevap bölümüyle devam etti.

BURSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ
BASIN YAYIN VE HALKLA İLİŞKİLER DAİRESİ BAŞKANLIĞI

Prof. Dr. Fahriye Ağca, Kırcaali doğumlu ve Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun. Uzun yıllardır Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde görevini sürdürmekte.

Aynı zamanda sivil toplum kuruluşlarında da aktif görevler üstlenmiş birisi. Bir dönem Türkiye Kardiyoloji Derneği Yönetim Kurulu Başkanlığı yaptı, halen bu derneğin yönetiminde çalışmakta. Camiamızın en büyük STK'sı olan Balgöç Derneği'nde de Genel Başkan Yardımcısı olarak, bizim topluma gönüllü hizmet etmeye devam ediyor.

Misyon Gazetesi yönetimi ve binlerce okuyucumuz adına, Sayın Prof. Dr. Fahriye Vatansever Ağca'yı tebrik eder ve üstlendiği görevlerinde daha büyük başarılar dileriz.

Sabriye ve Mümin'in Kadriye isminde bir kızları vardı. O nenesinin sevimli torunuydu. Güçlü aile bağları vardı, tarla ve bahçeleri evlerine yakındı ve çok tütün üretiyorlardı. Kadriye, incecik boylu, beyaz yüzlü ve sarı renkte iki kalın beliği vardı. Okul birincisiydi, eğitimini devam etmek için, tam bir yıldır anne ve babasını ikna etmeye çalışıyordu; fakat onlar hiç yüz göstermiyorlardı. Ama en sonunda rıza gösterdiler, aynı yaz, başına başka bir felaket geldi, liseye devam etmesi için, önce ismini değiştirmeliydi…

Ailesi, bu asla olmaz deyip kestirip attı. Birinci biz isimlerimizi değiştirmeyiz, sonuçta soyadımız bile Hocaoğulları'dır...

Böylece Kadriye köyünde kaldı, eğitimini tamamlayamadı. Belki de bir hemşire veya öğretmen olabilirdi ama kaderin kurbanı olmuştu. İsim değişikliği, kendi istikbalinin önüne geçmişti. Halbuki oğlan kardeşleri doktor çıkmışlardı, küçük kız kardeşi de okuyabilmişti. Ağabeyleri isim değişim sürecinde önce eğitim almışlardı, kız kardeşi ise daha sonraki yıllarda.

1972 yılının başlarında, bizim bölgede bütün Pomakların zorunlu isim değişikliğine gidildi.

Sarı saçlı ve mavi gözlü Kadriye, artık şansını kaybetmişti. Erken yaşta bol tarlaları olan bir aileye gelin gitmeye mecbur kaldı ve ömür boyunca tarlalarda çapa salladı durdu. Üç kız evladı doğurdu, artık onları okutabiliyordu. Anneleri, çok zeki ve akıllı olmasına rağmen, köyüne ve köy işlerine mahkumdu. Şimdilerde, ömrünün sonunda, ağır kır işlerinin sonucunda, artık elinde bir bastunla geziyor ve evdeki iki erkeğe hizmet ediyor - eşi ve kayınpederi.

1972 yılı

Eğridere ( Ardino ), İklim Lisesi, 10.cu sınıf

Türk asıllı sınıf arkadaşımız Gülcan bir Filibeliydi ama bizim küçük kasabamıza okumak için gelmişti; çünkü ablası burada hemşire olarak çalışıyordu, ayrıca eniştesi de Sütkesiği'nden olan ünlü Doktor Çavuşev oluyordu. Bu doktor benim tanıdığım en iyi cerrah uzmanıydı.

Gülcan'a gelince, o bizim sınıfın adeta medar-ı iftiharı olmuştu. Bembeyaz bir yüz güzelliğine sahipti, geniş alnını uzun saçları süslüyordu. Her gece yatmadan önce yüzünü ve dişlerini yıkıyordu, bu tür bir davranış bizim gibi köylü çocukları için henüz yabancıydı.

Zeki ve mütevazi bir arkadaşımızdı. Güzel şiirler yazıyordu. Biyoloji öğretmenimiz çok disiplinli birisiydi ve en yüksek notu genelde 4 oluyordu. Aramızda bir tek Gülcan'a 5 vermişti. Liseyi başarıyla bitiren Gülcan , Filibe'ye döndü. Gönlünde tıp okuyup doktor olmak vardı.

1974 yılı

O yaz Gülcan, üniversite imtihanlarına çok sıkı bir şekilde hazırlanmıştı ve sınavlarda 5.50 notunu kazanmıştı. İsmi, listenin başında olmasına rağmen, üniversiteye kabul edilmemişti; çünkü kabul listesinde bir tek Türk kendisiymiş ve yerine bir godomanın yavrusunu yazmışlar...

Yapılacak bir şey kalmadığına göre, Gülcan, bir yıl boyunca bir yerlerde çalışıp sonunda ebe okulunu kazanmıştı.

Böylece bizim çok başarılı sınıf arkadaşımız, sadece Türk asıllı olduğundan dolayı doktor olamadı, halbuki diğer Filibeli gençlerden entelekt ve kültür açısından hiç bir farkı bulunmuyordu.

Artık kutsal bir mesleğe sahipti ve bir ebe olarak küçük bebeklere hayat veriyordu ve onları yaşatıyordu.

1985 yılı

1985 yılında, kendisine hiç sormadan ismini değiştiriyorlar. 1989 yılına kadar mesleğini icra ediyor, bu sefer herkesi başka bir gelişme adeta şoke ediyor. Ülkede yaşayan Türkler, Türkiye'ye kovuluyorlar…

Bu zorunlu göç dalgasına onun ailesi de kapılıyor, henüz bekar olan Gülcan, yaşları ilerlemiş olan anne ve babasına eşlik ediyor. Başka bir çaresi kalmamıştır…

Göç yolları o kadar yoğunmuş ki, Cisr-i Mustafa Paşa'da ( Svilengrad ) yaşayan Mariya isimli sınıf arkadaşımızda gecelemeye mecbur kalıyorlar. Bulgar hudut bekçileri, kendilerini epey azarlıyorlar…

Bin bir zorluklardan sonra ailesiyle beraber İstanbul'a yerleşiyor. Burada onları çetin bir yaşam mücadelesi beklemekte, yıllar sonra, Gülcan, Samsunlu bir erkekle evleniyor.

Evet, 1989 yılında, yıkılmak üzere olan rejimin oluşturduğu bu zorunlu göç çok onur kırıcı ve vahşi bir eylemdi. Doğup büyüdükleri memleketlerini bırakarak, neredeyse bedavaya malını mülkünü satarak bir belirsizliğe doğru yol almak, af edilecek bir durum değildi. Zaten zorunlu isim değişimi, bu insanlarımızı yeterince üzmüştü, şimdi bir de göç onlara darbe indiriyordu.


Son yıllarda liseden sınıf arkadaşlarımızla toplanıp görüşüyoruz, göçmen kardeşlerimiz de geliyorlar. İki kere İklim Lisesi'nin bitişiğindeki otelde buluştuk. Bazen Çorlu'ya Fariş'e misafir oluyoruz, ya da Akçay'daki Nurten'in villasında toplanıyoruz.

Sevimli, çok sıcak buluşmalar bunlar. Biri birimize hayatlarımızı anlatıyoruz ve her birimizin acısını, kendi acımız olarak algılıyoruz…

Svetla Uzunova

Село Жълтуша, Кърджалийски окръг.

Започна кампанията за доброволна подмяна на нашите турско - арабски имена с български имена. Една учителка на име Златка Миткова, жена на директора на училището, а по-късно партиен организатор към ОК на БКП, обикаляше домовете на хората с група активисти, за да ги агитира доброволно да си сменят имената. Златка Миткова с червеното яке.Така я запомниха хората от Жълтуша…

Като всички хора от околните села на Бялизворска община, а и въобще от окръга се занимаваха единствено с тютюнопроизводство.Това беше тежката орисия на жените. Повечето мъже работеха в близкия рудник Еньовче. След работа помагаха вкъщи за тютюна или пък се напиваха в кръчмата.

По това време не пускаха момичетата да учат след осми клас. Бързо ги омъжваха и те следваха съдбите на майките си. От над хиляда жители в селото тогава само три момичета бяха дръзнали да продължат образованието си в педагогическото училище в Кърджали. Първата избяга със съдействието на същата Златка Миткова, а бащата на втората беше прогресивен човек и сам я записа да учи заедно със нейна братовчедка. Но това беше преди смяната на имената. ''Женско дете не трябва да учи по нагоре!' Това беше мотото и момичетата оставаха на село…

Кадрие беше дъщеря на Мюмюн и Сабрие. Любимата внучка на баба си. Семейството беше сплотено и задружно, имаха близки градини и ниви покрай селото и произвеждаха много тютюн. Кадрие беше стройно момиче с бяло лице и две дебели руси плитки. Беше отличничка в училище. Тя като всяко дете искаше да продължи да учи и от една година се опитваше да убеди родителите си, че трябва да отиде да учи. Те бяха непреклонни, но все пак в края на краищата се съгласиха. Но тук, точно това лято настъпи големия проблем. За да отиде да учи трябваше да си смени името. В никакъв случай, няма да бъдем първите – отсякоха нейните родители. Та тяхната фамилия беше Ходжови…

И така Кадрие си остана на село, без да може да продължи образованието си. Можеше да стане медицинска сестра, можеше да стане учителка, ама не. Тази смяна на имената пресече нейното бъдеще. Братята й станаха лекари, но единия по-голям от нея с четири години, беше завършил гимназия преди смяната на имената, а по-малкия от нея с пет години учи след смяната на имената. В началото на 1972 година стана насилствената смяна на имената на Помаците в нашия край.

Но Кадрие беше изпуснала вече своя шанс. Омъжиха я в семейство с много ниви и тя цял живот блъска по нивите. Роди три дъщери и да, те вече нямаха прегради и учиха. Едната дори стана фармацевтка. Но Кадрие, майката, колкото и да беше умна остана на село като всички жени да сее тютюн и да си гледа семейството. Сега, в края на живота, от тежката земеделска работа тя ходи с бастун и се грижи за двама мъже - съпруга си и свекъра.

1972 година.

Ардино, Климатична Гимназия, 10 клас.

Туркинята Гюлджан беше пловдивчанка, но беше дошла да учи в нашето градче, където сестра й беше медицинска сестра в местната болница, а калеко й доктор Чаушев, родом от Млечино, беше най- добрият хирург, когото съм познавала. Гюлджан беше лицето на нашия клас. Тя имаше бяло лице и високо чело. И две дълги светлокестеняви плитки, които носеше отпред. Всяка вечер си миеше лицето и зъбите – нещо непознато тогава за нас, селските деца. Беше умна и скромна. Пишеше стихове. Учителката ни по биология беше много взискателна и най-високата оценка, която пишеше, беше четворка. Но Гюлджан беше много старателна и получи петица. Гюлчето завърши с много добър успех и си замина за Пловдив. Мечтата й е била да учи медицина и да стане лекар…

1974 година.

Гюлджан се подготвила много старателно за кандидат студентските изпити и изкарала 5.50 на приемния изпит. Била сред първите в списъка. Но не била приета. Когато проверили защо, името й било задраскано в списъка – единственото Турско име, и на нейно място било поставено името на синчето на някакъв големец от Пловдив. Нищо не можело да се направи. И така тя работила една година и на следващата кандидатствала отново този път в медицинското училище. Била приета и си избрала специалността акушерство.

Така нашата много добра съученичка Гюлджан не станала лекар само заради Турското си име, макар по нищо да не се различавала от другите пловдивчани като интелект и култура. Отдала се на най-святата работа – да посреща живота и да държи бебета. През 1985 година сменят името й, без да я питат. До 1989 година работи по професията си, но идва другия голям шок. А именно прогонването на Турците от България. Родителите на Гюлджан тръгнали с вълната за Турция, тя е още неомъжена и не може да не
тръгне с тях, защото били вече възрастни и тя, най-малката дъщеря, трябвало непременно да бъде с тях. Нямала друг изход. По пътя било толкова претоварено,че се наложило да потърси съдействие от другата ни съученичка Мария от Свиленград и да преспят у нея. На границата претърпели много обиди от българските граничари. Установили се в Истанбул и им трябвало много време, докато стъпят на краката си. Гюлджан по-късно се омъжила за човек от Самсун и сега живее на 1500 км от Истанбул.

Да, това подгонване на на нашите турци към съседна Турция от българските власти през 1989 година, беше един унизителен акт. Да си оставят родните места, да си продадат на безценица домовете си и да се втурнат към неизвестното, това беше нещо непростимо. Както и насилствената смяна на имената им, която докара сърдечни болести у много от тези наши сънародници.

През последните години се срещаме с нашите съученички изселнички от Турция. Два пъти в България, в едно частно хотелче точно до нашата мила гимназия в Ардино, друг път в
Чорлу при Фариш или при Нуртен на вилата им в Акчай на Егейско море в Турция.

Мили, много сърдечни срещи, на които разказваме за живота си. И приемаме всяка болка на другия като своя болка.

Светла Узунова

Özellikle Bulgaristan'ın Türkiye sınırına dikkat çekilirken, Türkiye'den gelecek yolcular için yeni özel önlemler devreye sokulacak.

Avrupa Birliği (AB), son yıllarda uyguladığı vize politikalarında radikal değişikliklere giderken, özellikle Türk vatandaşlarına yönelik vize başvuru ret oranları tarihin en yüksek seviyelerine ulaştı.

Bugüne kadar AB'ye üye olmasına rağmen Bulgaristan ve Romanya vatandaşları için pasaport kontrolleri uygulanırken, 1 Ocak 2025 tarihi itibarıyla iki ülkeye yönelik serbest dolaşım hakkı tanınacak.

Balkan ülkelerine yönelik son yıllarda artış gösteren düzensiz göçlerin engellenmesi için, Bulgaristan'ın Türkiye sınırını korumaya yönelik ek tedbirler alması bekleniyor.

Yeni yıl kutlamaları esnasında, üniversite şehrinde, tabancalı bir saldırı esnasında 11 üniversiteli öldürülüyor, 16 kişi de ağır yaralanıyor.

Bütün bunları yapan da bir lise öğrencisi, emeline babasının beylik tabancası ve bir avcı bıçağı ile ulaşıyor.

Bu genç insan kıyımı esnasında belki de daha fazla kişi hayatını kaybedecekmiş ama katil zanlısının önüne bir Türk asıllı üniversiteli genç geçiyor ve kendisine cesurca müdahale ederek onu durdurabiliyor. Meğer, katil liselide o anda tam 75 adet kurşun bulunuyormuş.

Bu arbede esnasında İsmet Ademov'un kalçasına bir kurşun isabet ediyor, sırtından da birkaç bıçak darbesi alarak ağır yaralanıyor.

Sofya Üniversitesi'nde okuyan kahraman Türk gencinin o zamanki ismi İsmet Ademov, bugün kendisi Türkiye'de İsmet Sever isminde başarılı ve örnek bir işadamıdır.

Millet Gazetesi

Batı Trakya'da Türk azınlık temsilcileri ifadeye çağırıldı

Gümülcineli gazeteci Nikos Arvanitis'in, 17 Türk azınlık temsilcisi aleyhine yaptığı suç duyurusu üzerine mahkemeye çağrılan Yassıköy Belediye Başkanı Caner İmam, Kozlukebir Belediye Başkanı Erdem Hüseyin, DEB Partisi Genel Başkanı Çiğdem Asafoğlu, Gümülcine Türk Gençler Birliği Başkanı Sedat Hasan, Batı Trakya Türk Öğretmenler Birliği Başkanı Aydın Ahmet, Kozlukebir eski Belediye Başkanı Rıdvan Ahmet, Doğu Makedonya-Trakya Eyalet Başkan Danışmanı ve Eyalet Meclis Üyesi Rıdvan Molla İsa ile DEB Partisi eski Başkanı Mustafa Ali Çavuş, avukat İlker Çavuşoğlu eşliğinde adliyeye gitti.

Yeni Balkan

Kuzey Makedonya'da çiftçi sayısında ciddi düşüş

Tarım, Orman ve Su İşleri Bakanı Tsvetan Tripunovski, ülke genelinde bağcılığın azaldığını ve hayvancılığın on yıl önceki 260 bin sığıra kıyasla şu anda 140 bin büyükbaş hayvana ulaştığını belirterek, ülke genelinde kayıtlı çiftçi sayısının 65 bin civarında olduğunu ve bu sayının, on yıl önce 90 bin olan çiftçi sayısına göre çok daha az olduğunu vurguladı.

Hükümetin, tarımsal üretimdeki düşüşe katkıda bulunan vadesi geçmiş sübvansiyonların ödenmesine odaklandığını belirten Tripunovski, 2024 yılında öncelik buğday, arpa, mısır gibi stratejik ürünlerin yanı sıra hayvancılık ve süt üretimi için olacağını bildirdi.

İlk olumlu sonuçların ise bir üretim yılı sonrasında alınması bekleniyor ve 2025 Programı sürdürülebilir ve kaliteli tarım ürünlerine odaklanacak.

Kosova Haber

Göçmenlerin Seçimler İçin Kayıt Olmalarına Son Çağrı

Başbakan Albin Kurti, bir kez daha diasporaya 9 Şubat seçimlerinde oy kullanabilmeleri için kayıt olmalarına çağrı yaptı.

Kurti, bu çağrısında böyle bir şey için prosedürünün hiçbir zaman bu kadar kolay olmadığını da ileri sürdü.

'Sevgili göçmenler, yurt dışından büyükelçilik ve konsolosluklarımızda ve posta yoluyla oy vermek için kayıt yaptıran hepinize teşekkür ediyorum. Son kayıt süresi bu gece 23:59'dur. Yani henüz kayıt yaptırmamış olan sizler, seçimlerimizin ve ortak kararlarımızın bir parçası olmanız için kayıt olun ve sizler için sağladığımız olanaklardan yararlanın. Hiç bu kadar kolay ve basit olmamıştı', dedi diğerleri arasında Başbakan Kurti.

В навечерието на Новата 2025 г.пред двете ДПС-та стои неустоимо въпросът за бъдещето, за острата нужда от промяна. Промяна на досегашната политика,на партийния имидж. Дванадесетата извънредна конференция на ДПС даде заявка за Ново начало сред поддръжниците на Делян Пеевски. На този етап в Алианс за права и свободи на Ахмед Доган обаче залагат на съхраняването на етническия профил и либералната му обложка.

Битката за марката ДПС се превръща в битка за ценности и заявка за нов български етнически модел. Моделът на Доган вече не сработва. Той отиде в миналото с разцепването на партията.

Новото начало предлага еманципация на етническите общности, както в рамките на ДПС,така в националната политическа карта. Пеевски обяви от трибуната на извънредния партиен форум,че неговите подддръжници и избиратели повече няма да бъдат втора категория хора. Че партията е отворена за българи, турци, помаци, роми, милет. Че няма в нея да доминира един или друг етнос, каквато бе практиката до сега. Застъпващ евроатлантически ценности Пеевски има един път-мултикултурализма по американски образец: Единство в многообразието! Гарантиране на равен старт за всеки, независимо от етнос и религиозна принадлежност. Обявеният за Феномен политик направи нещо нечувано за родната политика-скъса с либерализма по европейски,излизайки от Алианса на либералите и демократите в Европа.

По ирония на съдбата човекът, който иска равноправие по американски е санкциониран именно от САЩ по закона Магнитски. Вашингтон инициира „санитарен кордон' спрямо лидерът на ДПС в българския политически живот. В отговор Пеевски изкара хората на улицата. Показа,че може да бъде политикът, играещ ролята на народен трибун, на лидерът, оглавяващ недоволството на масите от дефектиралата ни политическа система. Макар,че винаги е давал заявка за властта, Феномена не се страхува,да се превърне в лидерът на българската опозиция. Нещо повече в условията на родната политическа безпътица, той може да утвърди имиджа си на силния човек в държавата.

На фона на перспективите в ДПС, Алианс за права и свободи също търси своя нов прочит на партийните приоритети. Предизборната коалиция със земеделци даде ясно да се разбере, че хората на Сокола, ще се обърнат към традиционните си избиратели от село и към техните потомци. Земеделската идеология е по близо до сърцето на консервативните депесари от европейския либерализъм. Още повече, че земеделският лидер Александър Стамболийски е сочен,като човека допуснал малцинствата в България до голямата политика. Това е ясна заявка за властта на национално ниво. Разбира се, ще бъде взето най-доброто от Българския етнически модел, за чийто архитект се сочи Доган-а именно: допускането на представители на турското население на всички нива на управление в страната. Това бе договорено от Ахмед Доган и Георги Първанов в началото на хилядолетието.

Става въпрос именно за турското население. Именно неговите представители доминираха в ДПС през годините и затова партията и в чужбина и у нас бе наричана „Турската партия'. Сега обаче този модел може да зацикли. В конкуренцията на ДПС на Пеевски,ДПС без Пеевски може да бъде обявена за етническа партия и подложена на съдебни санкции. Не случайно Джевдет Чакъров и неговите заместници лансират тезата , че има опасност от нов Възродителен процес и ограничаване на правата на турците. Темата за раната от т.нар.Възродителен процес продължава да се експлоатира. Тази година ДПС без Пеевски е инициатор на възпоменателните митинги по случай четиридесетгодишнината от насилствената смяна на имената на българските турци. Демонстрира се тясната връзка с Анкара,като се канят видни представители на турския политически елит. Залага се на откровено „турския образ' на Алианс за права и свободи.

Бъдещето ще покаже,чия политическа стратегия ще се окаже печелившата. Дали тази на Сокола или на Феномена.

Георги Кулов,

Специално за в-к Misyon

Tarihin Kurbanı

Ozan Ömer Osman Erendoruk'a ithaf

Tek günahın dünyaya Türk olarak geldin

Tarihin hesaplarına sen cevap verdin

Devrilen politikaya kurban seçildin

'Soya Dönüş' süreciyle bittin tükendin.

Yıllar yılı aşağılandın, hor görüldün

Talihe yenik düşmedin dimdik yürüdün

Beş kuruş uğruna Türklüğünü satmadın

Sahtekr soydaşlarını mertçe kınadın.

Türk adının yerine Bulgar adı 'aldın'

İnsan önüne çıkmaya haklı utandın

Türkçen yasaklandı, para cezası aldın

Ana dilinin kıymetini iyi anladın.

Örf ve adetlerini gizlice gözettin

Caminin yolunu uzun uzun gözlettin

Kırık mezar taşlarına nasıl üzüldün

Atalarının yanına canlı gömüldün.

'Tehlikeli' nitelendin, zindana girdin

Ölüm kamplarında çok mücadele verdin

Evinden uzak yerlere sürgün edildin

Eşini dostunu düşünerek güçlendin.

Bu kötü zamanda ana vatana koştun

Nice umutlarla yaban ellere düştün

Bu yeri yurt etmeye gerçekten uğraştın

Ancak sıla özlemine yenilip düştün.

Medine Gülü

Nasıl anlatayım ben senin güzelliğini

Kainatı kıskandıran müthiş heybetini

Bülbülleri mest eden tatlı muhabbetini

Aşkların en güzeli sensin Medine Gülü!

Mevsimsiz çiçek açan yedi cennet kokunla

Yeşiliyle taçlanan sır dolu yaprağınla

Ruhu sarıp sarmalayan Yaradan nurunla

Aşkların en güzeli sensin Medine Gülü!

Sevmesini bilmeyen ne bilsin kıymetini

Gönül gözü görmeyen ne bilsin rahmetini

Allah'ı bulamayan ne bilsin Habibini

Aşkların en güzeli sensin Medine Gülü!

_____________________

Demokrasi armağan edilmez.

Mücadele vererek kazanılan bir değerdir.

Bulgaristan'da 1989 yılı öncesi verilen mücadelede sınır taşları kırıldı ve dikenli teller söküldü...

Geride kalan kardeşlerimiz, gidenlerin verdiği mücadeleyle sadece isimlerini geri aldılar.

İsimlerinin özünün bile bilincinde değildiler.

Asimilasyonun ilk aşamasında bütün Türk Müslüman isimlerine Slav ek takıları olan "ov", "ev", "ova" ve "eva" kondu.

Bakınız, bunlar Bulgaristan'da Ermenilere, Yahudilere ve Yunanlara hiç konmadı.

Onların hiç isimleri değişti mi? Hayır!

Bizim değiştirilen isimler geri alınırken, bu Slavlara ait takıları atmak kimsenin aklına bile gelmedi; çünkü artık bayağı asimile edilmişlerdi...

Şimdide çok acınacak durumdalar.

Dünya, ÜNESKO ve Avrupa Birliği, Ana Dili Bayramı kutlama hakkı vermiş.

Ana dilini okuma mücadelesi göstermiyorlar da, Ana Dili Bayramı kutluyorlar...

Acınacak durumumuza gülsek mi, ağlasak mı?

Allah, hepsine bilinç açıklığı versin!

Ramazan Ayyıldız,

İzmir

Fotoğraflar: Süleyman Akman

_______________________

35 yıl önce bugün, 35 yıllık Todor Jivkov dönemi sona erdi.

Demokrasiye geçiş için ilk adım atılmıştı...

Maalesef, ikinci adım gelmedi.

Demokrasi yerleşemedi ama serbest pazar ekonomisi bir geldi pir geldi...

Her seçimde oylar en çok parayı verenin oldu.

Yarın, Bulgaristan'ın demokrasi yolunda ikinci adımı atıp atmama günü.

51.Ulusal Meclis için yemin töreni tertiplenecek, ayrıca meclis başkanı da seçilecek.

Aynı zamanda karşılıklı protestolar günü olacak.

Bir tarafta seçimlerin gayrimeşru olduğunu iddia edenler, diğer tarafta hayalet olmadıklarını iddia edenler.

Birde herzamanki gibi kenardan izleyenler olacak.

(Uygun zamanı yakaladıklarında, kendi paylarını almak isteyenler. )

Son seçimlerin kazananı olmadı, herkes kaybetti.

Peevski için karantina uygulamak istiyor birçok siyasi parti.

A. Doğan cephesi kayıp, başşız ayaksız savruluyor...

Demokrasi istiyorsak önce kendi içimizde hapsettiğimiz demokrasiyi serbest bırakmalıyız.

Koltuklara esir olanlarla, ne demokrasi gelir, ne hak, ne hukuk...

Hüseyin Aksu,

Gebze

Yunanlılar, M.Ö 1100-146 yılları döneminde gerçekten dünya medeniyetine ve tarihine yön vermişlerdir.

Anadolu'da yaşamış, Mletli Thales, Miletli Hekataios, Klazomenailı Anaksagoras, Efesoslu Herakleitos, Didimli Leucippus, Prieneli Bias, Sinope Diogenes, Ksenokrates Symrnalı Homeros, Bodrumlu Herodot gibi daha onlarca örnek verilebilir.

Dönemin pek çok düşünürü içinde özellikle Anadolu'da yaşamış düşünürleri isimlerini verişim nedeni başkadır. Bu düşünürlerin yazdıkları dil o günlerde örneğin Homeros İonya lehçesi ile yazmıştır.

O günlerde Trakya, Rodoplar ve Makedonya'ın bazı bölgelerinde en çok kullanılan dil Agrianca'dır.

Bu konuda araştırma yapanlara sormak gerekir: Agrianca, Yunanca mıdır?

Yıllardır Bulgaristan, Yunanistan ve Makedonya'ya giderim. Arkeolog ve Eski Çağ tarihçisi olarak en çok merak ettiğim konuların başında annesi Thesis'in topuğundan tutup ölümsüzler nehrine sokup ölümsüzlük kazanmasını, Truva savaşında aldığı yarayla ölen Achilles (Aşil)'in ölümsüz olma olayını araştırmak olmuştur...

Yunanistan Yarım Adası'nı tamamen gezdim, gezdiğim yerlerde “Ölümsüzler Ülkesini, Vratsa=Vraça çayını” aradım, bulamadım.

Makedonya'da bulamadım, Anadolu'nun Trakya kısmında bulamadım. Vratsa (Vraça) çayı, Rodoplar'da eski çağlardan beri delicesine akan bir çayın ismidir.

Bölge halkı tarafından akan çayın halk arasında ki adı Viça olarak da isimlendirilir. Mitolojide ise Skthy (Styx) çayının kolu olarak adlandırılan çaydır, Rodop dağlarından çıkar.

Heredot'un Historicasının V. cilt 55. bölümünde şöyle bir ifade vardır: "Skythia'nın(İskit) ünlü ırmakları bunlardır. Altıncı ırmak Hypakktris'tir. Göçebe Skyth'ler (İskit) yurdundan ve ağaçlık bölge ile Akhilleus'un (Aşil'in) At Meydanından geçer."

Bu konulardan bu kadar detaylı bahsetmemin nedeni Yunanlı kahraman, Akhilleus'un(Aşil) Yunan topraklarında değil, İskitya bölgesinde yani Rodoplar'daki Vratsa=Vraça çayının kaynadığı “Ölümsüzler Ülkesi" kaynağında, ölümsüzlüğü kazandığı ve olayın Yunanistan'da değil, bir İskitya ülkesi olan günümüz Bulgaristan'ın Rodoplar bölgesinde geçtiğini ortaya çıkarmaktır.

Karkinitis'in bir İskit kenti olduğunu Heredot gibi, Miletli Hekataios'ta bu kentin M.Ö V. yüzyılda var olduğunu doğrular. Burası A.Vilcev'in Tımraşh kitabında bahsedilen At Meydanı'dır. Denilen yeri sağında bırakarak Karkinitis kenti yanında son bulur.

Rodoplar'ın eski çağ tarihinde ne kadar önemli bir yerleşim olduğu anlatılır. Yunan mitolojisin de, Homeros'un İlyada adlı eserinde Achilles (Aşil) Greklerin en büyük savaşçısı değil, doğrusu Rodoplar'da yaşayan bir İskitli savaşçı olmalıdır. Ama bazı çokbilmişler, ismine bakarsak Yunanlı kökenli bir isimdir diyecektir. O dönemin isimleri genellikle böyledir. Bu konuyu fazla uzatmamak için örnekler vermeyeceğim.

Homeros'un M.Ö 720'lerde yazmış olduğu on altı bin dizelik İlyada eserinde Achilles(Aşil) yer alır:

“Annesi Thetis oğlunu ölümsüzlük nehri Styx (Skthy) nehrinin ana kaynağında yıkarken elini suya değdirmemesi öğütlendiği için onu sol topuğundan tutup suya batırmıştır. Truva Savaşları'nda ne yazık ki sol topuğundan aldığı bir yara neticesinde bu ölümsüz insan, bu yaradan dolayı ölmüştür.”

Bu örnekleri vermemin tek nedeni Yunan efsanelerinde bazı konuların Yunan Yarımadası'nda değil, Rodoplar da geçmiş olduğunu özellikle bilmenizi isterim.

Bölgenin Rus ve Bulgar mitoloji kaynaklarında ise Tımraş ile Peruştitsa'nın iki birader (Temnyu ve Peryu) tarafından kurulduğu rivayeti anlatılır.

Dedelerim o toprakların asıl halkı, yerleşik Agaryan= Agrian halkındandır. 3-4 yıl öncesine kadar her yıl gidip hayranlıkla gezdiğim yerlerdir.

Bölgeyi iyi bilen ve tanıyan bir araştırmacı olarak, bölgedeki Vratsa (Vratça) denilen yer Peruştitsa arazileriyle sınırdaşdır.

Bu bölgede 5.000 dönüm yer dedelerime aittir, tapu kayıtları halen elimdedir.

Ben arkeolog, eski çağ tarihçisiyim. Dedelerim Pomak olarak anılmadan önce Agaryan=Agrian olarak anılırlardı. Bazı bölgelerde hala Agayan olarak anılırlar. Pomak=Pomage ismi Osmanlı ile kaynaşmalarından sonra verilmiştir. Pomage ismi Müslümanlara yardım eden anlamındadır.

Bu halkın son lideri Ahmet Ağa ve kardeşleri, Filibe'den Rodoplar'a çıkarken Değirmendere denen yerdeki çiftliklerinde, Osmanlının Balkan Ordusu'nun 350 yıl giyim, kuşam ve iaşesini sağlamıştır.

Balkanlar'ın en eski halklarındandılar. Beni bu satırları yazmaya zorlayan nedenlerden biri de Yunanlı, Avrupalı, yani batılı tarihçilerin, tarihi objektif ve tarafsız yazmamalarıdır.

Ama sadece bizim tarihimiz mi?

Asla Yunan, Bulgar, Makedon, Sırp ve Rus tarihleri yanında belki de birçok milletin tarihleri de böyledir. Bunlar içinde istisnalarda vardır tabii.

Sanki benim duygularım doğrultusunda yazan iyi, yazmayan kötü gibi.

Yunanlı yazar Georgios Nakracas'ın kitabının ön sözünde değindiği ”Başkasının tarihini tahrif etmek, ulus olmanın bir parçasıdır” özdeyişi, geçerli bir ilke olmamalıdır.

Amacım bilimsel bir tez hazırlamak değildir. Amatörce bir anlayışla, bugüne kadar yapılan araştırmalarda ve Rumeli insanının anılarında Balkanlar'da ilk kurulan Cumhuriyetin (Tımraşh Pomak Cumhuriyeti) sahibi olan Pomaklar hakkında kesin kimlik bilgilerini bulamadım.

Yunanistan'a gittim araştırdım. Pomakların Yunanlı olduğunu anlattılar. Makedonya'da, Makedon Müslümanı dediler. Bulgaristan'da sonradan Müslüman olmuş Bulgarlar dediler. Dediler, dediler…

Bu ara da Büyük İskender'i de Yunanlı yaptılar… Babası II. Filippos Filibe şehrinin kurucusu olarak bilinir. Makedonya Kralı Great Alexandar, yani Büyük İskender'i Anadolu'dan başlayıp, Suriye, İran üzerinden Hindistan seferini bir çağı değiştiren İmparator olarak anacaksın, onu Yunan tarihinin milli kahramanı olarak tanıtacaksın…

Great Alexander, yani Büyük İskender, Yunan mı Makedon mı diye tartışırken, Yunanlılara göre Balkanlar'daki Yunan kabilesi olarak tanımladıkları Agriyanlar'ın veya Thrakların torunları oldukları şeklindedir.

Bu tarih tezi, Yunanlı Panayotis Foteas tarafından 1978'de yayınlanan “Oi Pomakoi tis Dikitis Thrakis” (Batı Trakya Agaryan=Agrian) eseriyle temelleri atılmış olup Pomakların Helen kökenli olduklarını kanıtlama uğraşlarıyla sürmüştür.

Yunanlılar Pomakları Yunanlı, Bulgarlar ise Slav kökenli Bulgar yapmak istemektedirler. Pek çok araştırmacı, bu konudan bahseder.

MÖ 336 yılında Büyük İskender bölgenin hâkimi olarak tahta çıkar. Hint seferinde genç yaşta ölen İskender'in ordusunun askerlerinin genellikle çoğu Agaryan ve Gora=Goran'dır.

Bu Goran ve Agaryanların bir kısmı, Mısır seferinde ve Filistin'de, bir kısmı da günümüz İran-Irak (Hakkari) Türkiye üçgenindeki bölgeye Gara=Gora bölgesinden ülkelerine dönmeyip burada kalırlar.

Bu bölge günümüzde Kürtlerin yerleşim bölgesi olarak bilinse de, Gora=Garalıların yaşadığı bölge olarak da bazı tarihçiler tarafından ifade edilir.

Bunun kanıtı, Gora=Garalılardan biri olan Molla Gurani=Garani Fatih Sultan Mehmet'in hocasıdır.

Bazı tarihçiler, tarihi bilgileri saptırmak isteyenler, Molla Garani'yi nedense Arap kökenli olarak kabul ederler.

İskender Anadolu'dan yola çıkarak başladığı Hint Seferi'nde, Filistin, Mısır'a kadar da uzanmıştır.

Yine Kesenophan'ın “On Binlerin Dönüşü” nde ordudaki Goran ve Agaryanlar'dan bazıları, Karadeniz'e kadar çıktılar. Çoruh Nehri yakınlarından Karadeniz sahillerinde kalarak yaşamlarına devam ederler.

Bölgede günümüzde Agaryan=Agrian=Goran= Gorani=Gara diye adlandırılan bu askerlerden kalanlar olur. Günümüz de Lazların bu halkla akrabalıkları Osmanlı sarayında yetişmiş Romen yazar Dimitri Kantemir bahseder.

Bizans, Selçuklu ve Osmanlıların ilk dönemlerinde Tımraşh ismine çok az rastlarız. Antik çağlarda ise okuduğunuz gibi sık sık rastlıyoruz.

Büyük İskender'in Hint Seferi'nde ordusunun askerleri genellikle bölgenin savaşçı halkı Agaryan= Agrian, Gara=Gora'lı olup o dönemin üstün savaşçılarıdır, Anadolu'yu baştan aşağı fetih eder, bu savaşlardan detaylı bir şekilde bahseden Ksenophon, Anabasis adlı eserinde askerlerin Hint Seferi'nden vazgeçenleri, günümüz Hakkari yöresine geldiklerinde ordudan ayrılarak bir kısmı Filistin yöresine giderken bir kısmı da Van gölünün batısından Lazkiye bölgesinde Çoruh nehri çevresine çıkıp Karadeniz üzerinden geldiği topraklara dönmek isterler.

Anabasis “On Binlerin Dönüşü” adlı kitabında Lazkiye bölgesine gelen askerler, burada ilginçtir. Halkın “Meth-Medho- Medo” denilen baldan yapılmış bir içki içtiklerini görürler. Kendi yurtlarında da bu içkiyi içmektedirler. Lazların kullandığı gayda adlı müzik aletini bölgede Lazlarda kullanır. Bu konular detaylı araştırılmalıdır.

Meselâ Aristoteles İskitleri, Persler, Thraklar ve Keltlerle(Gotlar) birlikte -askerî bakımdan-karşılaştırmakta ve bunları "üstün cengaver kavimler" olarak nitelemektedir. Ayrıca bu toplum, -evvelce de değindiğimiz gibi-"atlı okçular" veya "hayalet atlılar" olarak da tanımlanmıştır. Çünkü at üzerindeki savaşlardaki üstün yetenekleri, atlarının sürati ve çevikliği ve de oklarının hedefine vurma garantisi hasımlarınca, dehşetle izlenmiştir.

İskitlerin savaş taktikleri ile ilgili olarak Herodot'tan Pers kralı Dareios'un M.Ö. 513'teki ünlü İskit seferi hakkında çok ilginç bilgiler edinmekteyiz.

Burada, sözü geçen seferin tarihi ayrıntıları üzerinde durmayacağım. Ancak, savaş taktikleri ile bağıntılı olarak şu sonuçlara varmak mümkün olmaktadır:

“Yunan Panteonu'ndaki tanrılara o yıllarda insanlığın tek din anlayışı, Zeus'un baş tanrı olduğu tanrılar alayıdır. Çağdaşları Anadolu'daki Hitit'lerde yine tanrıların başı Teşup vardır. Orta Asya ve pek çok bölgede yine çok tanrılı dini inançlar hakimdir.”

İskitlerin kalabalık bir halk olduğu ve o yıllarda Yunanlılar tarafından bile barbar olduğu kabul edilen Thrak kavmi karşısında ne kadar uygar olduklarını bilmekte yarar vardır.

Öncelikle Makedonların ve Bosnalıların “Arenten”, Yunanlıların “Agaryan” dediği ve Slavların Thrak soylu kabul ettiği, Heredot'un “Agrian”,”Amyrgia” ve “”Aukhadea” Agathyrsler adını verdiği İskit'li olan bir kavimdir, Heredot onlara Avrupalı İskitler demiştir.

Arenten ve Agaryanlar işte bu kavmin insanlarıdır. Daha sonraki yıllarda bu kavimlere (Agrian=Agaryan) bölgede yayılan İslamiyetle birlikte Agren= Ahren= Pomage isimleri verilecektir.

Yunanlılar daha sonraki yıllarda onları kendilerinden görmedikleri için Yunanlı Müslümanlar diyeceklerdir. O yıllarda, bu coğrafyada yaşayan başka böyle büyük bir kavim yoktur.

Günümüz Hindistan, Mısır, Kafkaslar, Balkanlar ve Orta Avrupa'da da o yıllarda yaşamış bir halktır.

Thraklara uygarlığı İskitler öğretmişlerdir. Madeni işlemesini, sosyal ve kültürel yaşamda Thraklar kendilerinden bu konuda üstün olan İskitlerden çok şeyler almışlardır.

Yunanlıların meşhur hatibi Demostenes'in büyük anasının İskitli, İskitli hekim ve Filozof Anacharsis'in anasının Yunanlı olduğu bilinir. Bir tıp adamı olan Hipokrat (Bodrumlu) bile, Thrakların uygarlığı İskitlerden öğrendiklerini anlatır.

Türkiye'de, bu çalışmalar Cumhuriyet sonrasında, Atatürk'ün isteği üzerine başlamışken, Avrupalılar ve Ruslar 250-300 yıl önceleri Orta Asya'daki Türkiyat araştırmalarını başlatmışlardır.

1795 yılında Paris'te “Ecole des Languages Orientales Vivantes” kurulmuş ve bunu Şarkiyat ve Türkoloji ile ilgili enstitüler takip etmiştir. Napoli'de 1723, Moskova'da 1814, Paris'te 1821, Londra'da 1823, Helsinki'de 1883 yıllarında Türkiyat ve Türkoloji Enstitüleri açılmıştır.

İlk Türkiyat Araştırmalarını 18.yy'da Messerschmidt, Strahlenberg, 19.yy'da Yadrintsev, Heikel, Radloff, Thomsen gibi pek çok Avrupalı tarihçi ve araştırmacı bu çalışmaları başlatmıştır.

Bilmeliyiz ki, arkeolojiden yeterince yararlanmayan bir tarih yazımından “tarih” çıkmaz, doğruları yazamaz.

İskitler M.Ö II. bin yıllarından sonra Orta Avrupa'ya gelmeye başlamışlardır. Orta Avrupa kavimleri içinde o yıllarda, kendilerini pek gösterememişlerdir.

M.Ö. 1200 yıllarından sonra akraba kavim Thraklarla birlikte Orta Avrupa ve Balkanlar'da İskit kabilelerinin izlerini görmeye başlarız. İskitler o tarihlerde onlardan önce o topraklara göçen ataları Kimmerleri takip ederek bölgeye gelmişlerdir. Kimmerler, Tuna boylarına ve Batı Trakya'ya göçlerinden sonra bölgeye göçmüşlerdir. Kimmerler bölgeye yerleşmesinden hemen sonra yerleşik halk tarafından, bu halklara Thrak ve İskit adı verilecektir, yani bu halkların ataları Kimmerlerdir.

M.Ö 8-7 yüzyıllar Yunan Yarımadası'nın kıyı bölgelerinde Anadolu'nun kuzeyinde Pontus ve Batı Anadolu'da İonlar olarak Yunan kolonilerinin de kurulmaya başladığı dönemlerdir.

Bazı Avrupalı ve Pers tarihçiler, İon kelimesini Yunan olarak algılamaz, İzmir (Smyrna) civarında yaşayan halka, bu ismin verildiğini iddia ederler.

Pers tarihçileri, İonları Yunan olarak kabul etmez, onları Smyrna (İzmir) civarında yaşayan ayrı bir halk kabul ederler.

Bu yıllarda Asya'nın batısında ki İskitler ile Yunan kabilelerin dini inançlarında sadece isim değişikleri görülür. İskitli Agathisos, Herakles'in oğludur. İskitli Api toprak tanrısıdır, bereketi temsil eder. İskitli Argimpasa, İskitlilerin göksel Afroditidir. Gelenos, İskit dilinde ve İskit panteonunda Herakles'in diğer oğludur. İskitli Apollon da, Oitosyros'dur. İskit panteonunda Posedion da Thagimassadoas'tır.

Yunanlıların tarihlerinde bölgede yaşamış tüm halkları Yunanlı yaptıkları gibi, mitolojik kaynaklarda geçen pek çok olayı da Yunan topraklarında yaşanmış gibi gösterirler.

Heredot Historica.IV.-48'de”Skyth'lerin Porata, Yunanlıların Pyretos dedikleri ırmak, sonra Triarantos, Araros, Naparis, Ordessos.

Bu ırmakların birincisi büyük bir ırmaktır, doğu yönünde akar ve İstros'a dökülür. Bunlar, İstros'u besleyen ırmakların Skyth'lere ait olanlarıdır; gene İstros'la birleşen Maris (Meriç) ırmağı, Agathyrs'ler ülkesinden gelir.”

Agathyrs'lerde bir İskit kavmidir. Heredot M.Ö 484 ila 425 tarihleri arasında yaşadığına göre yazdıkları bu tarihlerden çok eski bilgilerdir. Yunanlılar gerçekten o yüzyıllarda dünyaya yön vermişlerdir. Bu tartışılamaz.

Tarihçi, Konstantinos Pararrigopoulos, Yunanlıların kökeni için şunları söylemektedir:

“Gerçek Yunanlılar, İ.Ö 146 yılında gerçekleşen Roma işgali neticesinde yeryüzünden bütünüyle silinmişlerdir. Bugünkü Yunanlılar, İ.S 6. asırda, kuzeyden ve batıdan Mora yarımadasına akan Slav, Arnavut, Ulah, İskit gibi ırkların bu topraklarda yaşamaları ve yerleşmeleri, melezleşmeleri sonucu oluşmuş bir ırkın torunlarıdır. 13 ayrı millet ve etkin gruptan oluşan bu halkın müşterek yanı Ortodoks oluşlarıdır.”

Bizans döneminde yaşamış, İonyalı(Efesli) tarihçi İoannes Slavlık konusundaki sözleri ise:

''Slavların yüz elli yıl gibi kısa bir sürede bütün Balkan Yarımadası'nı işgal etmeyi nasıl başardıkları tümüyle açık değildir. Daha önceki yüzyıllarda barışsever oldukları yönünde kanıtlar bulunmakla birlikte” tarihçi Efesli İoannes'in yaklaşık 585'te yazdığı gibi, onlar bu yüzyılın savaşçı halkı olmuşlardır :

“Lanetli Slavlar ayağa kalkıp bütün Yunanistan'dan, Teselya ve Trakya'dan geçtiler, birçok kenti ve kaleyi zapt ettiler, öldürüp yaktılar, yağmaladılar. Ülkeyi yendiler ve kendi topraklarıymış gibi, korkusuzca yerleştiler ve tuhaftır, bugün bile orada oturuyorlar, korku ve endişe duymadan Roma ülkesinde yaşıyorlar, yağmalıyorlar, katledip yakıyorlar. ''

Bazı Bulgar tarihçileri de, bu eski Thrak efsanelerine dayanarak, Tımraşh ismi eski Thrak kabilelerinden Beslerin tanrısı olan Dionysos ve o üç meçhul güzellerden birinin oğlunun adından bahseder.

Güzel kızlar rahibi olan Kaukıl'ın kızlarının, göğüslerinden süt kendiliğinden akıverirmiş yeni doğan Tımraşh'ı emzirmek için, Tımraşh üç ananın sütünden emerek büyümüş-yetişmiş, ama vahşi ve kaba dağlı – bütün canavarların korkusu, Dionisos'un şarkısından ve sevgi duygusundan yoksun olarak hoyratça büyümüş.

Bu anlatılanlar benimde çok ilgimi çekiyor. Çünkü mitolojik konularla ilişki kurarak bölgenin anılması, tapuları elimde olan, ataları Rodoplu olan benim çok çok ilgimi çekiyor.

Dedelerim, bu toprakları sonradan ele geçirmediler. Bizler bu toprakların asli halkıyız, Atalarımız bu topraklarda yaşadılar.

Heredot Tarihi'nde, İskitya bölgesinde Hypakris adlı bir ırmak vardır. Bir gölden, göçebe İskitlerin yurdundan çıkar. Bu ırmak ağaçlık bölge ile Akhilleus(Aşil)'in ‘At Meydanı' denilen yeri sağında bırakarak, Karkinitis kenti yanında son bulur.(Eski Çağ tarihçilerinin anlatımı)

Eski çağlarda isminden sık sık bahsedilen Rodoplar'da, bölge kültürüyle ilgili Örfe içinse bölgede festivaller düzenlenerek sahip çıkılır.

Bölge halkının müziğe olan tutkusunu Krasimir Martinov'da Orfe ile ilişkisini şu kelimelerle ifade eder:

“En çok sevdikleri efsane de, Orfe'yi anlatan ananelerdir. Kulaktan kulağa, ağızdan ağıza, nesilden nesile taşınan rivayetlere göre, efsanevi müzisyen Orfe, olağanüstü sesiyle bütün hayvanları büyülüyormuş. Orfe'nin günümüzdeki şekillendirmelerinde, özellikle arfa veya lirle çizildiği görülür. Efsanede, Orfe'nin lirindeki tellerden öyle mucizevi tonlar çıkardığını, vahşi hayvanların bile bu sesten mest olup, ayakları dibine yattığı anlatılır. Orfe, mitolojide şair, müzisyen, şarkıların üstün sesi ve sanatçı dehasının simgesi olarak bilinir. Orfe Efsanesi neredeyse Hz. İsa kadar, yüz yıllar boyu damgasını dünya sanatına vurmuş bir efsanedir...”

Orfe'yi seven tüm güzellikleri yaşayarak sever. Orfe'den sonra Rodoplar'da çınlayan türkülerin susturulmasını türlü imalarla sembolize eder. Bu türküleri yeraltında akan küçük çaylarla kıyaslama yapar.

Yazara göre Rodoplar'ın güzelliği, Rodop türkülerinden, ulu dağların senfonisinden küçük bir kıtacıktır. Hayatı çilelerle dolu olsa da, türküler, özgür iradesinin bir ışığı” olduğunu anlatır.

Orta ve Doğu Avrupa'ya ilk göç eden Türk kabilelerinden İskitlerin Balkanlar'a gelişinden bir müddet sonra, Persler M.Ö 514 yıllarında Anadolu ve Balkanlar'ı kasıp kavurmuş, geçtiği her yerdeki kavimleri egemenliği altına almak istemişlerdir.

Fakat enteresandır ki, Rodoplar'da “Ölmek İstemeyen Halk” adlı bir kavme rastlayacaklar. Bu kavme de Bulgar tarihçileri Thrak soylu demektedirler. Genellikle Thrak soylu halkın Metodi Krill dönemiyle birlikte Slavlaştığı için olmalıdır.

Rodoplar'daki, bu kavim her dönemde varlığını gösterecektir. Tarihi kaynaklar Spartaküs'ünde, bu kavmin mensubu olduğunu okuruz.

İskitlerin tarihte iz bırakan boyları, M.Ö 2.000- VII. yy arasında Balkanlar'a akın akın gelmişlerdir.

M.Ö V ve IV yüzyıllarda Yunan ve Azerbaycan tarihini inceleyenler, Anadolu, Kafkaslar ve Balkanlar'da İskitleri göreceklerdir.

İskitler, bu tarihlerde Karadeniz üzerinden Balkanlar'a gelmeye devam etmişlerdir.

M.Ö 496 yılında, bu dönemde (daha önce de M.Ö 2 bin yılları başlarında ilk gurup göçmüştür.) İskitler Perslerin ülkelerine saldırmaları üzerine Balkanlar'a göçmüşlerdir. Trakya'da Khersonesos'a (Gelibolu) kadar gelmişlerdir.

Bulgar Bilgini Prof. Vasil Mikov da Rodoplar'da yaşayan Şarap ve Bağ Bozumu Tanrısı Dionysos'un oğullarından bahseder. Vraça isimli bu “güzel yaşam alanında” yaşayan insanlar olduğunu yazar. Burada çok sevilen iki kardeşten Temnyu ve Peryu'nun Tımraş ve Peruştisa yerleşkesini kurduğunu anlatır.

Bu iki yer, Balkanlar'da Yunanlıların “Agaryan, Agrian” dediği Pomakların en yoğun olarak yaşadıkları yerlerdir.

R. Prikhos, bize sadece, içki adı olan “Kamon” ve bal anlamına gelen “medos” diye Hun Türk kelimelerinden söz etmektedir. Araya girerek aynı kelimelerin İskit dilinde de aynı anlama geldiğini burada belirtelim.

“Kamon” kelimesinin bugünkü Türkçe manası “kımız”dır. Kısrak sütünden yapılan bir içkidir. “Medos” kelimesinin ise birkaç dilde anlamı vardır. Eski Slavca'da “medu”, bugünkü Slavca'da “med” bal anlamına gelmektedir. Eski Prusça'da “meddo”, bal Keltçe'de “medu” bal şerbeti, Litvanca'da “medius” , anlamına gelmektedir. Lazistanda bu dönemde en çok içilen Medo Rodoplar'da da Agaryan=Agrianların en sevilen içkisidir.

Orfe Efsanesi neredeyse Hz. İsa kadar, yüz yıllar boyu damgasını dünya sanatına vurmuş bir efsanedir. Batı Rodoplar'da Lyaskovo köyü folklor topluluğu yönetmeni Hristina Dimitrova: “Bizim köyde herkes şarkı söyler. Okuma evine bağlı koro, değişik etkinliklere katılsa da, asıl en önem verdiği müzik festivali Smolyan'da yapılan ‘Orfe Günleri' etkinliğidir.” diye açıklar.

Ünlü Pomak asıllı yazar Kaşif Kapısızov, Batak ve Tımraş Cumhuriyeti kuruluşundan itibaren 1970-1972 asimilasyon olaylarına kadar yaşanan dönemlerdeki katliamları şiirsel bir anlatımla ifade eder. Kapısızov yaşadıkları dramatik olayların içinden güzellikleri seçerek “Orfe” ile benzerlik kurar. Çünkü Orfe'yi seven doğayı sever, Orfe'yi seven tüm güzellikleri yaşayarak sever. Orfe'den sonra Rodoplar'da çınlayan türkülerin susturulmasını türlü imalarla sembolize eder. Bu türküleri yeraltında akan küçük çaylarla kıyaslama yapar. Yazara göre Rodoplar'ın güzelliği, Rodop türkülerinden, ulu dağların senfonisinden bir kıtacıktır. Hayatı çilelerle dolu olsa da, türküler, özgür iradesinin bir ışığı” olduğunu anlatır.

Bölge halkının müziğe olan tutkusunu Krasimir Martinov'da Orfe ile ilişkisini şu kelimelerle ifade eder: “En çok sevdikleri efsane de, Orfe'yi anlatan ananelerdir. Kulaktan kulağa, ağızdan ağıza, nesilden nesile taşınan rivayetlere göre, efsanevi müzisyen Orfe, olağanüstü sesiyle bütün hayvanları büyülüyormuş. Orfe'nin günümüzdeki şekillendirmelerinde, özellikle arfa veya lirle çizildiği görülür. Efsanede, Orfe'nin lirindeki tellerden öyle mucizevi tonlar çıkardığını, vahşi hayvanların bile bu sesten mest olup, ayakları dibine yattığı” anlatılır. Orfe, mitolojide şair, müzisyen, şarkıların üstün sesi ve sanatçı dehasının simgesi olarak bilinir.

Dünya çapında bir gladyatör olarak tanıdığımız SPARTAKÜS, Rodoplar'dan gitme bir savaşçı olarak bilinir. Spartaküs M.Ö 109-71 yılları arasında yaşamıştır. Spartaküs, köle ve yoksullardan oluşan ordusuyla yıllarca İtalya yarımadasında bağımsız bir şekilde var olmuş ve zamanın yöneticilerine sorun olmuştur. Kendilerine karşı gönderilen sayısız orduyu yenmiş ve Roma Cumhuriyeti'nin yönetim sistemini sarsmıştır. İsyanının eşitlikçi ve özgürlükçü karakteri nedeniyle sol literatürde sahip çıkılan bir kişiliktir.

Gayda, İskoç müzik aleti olarak bilinir. Sanki, gaydayı Avrupa'da bir tek İskoçlar kullanırlar. Şayet gayda İskoç müzik aleti ise diğer komşuları olan Britinya Adası'nda başka hiçbir halk bu gaydayı neden kullanmaz?

Bu halkın ataları olan Gotlar, Güney İskandinavya'nın Gotland bölgesinde ortaya çıkmış, Avrupa'nın tüm bölgelerine yayılmış, hatta Selanik yakınlarında varlığı görülmüş bir kavimdir.

Bu halkın kökeni Kimmer, Thrak ve İskitliler olmasın? Bu konu araştırmaya değer bir konudur.

Gayda, İskoçların milli müzik aleti olduğu kadar, aslında Rodoplar'da yaşayan Agaryanların, yani günümüzde Pomakların asıl müzik aletidir.

Gotlar, II. yüzyıldan itibaren Scythia, Dacia ve Pannonia'da yaşamışlar, III. ve IV. yüzyıllarda Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu döneminde Rodop topraklarını yağmalamışlar ve Aryanizmi(Agaryanlığı) benimsemişlerdir.

Gaydayı o yıllarda bölgede kullanan Agaryanlardan (Pomak) alarak kullanmaya başlamışlardır. Muhtemeldir ki onlarda bu kavmin mensubudurlar.

Günümüzde İskoçların yaşadığı topraklarda gayda kullanan başka bir halk var mıdır?

Balkan tarihi ve ulusçuluğu üzerinde çok oynayan Ruslar içinde, Rus tarihçi Prof. G.Ostrogorsky ise Ruslardan şöyle bahseder:

” İstanbul'un fethi Osmanlı Anadolu ve Avrupa'daki Türk toprakları üzerinde bir köprü oluşturmuştu. İstanbul'un fethinden yaklaşık 200 yıl sonrasına kadar Rus diye bir şey yoktu. Tam tersine Ruslar Tatarların boyunduruğu altında o şuurdan yoksun olarak yaşıyordu.”

İlk Bulgar Devletinin kurucularının Tatar asıllı olduğunu nedense kabul etmezler. (E.Ç) Ruslar ve himayeleri altındaki Slavların inançlarını Bizanslılardan aldığını belirtir. Yunanlı yazar Georgios Nakracas'ın kitabının çevirmeninin ön sözünde değindiği ”Başkasının tarihini tahrif etmek, ulus olmanın bir parçasıdır” özdeyişi, geçerli bir ilke olmamalıdır.

Büyük Önder, Büyük Devlet Adamı Atatürk'ün Tarih Kurumu Kongresi açılışında söylediği “Türk tarihini 1071 yılında başlatmak büyük bir hatadır. Türk tarihini çok daha derinlerde arayın!” ifadesinden yola çıkarak Türk tarihini araştırırken çok ilginç tarihi vesikalara rastlamış olmamdır.

Osmanlının yaşadığı kuruluş ve yükselme devri onlar sayesinde yaşanmıştı. Hatta bazı tarihçiler Fatih Sultan Mehmet dönemine kadar olan padişahların Bektaşi kökenli olduğunu iddia ederler. Osmanlı tebaasını 1527 yılında “Sunnileştirme” akımı başlatmıştır.

Aslında, gerek Balkanlar'da gerekse Anadolu da, Bektaşi Dedeleri, Selçuklunun ve Osmanlının o dönemlerinde Bogomilleri ve Hıristiyanları Müslümanlaştırmıştı.

Ama ne yazık ki, 1527 yılından sonra sapmaların etkisinde kalarak Müslümanlıkta bölünmeler başlayacak, mezhep farklılıkları kan davasına dönüşecektir. Toplumları büyük felaketlere hep bağnaz insanların bağnaz düşünceleri sürüklemiştir.

Balkanlar'da 1877-78 yıllarında ki 93. savaşları esnasında Anadolu'ya 1.5 milyon Türk göç etmiştir. Tüm Balkanlar'dan Anadolu'ya göç edenlerin sayısının 5 ila 6 milyon arasında olduğu iddia edilir.

Bu göçler gerçekleşmemiş, bu insanlar yerlerinde yurdunda kalmış olsalardı, acaba Balkanlar nasıl olurdu?

Hep düşünmüşümdür. Balkanlar'ın coğrafyası günümüzde nasıl çizilirdi?

Türkiye'de yaşayan üçüncü kuşak Agaryan=Agrian torunu olarak, 79 yıllık ömrüm, kendimi bildim bileli dinlediğim göç hikâyeleri ile geçti.

Küçüklüğümde beni fazla etkilemeyen olaylar, yaşlandıkça beni etkilemeye başladı. Yaşlı göçmenlerin eskiden “göçmen dert yer, acı içer” dedikleri gibi. Uykuları kâbus, anlattıkları hep dert olmuştur.

Yıllar sonra ana vatan topraklarına alışınca “Elveda Rumeli!” demeye başladılar. Bahçesindeki gülleri, ulu ağaçları özlediler. Bahçemde bıraktığım vişneler, kirazlar ne oldu diye sayıklayarak ömür geçirdiler.

Exodos'taki Rum muhacirler tersi göçleri Küçük Asya topraklarına döneriz diye hep ümitle yaşadılar (Exodos'un kelime anlamı, Eski Ahit'in ikinci kitabının adıdır. O kitapta, Exodos'ta Musa Peygamber zamanında Musevilerin Mısır'dan çıkışları anlatılır. Göç anlamına gelir. Birinci cildi Batı Anadolu göçlerini, ikinci cildi ise Orta Anadolu göçlerini anlatır).

Yunanistan'a göçen Rum muhacirleri, Küçük Asya topraklarına döneriz diye hep ümitle yaşadılar. O kadar ki Atina'da Küçük Asya Enstitüsünü kurdular, Anadolu'dan göçen Rum ve Yunanlıların kayıtlarını bir gün tekrar döneriz diye tuttular.

Ama bizim bitli muhacirler (geçmişte böyle anılırlardı) nedense dönmeyi hiç düşünmediler.

Nedeni de o topraklarda çok acı çekmişler. İsimleri değiştirilmek istenmiş. Dinleri değiştirilmek istenmiş. 3200 yıl yaşadıkları toprakları ellerinden alınmak istenmiş. Canları istenmiş.

Dinlediğim göç hikayelerinde Ermeni tehcirinden çok daha elim olaylar yaşamışlar. Ama Ermeniler gibi yaşadıkları toprakları, hiçbir zaman başka ülke askerlerine peşkeş çekmemişler, gelin bizi kurtarın diye davetiye çıkarmamışlar.

Balkanlar'da yaklaşık 1.5-2 milyon Türk yaşamaktadır. 1-1,5 milyonda Pomak, Torbeş, Goran ve Agaryan=Ahren=Aren yaşamıştır.

Ata topraklarından, Plevne Savaşı sonrası kovulunca, 1878 de ilk cumhuriyetle idare edilen devleti kurmuşlardır.

Lütfen, Avrupa tarihini inceleyelim, o tarihlerde Avrupa ve dünyada kaç ülke cumhuriyetle idare ediliyordu?

Balkan Türklüğü, Türkiye Cumhuriyeti'nin Kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün şu sözleriyle yine devam etmek istiyorum:

“Türk tarihi bir bütündür. Bu yüzden bir bütün olarak araştırılmalı, incelenmeli ve okutulmalıdır”.

Gerçekten de öyledir. Yunanlılar 3000 yıllık bir geçmişten bahseder. Gerçek tarihleri M.10.yy ile Roma dönemine kadardır. Bulgarlar 1300 yıllık bir tarihlerinin olduğunu yazarlar.

Kaç defa kesintiye uğradıklarından hiç bahsetmezler. Unutmasınlar, iyi araştırsınlar…

M.Ö XII. yüzyılda Balkanlar'a gelen İskit boyları vardır. Bunların kayıtlarına M.Ö VII. yıllarından itibaren rastlarız. Pek çok tarihçinin, Balkan Türkleri üzerindeki araştırmalarında Bulgar, Yunanlı ve Makedonların Pomaklara “Agaryan” dediği gibi Boşnaklarında “Arentanlar” olarak anıldığını iddia edilir.

Bu iki isim arasında ilginç benzerlik içinde Agaryan (Agrian) kelimesinin zaman içinde, İslamiyetle birlikte değişime uğrayarak Agren, Ahren, Aren isminin Pomage=Pomak şeklini aldığını bu konuyu araştıranlar bilirler.

Türk tarihinin de gerek Balkanlar'da gerekse Anadolu'da yaklaşık 3500-4000 yıllık geçmişi vardır. Ama ne yazık ki bazı tarihçiler, Anadolu ve Balkan Türkleri tarihini 1071 tarihinde başlatarak tarihi bir yanılgı içine girerler.

Yunan Kolonileriyle anlaşamayan Traklar, İskitler ile çatışmış olsalar da dostane ilişkiler içinde olmuşlardır. İskitleri tanımak için tarihin babası Heredot tarihine de bakmak yeterlidir. İskitler o yılların en kalabalık (büyük) kavmidir. Orta Avrupa'dan Karadeniz kuzeyinde, Ukrayna steplerinde, Urallar'da, Azerbaycan'da ve güneyinde Persia (İran) bölgesinde yaşamışlardır.

Prof.Dr. M.Taner Tarhan, Antik kaynaklarda, İskitler'in "cengaver" karakterlerini yansıtan, "güçlü ve muharip" bir toplum olduklarına dair birçok ayrıntılı kayıt mevcuttur. Mesela, Thukydides bu konuda İskitlerden, övgü ile söz etmekte ve aynen şunları söylemektedir:

"Savaşlardaki cesaretleri ve ordularının sayısı bakımından, İskitler, Traklardan çok üstündürler. Zira bunlarla ne Avrupa'da ve ne de Asya'da, hiçbir millet mukayese edilemez. Bunların tümü, tamamen birleşse bile, İskitlerle baş edemezler.”

Kemal Gözler adlı araştırmacı: ”Belaslatina'nın kenarından Skıt (Iskıt,İskat) isimli bir çay geçmektedir. Skıt çayı güneyden İvraça tarafından Balkan dağlarından gelmekte ve kuzeye doğru Tuna nehrine doğru akmakta, Tuna nehrine çok yaklaştığında, Tuna nehrine akan Sagosta nehrini Tuna nehrine bağlayan kanala dökülmektedir. Skıt çayı Roma İmparatorluğu döneminde isim yapmış bir çaydır. Latince adı Scitus'tur.”

Bu çayın kıyılarında çok eski zamanlara giden yerleşimler olduğu bilinmektedir. 2004 yılında, Skıt çayı kenarında Ohaden isimli köyde kendisine ‘Todarka' ismi verilen 8100 yıllık bir kadın iskeleti bulunmuştur.

Makedon kaynaklarında, 829-841 yıllarında Selanik civarında Türklerin ve Agaryan= Agrenlerin yaşadığı anlatılır.

III. Mihail ve dönemin filozofu olarak tanınan Bulgar Kirilos “Agrenlerin” Hıristiyanlık üzerine konuşmaları üzerine bir gün onlarla tartışır.

“Agrenlerin, Allah'ın Peygamberi Hz. Muhammed Allah'tan bize çok iyi haber getirdi. Çok insan Muhammed'in dinini kabul etti. Biz de O'nun kanununa uyduk ve asla O'nun kanunundan dönmeyeceğiz” cevabını alan Filozof Kirilos, “Peygamber Efendiniz Hz Muhammed'e inen Kuran-ı Kerimin 19 süresi (Meryem süresinin) 17.ayetiyle cevap vermiştir.

Bu olay bile onları ikna edememiş olmasını Agrenlerin=Pomakların o dönemde de Müslüman olduğu, Yunan ve Bulgarların iddia ettiği gibi Osmanlı döneminde zorla İslamiyeti kabul etmiş Müslümanlar olmadığının en açık kanıtıdır.

Ercan ÇOKBANKİR,

Arkelog

Bu özel gün, ülkemiz için fedakarlık yapan, vatan uğruna canlarını ortaya koyan ve savaş meydanlarında yaralanarak gazilik unvanına layık görülen kahramanların onurlandırıldığı bir gün olarak kutlanır.

Gaziler Günü, Türk ulusunun gazilerine olan minnet ve saygısının bir göstergesidir ve bu özel gün, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecindeki büyük zaferlerden biri olan Sakarya Meydan Muharebesi'ne dayanmaktadır.

19 Eylül, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde büyük bir öneme sahiptir. Sakarya Meydan Muharebesi'nin kazanılmasının hemen ardından, 13 Eylül 1921 tarihinde zafer ilan edilmiştir. Bu zaferin ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından Mustafa Kemal Atatürk'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verilmiştir. Bu önemli gelişmenin bir sembolü olarak, 19 Eylül günü Gaziler Günü olarak belirlenmiştir.

Bir de, neredeyse unutulmaya yüz tutmuş Bulgaristan'daki Türk toplumunun gazi kahramanları vardır.

Bunların çoğu günümüzde ana vatan topraklarında özgürce yaşamlarını sürdürmekte.

Gaziler Günü vesilesiyle, Belene kahramanlarımızdan biri olan, ünlü yazarımız Mehmet Türker, gazetemize gönderdiği bir fotoğrafın altına şu birkaç cümleyi yazmış:

"Beş yüzün üzerinde, gerçek manada kahramanımız, 1984-89 yıllarında, Bulgaristan'da Türklere uygulanan soykırım esnasında, Belene Temerküz Kampı'nda ölüm-kalım savaşı verdi.

Bunların bir kısmı, 1989 yılında, ana vatanımız Türkiye Cumhuriyeti'ne göç etmeye mecbur kaldılar, memleketimiz olarak bildiğimiz devlet tarafından resmen kovuldular.

Bu fotoğrafı, aynı yılın sonlarında, gazilerimizin bir kısmının Anıtkabir'e düzenledikleri gezi esnasında bizzat kendim çektim.

Bir de kısaca şunu belirtmek istiyorum. Ne yazık ki, bizim şehitlerimiz ve gazilerimiz ne Türkiye'de, ne de Bulgaristan'da gereken itibarı görmediler.

Başbuğu Alpaslan Türkeş'in anlamlı vecizesi: "Kahramanlar bedel ödemede ön sırada, ödüllendirmede en son sıradadırlar" sözleri bizde de ispatlanmış oldu.

Daha sonra, Ahmet Doğan'ın sarayı olarak anılan yapının çevresinde polis ekipleri nöbet tutmaya başladı.

Aynı zamanda, Sofya'nın Boyana semtinde bulunan, Ahmet Doğan'ın diğer rezidansı da bir grup iri yapılı genç tarafından ele geçirdi ve içeride ne yaptıkları bilinmiyor.

Rezidansta çalışanların kolluk kuvvetlerinden yardım rica etmeleri ise karşılık bulmadı.

Şimdilik binanın çevresinde herhangi bir polis ekibi gözükmüyor ama bir grup DPS'li aktivist dış kapının önünde nöbet tutmaya başladı.

Jale Filibeli,

Sofya

___________________________________________________________________________

Atıf AKGÜN*

Öz Modern zamanların yaygın edebî türü roman, birçok hususiyeti yanında millî edebiyatların teşekkülünden itibaren herhangi bir dildeki edebî üretimin niteliğini de belirleyen önemli bir ölçüt olur. Edebiyatta ileri toplumlarda roman türünün nitelikli seviyeyi az veya çok takip ettiği görülür.

Bu husus Türk dilinin ve edebiyatının azınlık durumunda kaldığı bölgelerde de aynı perspektife sahip olur. Balkanlar'daki ve daha özelinde Bulgaristan'daki Türklerin dil ve edebiyat faaliyetlerine benzer yaklaşımla bakıldığında ise roman diğer edebî türlerin gölgesinde kalarak varlık gösterir.

Bulgaristan Türkleri tarafından yaratılan roman türündeki eserler, bölge Türklüğünün duygu ve düşünce dünyasının önemli bir yansıma alanı olduğu gibi kuşkusuz bölgede gelişen Türk dilli edebiyat faaliyetlerinin niteliği noktasında da fikir verir.

Bu çalışma öncelikle bibliyografik bir temele ve sonrasında genel bir durum tespitine dayanır.

Bulgaristan'da Türkçe yayımlanan ilk romandan günümüze, söz konusu eserlerin künyeleri, yazarları ve içerikleri hakkında kronolojik ve kuşatıcı bir bilgilendirme yapılmıştır. Bu bağlamda tarihselci ve bütüncül bir yaklaşımla Bulgaristan'daki Türk romanına dair genel bir çerçeve sunulmuştur.

Bulgaristan Türklerinin özellikle Türkiye'de yoğunlaşan roman yayınları ise çalışmanın kapsamı dışında tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Türk edebiyatı, Bulgaristan Türkleri, ana dili, roman, Balkan Türkleri edebiyatı.

Abstract

The novel, which is the common literary genre of modern times, has been an important criterion that determines the quality of literary production in any language since the formation of national literatures. In advanced societies in literature, it was seen that the novel genre more or less followed the qualified level. This issue had the same perspective in the regions where Turkish language and literature lived as a minority language. The novels created by the Turks of Bulgaria are an important reflection area of the feeling and thought world of the Turkishness of the region, as well as giving an idea about the quality of the Turkish-speaking literature activity developing in the region. This study is based primarily on a bibliographic basis and then on a general due diligence. From the first novel published in Turkish in Bulgaria to the present day, a chronological and comprehensive information has been given about the tags, authors and contents of the works in question. In this context, a general framework of the Turkish novel in Bulgaria has been presented with a historicist and holistic approach. Keywords: Turkish literature, Turks of Bulgaria, native language, novel, literature of Balkan Turks.

* Doç. Dr., Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dünyası Edebiyatları Anabilim Dalı, İzmir/TÜRKİYE, atifakgun@gmail.com, ORCID: 0000-0002-3893-4912

Gönderilme Tarihi Date Applied: 29/06/2021 Araştırma Makalesi Research Article Kabul Tarihi Date Accepted: 27/07/2021

Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 246

Giriş

“Bulgaristan Türkleri” tanımlaması, bölgede tarihî unsur olan Türklerin, Bulgarların devletleşmesi sürecinde tedricen azınlık2 hâline gelmeleri ile teşekkül etmiştir. Bugün Bulgaristan sınırları dâhilindeki Türkler 19. yüzyılın sonlarından itibaren kademeli olarak bulundukları coğrafyada azınlık hâline geldiler. Savaşlar ve göçler temelinde gerçekleşen söz konusu demografik gerileyiş, sonuçları itibariyle bölgedeki Türklerin yazılı edebiyat tarihlerinin ana çizgilerini belirlemiştir.

Aynı zamanda savaş ve göçlerin Balkan Türk toplumu üzerinde yarattığı trajedi ise yerel edebiyatların beslendiği en büyük kaynaklardan da biri olmuştur. Günümüzde Bulgaristan olarak anılan bölgede Türklerin “ana vatan” olarak gördükleri Türk varlığından ayrılarak (Bu merkez önceleri Osmanlı İmparatorluğu, sonrasında Türkiye olmuştur) Bulgaristan Türkleri adlandırmasıyla özel bir topluluğa dönüşmesinin başlangıcında, bölgede Bulgar Prensliğinin kurulduğu 1878 tarihi esas alınır (Turan, 1998, s. 307). 1908'de Osmanlı'da meşrutiyetin ilanı ile bağımsız Bulgar devletinin teşekkülü ve 1944'te Bulgaristan'da sosyalizme geçiş bu tarihî süreçte bölge Türklerinin “Bulgaristan Türkleri” hâline gelişinin tarihî hafızadaki önemli aşamalarını ifade eder.

Bu tarihî süreçten bağımsız hareket etmek söz konusu Türk topluluğunun edebiyat faaliyetlerine odaklanılan herhangi bir çalışmada ciddi sınırlılıklar oluşturacaktır. Bulgaristan Türkleri tarafından meydana getirilen edebî üretimde ve hususen roman türünün teşekkül ve tekâmülünde bu zaman sırasının dikkate alınması edebiyat tarihi bakımından olduğu kadar, romanların sosyolojik zeminlerinin tespiti açısından da önemli bir gerekliliktir.

Günümüzde Bulgaristan vatandaşı Türkler bu ülkede en büyük etnik gurubu oluşturmaya devam etmektedir. Ülkede Bulgarcadan sonra en fazla konuşanı olan dilin Türkçe olduğu da genel bir bilgidir.

Din ve dil temelli bir ayrışma içindeki medeniyetlerin bir arada olduğu coğrafyalarda birbirine komşu milletler daha keskin ve belirgin çizgilerle birbirlerinden ayrılmaktadırlar. Bu noktada en başta ana dili olmak üzere kültürel kimliği yansıtan birçok unsurun, “edebiyat”ı bir temsil alanı olarak görmesi de kaçınılmazdır.

Nitekim Balkan ülkelerindeki Türkler de Türkiye Türkçesi ile kendi ülke sınırları dâhilinde bir yazılı edebî üretim içerisinde olmuşlardır.

Devlet dili resmiyeti altında genel ve ulusal bir çağdaş edebiyat meydana getirilen bir ülkenin azınlık edebiyatlarından birisi olma durumu, Balkanlar'da bugün Bulgaristan Türkleri olarak anılan topluluk gibi diğer Türk topluluklarının meydana getirdiği edebî üretim için de söz konusudur. Zira Balkan Türklerinin yazılı çağdaş edebiyatları, iki dillilik kıskacında birer azınlık edebiyatıdır.

Buradaki ‘azınlık' kavramı hukuk terimi olarak değil; nüfus olarak Türklerin bölgedeki durumları nazarda tutularak kullanılmıştır. Türklerin tarihen bölgenin asli unsurları olduğunu hususen belirtmek isteriz.

Meseleye Türkiye Türkçesi ile meydana getirilen çağdaş edebiyatın merkezi olan Türkiye'den bakıldığında söz konusu edebiyatları birer azınlık edebiyatı olmaları yanında Türk Dünyası edebiyatlarının birer şubeleri olarak konumlandırmak da mümkündür. Bu bağlamda muhtelif Balkan Türk edebiyatlarında görülen roman türünün de tıpkı içine doğduğu edebî ortam gibi mahallî çizgiler dâhilinde gelişmesi kaçınılmaz olmuştur.

Sadece Bulgaristan Türkleri arasında değil genel anlamda Balkan Türklerinin diğer yerel edebiyatlarında da çağdaş edebî tür olarak “şiir” baskın ve yaygındır. Bu noktada çağdaş edebiyat türleri arasında yer alan “roman”ın varlığı herhangi bir azınlık edebiyatındaki seviyeyi ve niteliği yansıtmaktadır.

Roman; şiir ve hikâye gibi çağdaş ve yaygın diğer edebî türlere nazaran daha uzun soluklu olması ve derinlikli bir kurgu gerektirmesi ile bu vasfı kazanır. Bu özel yapısı daha nitelikli ve yüksek seviyeli okur kitlesini de gerektirir. Okur kitlesini belirleyen en önemli etken ise ana diline hâkimiyet olduğu için, roman türünün beklediği ‘okur'u hazırlayan alan, ana dilinde eğitim ya da romanın yazıldığı dilde olan hâkimiyet/yetkinliktir.

Bu bağlamda düşünüldüğünde 1950-1970 yıllarında yayımlanan ve bazı kaynaklarda Bulgaristan Türklerinin ilk yerli roman örnekleri olduğu belirtilen Gün Doğarken, Saçılan Kıvılcımlar ve İki Arada romanları elverişli bir toplumsal zemine sahiptiler.

Zira Bulgaristan'da Türkçe eğitimin imkânlarının (Osmanlı Devleti'ndeki yarı özerk dönem hariç tutulursa) yıllar sonra tekrar artış gösterdiği ve kısa süreli olabilen bir dönemde yayımlanabilmeleri onların şansıydı. Ülkede sosyalizm uygulamalarının kısmen azınlıklar lehine gerçekleştiği 1947-1959 yılları arasında Türkçe eğitim hatırı sayılır bir serbestliğe kavuşmuş ve belli bir kuşak içerik olarak sosyalist ancak biçim olarak Türk dilinde gerçekleşen bir eğitim ile yetişmiştir (Memişoğlu, 2002, s. 235,243). Bu kuşak bir bakıma söz konusu ilk romanların okur kitlesini ve günümüzde dahi varlığını sürdürecek olan yazar kadrosunu işaret etmektedir.

Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan romanlardan önce bölgede Türkçe roman, Türkiye merkezli temsilcilerin eserleri ile varlık gösterir. Bunu özellikle 1878-1908 arası özerk statüye sahip Türk eğitim kurumlarının müfredatında ve bölgede yetişen Osmanlı aydınlarının eğitim altyapısında görmek mümkündür (Ahmet, 2011, s. 135).

Sosyalist dönemde ise Türkiyeli toplumcu gerçekçi yazarların roman türünde bazı eserleri Türk dilinde Bulgaristanlı Türk okurlara sunulmuştur (Hafız, 1992, s. 311-365). Bu etkileşime bir de sınır komşusu olan ülkelerdeki Türklerin (Türkiye ve Bulgaristan) göçlerle güçlenen iç içeliği de eklendiğinde Bulgaristan'daki Türk romanının beslendiği en temel kaynaklardan birinin Türkiye merkezli roman türü olduğu açıktır.

Bu bağlamda yerel temsilcilerin Türk edebiyatının önemli romanlarından habersiz olduklarını söylemek mümkün değildir. Ülkede 1944'e kadar kullanılan ve birçoğu yerli Türkler tarafından hazırlanan ders materyallerindeki edebî türlerin ağırlıklı olarak Türkiyeli şair ve Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 248 yazarlardan alınmış olması özerkleşmeyi etkileyen husus olarak düşünülebilir.

***

Bu çalışmada doğrudan odaklandığımız alan Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan romanlar ve bu edebî üretim içerisinde romanın kendine özgü yönleri olduğu için meseleyi tarihî perspektifle incelemek, bugün bu ülkede yayımlanan roman türündeki son esere gelinceye kadar ki edebî görünümü anlamak; meseleye bibliyografik yaklaşmayı gerektirmektedir.

Bulgaristan'dan Türkiye'ye gerçekleşen sistematik ve sürekli göçler vesilesiyle Bulgaristan kökenli Türk yazarların Türkiye'de roman türünde meydana getirdikleri edebî üretim de çok önemli bir birikime ulaşmıştır. Söz konusu edebî üretimi Bulgaristan Türklerinin romanlarını ele alan herhangi bir çalışmada göz ardı etmek, konuyu kuşatıcı bir yaklaşımla ele almaktan uzaktır.

Bu çalışmada, Bulgaristan kökenli Türk yazarların Türkiye'de yayımladıkları romanlar konumuza temas eden noktalarıyla ele alınmıştır. Söz konusu edebî üretimi kendi özelinde inceleyen bir yüksek lisans çalışması ise danışmanlığımızda sürdürülmektedir.

1. Bulgaristan Türkleri Edebiyatında Roman Türünün Hazırlayıcı Adımları

Balkan Türklerinin modern anlamda ilk edebî eser örnekleri 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın ilk çeyreğini kapsayan dönemde görülmeye başlanır. Bu dönem, Balkanlar'ın en büyük siyasal gücü olan Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekilmek zorunda kaldığı süreci kapsamaktadır.

Balkan Türklerinin, kendi yaşadıklarını, kendi muhitlerinde, aralarından çıkardıkları temsilcilerle ve çağdaş edebiyat ürünleri ile ortaya koymaya başlamaları da Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekildiği bu süreçte gerçekleşir.

Balkanlar'da Türklüğün siyasal anlamda devam eden gerileyişinin aksine Türk yayıncılık faaliyetlerinin bu dönemde gelişmiş olması bölgedeki Türk dili ve edebiyatı açısından olumlu sonuçlar doğurur.

Bir devlet dili olarak Türkçe, bölgedeki siyasi gücünü kaybediyor olsa da bu dönemde büyük hareketlilik içerisinde olan Balkan Türk matbaalarında ciddi bir yayın faaliyeti gerçekleşmiştir. Bu nedenle Balkan Türklerinin ilk çağdaş edebî eserlerinin varlığının, bu dönemdeki söz konusu Balkan matbaalarına ve buna bağlı olarak gerçekleşen süreli Türkçe yayıncılığa bağlı olduğu söylenebilir (Akgün, 2020b, s. 8).

Bulgaristan Türklerinin ilk roman denemeleri imparatorluk bünyesinden ulus devlete uzanan ve 1878-1926 yıllarını içine alan zaman diliminde görülür. Bölge Türklerinin azınlık olma durumuyla yeni karşılaştıkları bu evrede güçlü Osmanlı Türk matbuat faaliyetleri kapsamında Balkan Türkleri tarafından verilen ilk Bulgaristan'da Türk okullarında okutulan Türkçe ders kitapları 1910 yılına kadar Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul'da basılır. 1910 yılında Bulgaristan Millî Eğitim Bakanlığı Bulgaristan dışında basılan okul kitaplarının okutulmasını yasak kapsamına alır. 1910 tarihinden sonra Bulgaristan'daki Türk okulları için Türkçe ders kitapları, Filibe'de “Tefeyyüz” ve Şumnu'da “Terakki” gibi basımevlerinde basılmaya başlanır.

Edebiyat ürünleri arasında “roman” olduğu belirtilen ya da roman türüne zemin hazırlayan uzun hikâye türünde bazı eserler yer alır. Ancak bu dönem ilk çağdaş düzyazı türündeki eserler arasında romanın “tür” hüviyeti kısmen tartışmalı bir husustur. Zira söz konusu eserlerin bir kısmı yazarları ve birçok araştırmacı tarafından “roman” olarak zikredilse de yapı ve içerik hususiyetleri itibariyle “hikâye” sınıfına dahildirler.

Bu doğrultuda ele alınabilecek eser sayısı oldukça sınırlı olduğu için mevcut eserleri edebî nitelikleri ile değerlendirip “roman” hüviyetlerini tartışmak mümkündür. Ne var ki bu durum onların roman türünün hazırlayıcı adımları olmalarına engel değildir.

İlk denemeler hususunda sırasıyla Mehmet İrfan'ın “Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire”, Mehmed Mahir'in “Bir Türk Kızı yahut Refia”, Ethem Ruhi'nin “Şehit Evlatları”, Halil Zeki'nin “Felaket Günlerim”, Kırkkiliseli Ali Rıza'nın “Muhacir Muallimin Hikâyeleri”, Dükakinzade Basri'nin “Muhacir Mehmedoğlu” ve Ali Kemal'in “Alev ve Kül” adlı eserlerini ilk çağdaş edebî düzyazı eserleri arasında görmekteyiz.

Bu eserler, Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan ve romana giden yolda ilk adımları teşkil eden düzyazı örnekleri arasında tespit edebildiklerimizdir. Söz konusu eserler Bulgaristan Türklerinin çağdaş edebiyat tarihlerinde henüz yeterince bilinmeyen bir merhaleye tarihlenmektedir.

Bulgaristan'daki Türk romanı konusunda hazırlayıcı adımlar olarak nitelendirilebilecek eserlerden tespit ettiğimiz ilk örnek 1912'de yayımlanan ve giriş kısmında “roman” olduğu belirtilen “Kız mı Çiçek mi? yahut Mini Mini Nadire” adlı eserdir. Millî hassasiyet yüklü eser Mehmet İrfan'ın “Muktatafatımdan mütevellid bir hakikat” açıklaması ve “millî, ahlaki bir roman” ifadesiyle Filibe Hurşit Matbaası'nda yayımlanır. Bir yabancı okulunda okuyan Nadire'ye odaklanılan eserde millî kimliğin önemi ve kültürel yozlaşmanın acı sonuçları ahlakçı bir eğitimcinin kaleminden işlenir.

Kendisini “Deliorman Türklüğünün kalbi olan Şumnu'da 3 Nisan 1885'te doğdum. Türk oğlu Türküm” sözleriyle tanıtan Dükakinzade Basri'nin Bulgaristan'ın Şumnu şehrindeki yaşantısından önemli kesitler sunan “Muhacir Mehmedoğlu” romanı ise yayımlandığı tarih itibariyle (1922) Bulgaristan Türklerinin Türkiye'de gelişen roman hareketinin tespit ettiğimiz ilk örneğidir. İstanbul'da yayımlanan eserde başkahraman “Mehmedoğlu” ile kendisini eserin merkezine yerleştiren yazar-anlatıcı, romanın ana bölümlerinde sırasıyla Şumnu'da geçen çocukluk dönemini, Balkanlar'daki öğrenim hayatını, ilk aşkı Fatmaların Türkiye'ye göç etmeleri ile başlayan göç macerasını ve bu sırada yaşadıklarını anlatır. Anlatım sırasında Bulgaristan'daki Türk yerleşim yerleri ve Bulgaristan Türklüğünün o günkü göç gerçeğine bakış açısı yazarın dilinden ayrıntılarıyla verilir.

Bulgaristan'daki Türk romanının gelişiminde başta uzun hikâye olmak üzere edebî düzyazı örnekleri her dönemde hazırlayıcı ve öncü adımlar olmuştur.

Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 250 Sosyalist dönemde görülen povest ve novella'yı da bu kapsamda değerlendirmek mümkündür. Kısmen uzun soluklu olan ve kurgularıyla hikâye ile roman arasında bir yerde duran ilk dönem eserleri bu hususiyetleri ile bazı antolojik kaynaklarda “roman” olarak kaydedilmiştir.

1912'de yayımlanan “Bir Türk Kızı yahut Refia” adlı eser de bu bağlamda değerlendirilebilecek türde bir hikâyedir. Hikâyenin kahramanları Koca Balkan'da bulunan Yumru Çalı'da aynı köyden olup, aynı hocadan eğitim alan Muhtar Mehmet'in kızı Refia ile çiftçi Ahmet Ağa'nın oğlu Nuri'dir. Zaman olarak Rusların Balkan ilerleyişi evresinde geçen olayların yer aldığı hikâyenin kahramanları Nuri ve Refia Türklük ve Müslümanlık bilincine sahip, vatan ve millet sevdalısı olarak yetişmişlerdir ve hayalleri Viyana'ya dikilecek Türk bayrağını görmektir.

1913'te Filibe'de yayımlanan “Şehit Evlâtları” da yine ilk dönemin romana kapı aralayan uzun hikâye örnekleri arasında yer alır. Eser, dil hususiyetleri itibariyle Osmanlı Türkçesinin günümüzde unutulmuş ya da sık kullanılmayan kelime ve tamlamaları bakımından oldukça zengindir. Eserde, şehit Yüzbaşı Hayri Bey'in vefatından sonra geride kalan eşini ve iki yetim yavrusunu bekleyen hadiselerin küçük bir kısmı oldukça duygusal bir anlatımla dile getirilir. Babaları Balkan Savaşları sırasında şehit düşen iki küçük kardeşin acılarını anlatan eser konuya yüzeysel bir şekilde temas eden antoloji nitelikli birçok çalışmada roman olarak zikredilir. Eser gerek hacmi gerekse diğer edebî nitelikleri itibariyle hikâyeye yakındır. Ancak yazarının giriş kısmında romancılık sanatına dair ortaya koyduğu görüşler ve romanın millî işlevleri olduğuna dikkat çekmesi, eserine roman gözüyle de bakılabileceği düşüncesini uyandırmaktadır.

Gerek Mehmet Mahir'in gerekse Ethem Ruhi'nin söz konusu eserlerinin hikâye türüne dâhil olduğu tespitlerimiz arasındadır. 1913'te yine bir eğitimci tarafından kaleme alınan anıhikâye “Felaket Günlerim” de bünyesindeki tahkiye ve zengin kurgu ile düzyazının önünü açan örnekler arasında yer alır. Eserde Üsküp'te başlayan olaylar Sofya'da sona erer. Hikâyedeki olaylar Balkan şehirlerinde geçiyor olsa da eserin merkezî konusunu Abdülhamit dönemindeki çeşitli sıkıntılar teşkil eder. İlk dönemin diğer eserlerinde olduğu gibi anı türündeki bu eserin türü noktasında da antoloji türündeki eserlerde farklı görüşler paylaşılmıştır.

Ali Kemal'in Alev ve Kül adlı romanı ise Bulgaristan Türklüğü kavramının belirginleştiği ve Osmanlı'dan ayrılışın tamamlandığı bir dönemde 1926 yılında Bulgaristan Türkleri tarafından ve bu ülke Türklerinin meselelerine yer veren Dostluk gazetesinde yayımlanan bir tefrika romandır. Eser, Bulgaristan Türklerinin ilk aşk romanı sıfatını hak eden bir hüviyete sahiptir. Bu eser de müellifi tarafından roman olma iddiasını taşımaktadır. Öncelikle gazetede tefrikasına başlanan eserin 3 Bkz.: Erdi, 1999, s. 66; Yenisoy, 2004, s. 7 ve Mert, 2007, s. 13'te “roman” olarak belirtilmektedir. 4 Keskioğlu, 1985, s. 135'te “ ‘Halil Zeki, Felâket Günlerim 1292 senesi' diye başlayan bu uzun hikâyede bir Türk kızının 93 Harbi'ndeki mâcerası dile getirilir” açıklamasına yer verilmiş; Yenisoy, 1997, s. 48'de aynı bilgi tekrar edilmiştir. Gazetenin 1927 yılı 75. sayısında Filibe Tefeyyüz Matbaası'nda kitap olarak yayımlanacağı bilgisi verilir. Aynı zamanda eser ilk dönem düzyazı türlerindeki eserlerde egemen olan sosyal konuların dışında yazılmış olması ile farklı bir niteliğe sahiptir. Hatta daha sonraki dönemlerde hâkim olan sosyolojik yön dikkate alındığında ilk edebî roman denilebilecek eserin yoğun bir aşk temasına sahip olduğu görülmektedir. Nihat ve Ulvi iki yakın arkadaştır. Ulvi'nin yakalandığı kara sevda Nihat'ın dikkatini çeker ve hikâye Ulvi'nin kendisinden yaşça küçük olan sevgilisi ile başlayan gönül macerasını anlatmasıyla şekillenir.

Bugünkü tespitlerimiz, Bulgaristan Türkleri edebiyatında roman türünün teşekkül evresinde Latin Harfleri ile yayımlanan ilk eserin 1937 yılında Doğru Yol gazetesinde tefrika halinde yayımlanan Aranılan Sevgili adlı roman olduğunu göstermektedir. “Hissi Roman” alt başlığı ile gazetenin 143.-251. sayıları arasında 61 kısım tefrika halinde yayımlanan roman klasik aşk romanı özelliklerine sahiptir. Yazar adı olarak ilk sayfada Hüsniye O. Nuri ismi verilmiştir. Hakkında ayrıntılı bilgi bulunmayan yazarın Bulgaristan Türk romanının ilk kadın yazarı olduğunu bugünkü bilgiler ışığında söyleyebiliriz.

Balkanlarda ‘yerel' Türk edebiyatlarının gelişimi noktasında mevcut kaynaklar genel bir kabul ile 1940'lı yıllardan sonra Balkan coğrafyasında hâkim olmaya başlayan Sosyalist dönemi işaret eder. Bu belirlemede en temel gerekçe, sosyalist dönemde söz konusu ülkelerdeki Türklerin dış dünya ve özellikle Türkiye ile irtibatlarının azalması ve kendi sınırları dâhilinde Türk diliyle edebî faaliyet içerisine girebilmiş olmalarıdır.

Bu bağlamda çeşitli edebiyat tarihlerinde Balkan Türklerinin çağdaş edebiyat ürünlerinin başlangıcı noktasındaki ilk eserler de sosyalist dönemde tamamen yerel bir nitelik kazanmış olan Balkan Türkleri edebiyatlarından gösterilmiştir (Jorma, 2013, s. 101-137). Bu tarz yaklaşımlar, Balkan Türklerinin çağdaş edebiyatlarını kronolojik bir bütünlükte görmekten uzak olsa da söz konusu dönem şartları göz önünde bulundurulduğunda tutarlıdır.

Bulgaristan'daki Türkçe romanın ilk adımları olarak nitelendirdiğimiz bu eserler ile Osmanlı eğitim sisteminde yetişmiş yazarlarının edebî faaliyetleri, arafta kalınan bir dönemi işaret etse de kanaatimizce Bulgaristan'daki Türk romanının birinci ya da hazırlık evresidir. Bu dönemin söz konusu edebiyat temsilcilerinin resmî aidiyetleri önceleri Osmanlılık ve sonrasında ise tabiiyetine girdikleri muhtelif Balkan ülkeleri ile ilgilidir. Ancak sosyokültürel aidiyetleri onları kuşkusuz Balkan Türklüğüne dâhil etmektedir. Balkanlarda Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya, Arnavutluk gibi devletlerin teşekkülü sonrasında eli kalem tutan ve sözünü ettiğimiz sahada faaliyet gösteren temsilcilerin önemli bir kısmı geleceğini Türkiye'de aramış ve göç etmiş; bir kısmı da ‘yeni' ülkelerinde sessiz kalmıştır.

Doğru Yol (Bulgaristan Türkünün ilerleme ve yükselmesine çalışır Türk gazetesidir. Müdür ve başyazıcı: Mehmet Celil. İdare müdürü ve yazıcı: Ş. Kalgay)

Nitekim gerek yeni kurulan devletlerin bazı siyasi uygulamaları gerekse sosyalist dönem anlayışı söz konusu bölgede Osmanlı'dan tevarüs eden -ve bizce çağdaş edebiyatın kuruluş evresi olan ve ilk roman denemelerinin verildiği- edebî geleneği kesintiye uğratmıştır. Osmanlı sonrası Balkanlarda kurulan idari yapıların ret ve inkâr anlayışının da tesiriyle söz konusu döneme ait edebî eserlere ulaşmanın zorluğu da bu dönemin yeterince bilinmemesi veya göz ardı edilmesinde etkilidir. Bu noktada kapsamlı arşiv çalışmaları, muhtelif süreli yayınların taranması ile yeni eserlere ulaşmak da mümkündür.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyılın başlarında Balkanların ve İstanbul'un muhtelif matbaalarında yayımlanan eserler arasında Balkan kökenli Türk edipler tarafından kaleme alınmış ve Balkan Türklerini mevzu eden roman türünde yeni eserlerin tespit edilebileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. (Akgün, 2020a, s. 9-11)

Osmanlı sonrası bölgedeki ulus devletler bünyesinde varlık gösterecek olan yerel Türk edebiyatı ilk hareketlenmeyi 1940'lar sonrasında bölgeye yerleşen sosyalizm doktrini ile gerçekleştirecektir. Nitekim Bulgaristan'daki Türklerin Osmanlı Türk yönetiminden ve kısmi özerklik imkânından mahrum olarak varlıklarını korudukları yaklaşık 50 yıllık aradan (1912-1962) sonra mahallî özellikleri ile Bulgaristan Türklerinin ilk romanı 1962 yılında Sabri Tata'nın “Gün Doğarken” romanı ile gün yüzü görmüştür.

Bulgaristan Türklerinin Roman Yazarları Hakkında Bazı Tespitler

Bulgaristan'daki Türk roman yazarlarının genel profili tarihî dönemlere göre mukayese edildiğinde birtakım farklılıklara sahiptir. 20. yüzyılın başlarında görülen ilk adımların yazarları Jöntürk ve İttihatçı çizgiye sahip kimseler olarak edebiyat tarihinde yer almışlardır. Bulgaristan Türklerinin çağdaş edebiyatlarında ilk hikâye ve roman denemelerinin yazarları, haklarında ayrıntılı bilgi bulunmayan ve yeterince araştırılmamış şahsiyetlerdir. Bölge ahalisi olan bu yazarlar genellikle eğitimcilik ve yayıncılıkla meşgul olmuşlardır. Örneğin “Bir Türk Kızı yahut Refia” yazarı Mehmet Mahir'e eserinde yer alan birkaç bilgi dışında Sebilürreşat'ın 25 Ekim 1912 tarihli sayısındaki “Balkan Savaşında Bulgar Zulüm ve Vahşeti” başlıklı bir haberin içeriğinde şu ifadelerle rastlanır: “Vidin Mekteb-i İslamiyesi'nden Mehmet Mahir Bey kardeşimiz şüphe üzerine tevkif edildi. Huzur-u hakta İslam olmaktan başka cürüm ve cinayeti olmadığı halde kurşuna dizileceği söyleniyor. Bu cihan değer gencin tevkif ve felaketi umum Bulgaristan Müslümanlarının kalplerini parçalıyor.”(Sebilürreşad, 25 Ekim, 1912)

Mehmet Mahir gibi Mehmet İrfan'ın da bir eğitimci olduğu eserinin girişindeki “Hasköy Rüştiye mektebi eski öğretmenlerindendir” ifadesi ile bilinir. Bulgaristan doğumlu yazar Halil Zeki ise Üsküp ve Filibe'deki Türk okullarında idarecilik ve öğretmenlik vazifesi yanında dönemin bazı gazetelerinde yazarlık da yapmış biridir.

İlk aşk romanı Alev ve Kül'ün yazarı Ali Kemal 1900 İstanbul doğumludur ve 1922'de Bulgaristan'a gelir. Güney Bulgaristan'ın Peştere, Hasköy, Harmanlı ve Kırcaali Türk okullarında öğretmenlik ve müdürlük yapmış, Filibe'ye yerleşmiştir. Sofya'da çıkan Dostluk ve Çiftçi Kurtuluşu gazetesinin başyazarı ve idare müdürü olarak çalışan yazar Bulgaristan'da yaşadığı dönemde Bulgaristan Türklerinin sesi olmaya çalışır.

İlk dönemin Türkiye merkezli bir diğer etkili ismi Ethem Ruhi 1873 yılında İstanbul'da doğmuştur. 1934-1936 yıllarında Balkan Postası gazetesinin yöneticiliğini ve başyazarlığını üstlenir (Bahtiyar, 1999, s. 45, 58). Şehit Evlatları'nın müellifi Ethem Ruhi'nin hayatında genel olarak mücadeleci bir gazetecilik ve siyaset adamı kimliği öne çıkar. Yaşadığı dönemin sosyolojik yapısı göz önünde bulundurulduğunda Jöntürklere yakın isimlerdendir. Oldukça etkili memuriyet ve yayıncılık hayatları olan Ethem Rûhi ve Ali Kemal'in Balkanlarla olan münasebetleri hayatlarının en belirgin çizgisini ifade eder ve göçle geldikleri Türkiye'de de Bulgaristan'daki Türkleri ele alan çalışmalarına devam etmişlerdir. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın başlarında Bulgaristan'da çağdaş Türk Edebiyatının ilk numunelerini neşreden edip zümresinin önemli bir bölümünü tasvir eden taraf “Jöntürk” kimlikleridir. Bu nedenle söz konusu dönemi ve ilk temsilcilerin genel karakteristiğini belirlerken “Jöntürk”lük konusunu meseleden ayrı düşünmemek gerekir.

Avrupa'da tahsil görmüş Osmanlı gençleri için ilk defa 1828 yılından itibaren kullanılmaya başlandığı bilinen Jöntürk (“Jön”, Fransızca; yeni, genç anlamında) ifadesi zamanla batılılaşma yanlısı Tanzimat bürokrasisini tanımlamak, anayasal düzeni ve meşruti idareyi savunan kimseler için de literatürde yer almaya başlamıştır. 20. yüzyılın başından itibaren söz konusu kavram II. Abdülhamid'in Müslüman muhaliflerine atıfta bulunmak için kullanılmaya başlanmıştır. 2. kez meşruti düzene geçildikten sonra bu düşünceyi benimseyen aydınların siyasal olarak İttihat ve Terakki yapısı altında toplandıkları görülmüştür (Hanioğlu, 2001, s. 584-587).

En temelde hürriyet ve modernleşme taraftarı olan bu aydın tipinin anayasal yönetime geçişi ve basın-yayın hürriyetini savunmaları en karakteristik özellikleridir. Eğitime ve yayıncılığa önem veren bu hareketin Balkanlar özelinde, Balkan Jöntürkleri'nce ve mahallî Jöntürklük fikirlerini işleyen Balkan Türk süreli yayıncılığının “Ahâli”, “Balkan”, “Efkâr-ı Umûmiye”, “Islah”, “Muvâzene”, “Rumeli”, “Tuna”, “Sadâ-yı Millet” ve “Uhuvvet” gibi önemli yayınlarını çıkardıklarını bu noktada belirtmek konumuz açısından da önemlidir (Akgün, 2020b, s. 11).

Sosyokültürel açıdan bakıldığında Bulgaristan Türk toplumunun ilk edebiyat temsilcileri kısmi özerklik ya da “azınlık” olma hâli ile yeni tanışılan bir dönemin insanlarıdır. Osmanlı Devleti'nde doğan ve eğitim alan bu temsilciler daha sonra yeni kurulan ülkelerin sınırları dâhilinde kaldıkları için geçiş dönemi temsilcileridir. Ancak yeni düzene intibakta ciddi sıkıntılar yaşayan bu zümre genellikle sessiz kalmayı ya da göç etmeyi tercih ettiği için edebî faaliyetleri de önemli ölçüde Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) kesintiye uğramıştır.

Bu bağlamda ilk dönem temsilcilerinin siyasal anlamda Jöntürklük ve İttihat-Terakki çizgisine yakın olmaları anlam kazanmaktadır. Milletler üzerinden âdeta yeniden şekillenen bir coğrafyada Balkan Türk aydınlarının söz konusu çizgide yer alması olağandır ve bu ideolojik duruşları, çok uluslu Balkan beşerî coğrafyasının doğal bir sonucudur (Akgün, 2020b, s. 12).

İlk roman denemelerini ortaya koyan gazeteci ve eğitimci yazar profilinden sonra “romancı” kimliği ile tanınan ve öne çıkan edebiyat temsilcileri kendilerini ülkede sosyalist dönemden itibaren göstermeye başlar. Bu isimler arasında öncü olan iki yazar Sabri Tata (1926-2010) ve Halit Aliosman Dağlı olur. Bu şahsiyetlerin hususen roman türüne yönelmeleri Bulgaristan'da roman türünün gelişmesine önemli katkı sunmuş, “Bulgaristanlı Türk romancı kimliğinin” gelişmesine hizmet etmiştir.

Tata, sosyalist dönemin ilk yıllarında Türkçe eğitime ve yayıncılığa tanınan imkânlarla romana başlamıştır. Ülkede rejimin azınlıklara karşı totaliter bir hâl almaya başlaması ile Sabri Tata'nın Bulgaristan'daki edebî faaliyetleri inkıtaya uğramış ancak göçle geldiği Türkiye'de roman türünde yeni eserler yayımlamıştır. Sabri Tata, Bulgaristan Türkleri Edebiyatında romancı kimliği ile akla gelen ilk isimdir. Birçok kaynakta Bulgaristan Türklerinin ilk roman yazarı olarak geçen Tata bu vasfını, Bulgaristan ve Türkiye'de yayımlanan romanlarının nitelik ve nicelik zenginliği ile perçinlemiştir. Sabri Tata'nın sahip olduğu imkânlar, edebî şahsiyetinin roman yazarlığına doğru evrilmesinde kendisine elverişli şartlar sunmuştur. Bütün eğitim hayatını 1944 sonrası Türkçe eğitimin devlet tarafından yürütüldüğü 1944-1973 arasında geçirmiş ve Türk dilinde öğrenim görmüştür. Tata'nın, Bulgaristan'da yazılı edebiyatın merkezi durumunda olan devlet yayınevindeki faal çalışma hayatı, çevirmenliği ve bu suretle Türk klasiklerine olan hâkimiyeti, Sofya Üniversitesi Türkoloji Bölümündeki öğrenciliği, Rıza Mollov'a öğrenci olması, Türkiye'den göç eden Fahri Erdinç ile uzun süren yakın mesai arkadaşlığı (Hafız, 2010, s. 11-27); roman yazarlığının güçlenmesinde önemli imkânlar olmuştur. Sözünü ettiğimiz mevcut sosyal çevre ve imkânlar adeta roman türünde Sabri Tata'yı yetiştirmiş ve Bulgaristan Türklerinin edebiyat tarihine güçlü bir roman yazarı olarak sunmuştur.

Ancak ülkede 1970'lerden itibaren söz konusu ortamın yitirilmesi, o günlerden günümüze dek aynı evsafta roman yazarlarının yetişemiyor olmasında da en büyük nedenler arasındadır. Sabri Tata'dan sonra Bulgaristan Türkleri edebiyatında roman yazarı vasfı ile akla gelen ikinci isim Halit Aliosman Dağlı'dır. İstikrarlı olarak düzyazı sahasında faaliyet gösteren yazarın ilk romanı “Saçılan Kıvılcımlar” adıyla sosyalist dönemde; ikinci romanı da “Aydınlığın Öksüzleri” adıyla 1990 sonrası dönemde yayımlanır. Sabri Tata da dâhil olmak üzere birçok temsilcinin göçle ülkeden ayrıldığı dönemlere tanıklık eden Dağlı, halihazırda edebî üreticiliğini tüm olumsuz şartlara rağmen Bulgaristan'da sürdüren bir temsilci olarak farklı bir yerde durmaktadır.

Dağlı, “göç” gerçeğini farklı bir bakışla işleyen ve “Bulgaristanlı Türk” kimliğini önceleyen bir roman yazarıdır. Sabri Tata gibi Dağlı da Bulgaristan Türklerinin yetkin dil ve edebiyat bilgini Rıza Mollov'un öğrencisi olmuştur. Mollov 1965 yılında Dağlı'nın edebî şahsiyetinden şu sözlerle bahseder: “Halit'in asıl özelliği dildedir. Yazar klişeleşen edebi sözleri sevmez, anlatışının kendine göre bir özelliği vardır. Her şeyden önce Halit sıcaktır. İçli, tatlı tatlı insanların kendisiyle ve emelleriyle sızılayarak ve yaşantıyle anlatır.” (Dağlı, 2019, s. 6).

Edebî üretimlerine Sabri Tata ve Halit Aliosman Dağlı ile aynı dönemde başlayıp roman türüne yeni dönemde yönelen İsmail A. Çavuşev ve Naim Ömer Bakoğlu (Naim Bakov) gibi temsilciler 1970'lerden sonra durgunluk yaşayan roman türüne demokratik dönemde bireysel katkılar sunan isimlerdir. Çavuşev'in baskın gazeteci kimliği ve Naim Ömer Bakoğlu'nun ise güçlü şair yönü romanlarının ana çizgilerini belirleyen hususlar olmuştur.

1990 sonrası gelişen yeni dönemde Bulgaristan'da yaşayan ve “roman yazarı” olarak nitelendirilebilecek yegâne temsilci İsmail Yakup'tur. Bazı kaynaklarda Bulgaristan Türklerinin ilk çocuk romanı olarak zikredilen “Gece İmtihanı” (Eserde türü povest olarak belirtilmiştir) İsmail Yakup tarafından 1966 yılında yayımlanır. Yakup'un edebî yaratıcılığında sosyalist dönem bir bakıma romancılığının da çocukluk evresi olmuş ve yazarlığının olgunluk ürünlerini 2011 ve 2016 yıllarında yayımlanan romanları ile vermiştir. Yeni dönemde roman türünde en fazla eser veren İsmail Yakup, bu eserlerini Türkiye'de yayımlatmıştır. Türkiye'ye göç etmemiş olan yazar yaşamını Bulgaristan'da sürdürüyor olması ile Türkiye'de romanları yayımlanan diğer Bulgaristanlı Türk yazarlardan ayrılmaktadır. Düzyazıda yoğunlaşan temsilcinin “Hayatımızın Kışı” (İrevanlı, 2019) adını verdiği yayına hazır bir romanının daha olduğu bilgisi bulunmaktadır.

Bulgaristan Türk Edebiyatının roman yazarı kadrosuna demokratik dönemde Emel Balıkçı yegâne kadın yazar olarak dâhil olur. Şair ve folklor araştırmacısı Balıkçı'nın, “Rodopların Kader Yolları” adlı romanına kaynaklık eden malzeme, uzun yıllara dayalı halkbilim derleme çalışmalarıdır.

Özellikle sosyalist dönemde oldukça zengin bir görünüm arz eden novella/povest türünün temsilcileri de romanı hazırlayan, tahkim eden isimler olarak işlev görmüşlerdir. Birçoğu sosyalist dönemin sonuna doğru da ya da göçle geldikleri Türkiye'de roman türünde eserler de veren bu povest, novella yazarları arasında öne çıkan temsilciler Ahmet Tımış, Muharrem Tahsin, Ahmet Şerif ve İshak Raşit'tir. Söz konusu povest yazarlarının bir kısmı roman da kaleme almış ancak dönemin devlet yayınevindeki redaksiyonda elenmiş ya da ön inceleme aşamasında kasıtlı olarak bırakılmışlardır.

Bulgaristan Türkü şair ve yazarlar göçlerle farklı tarihlerde Türkiye'ye gelmişler ve yakın dönemlere gelindiğinde edebiyat eserlerini daha yoğun bir şekilde Türkiye'de yayımlama yolunu tercih etmişlerdir. Bu durum Bulgaristan Türkleri edebiyatının Türkiye'de gelişen kolunun 1989 yılındaki büyük göç sonrasında daha belirgin bir hal almasına sebep olmuştur.

Edebiyat faaliyetlerine sosyalist dönemde başlayan ve Bulgaristan Türklerinin ilk romancısı olarak tanınan Sabri Tata da dâhil olmak üzere Bulgaristan Türkleri arasında roman yazarı vasfı ile tanınacak yeni temsilciler bu türde eserlerini 1989 sonrası demokratik dönemde ve çoğunlukla Türkiye'de yayımlamış kimselerdir. İlk göç edenlerden günümüze Mehmet Behçet Perim, Ziya Yamaç, Sabri Tata, Recep Küpçü, Ahmet Şerif gibi Bulgaristan'da edebî eserleri yayımlanan temsilcilerin Türkiye'de roman türünde eserleri yayımlandığı gibi Ömer Osman Erendoruk, Mehmet Türker, Yusuf Ahmet Taşkın, Rahmiye Altınok, Nihat Altınok, Hüsniye Balkanlı, Ahmet Türkay, İslam Beytullah Erdi, Osman Tunaboylu, Ramis Çınar gibi temsilcilerin ise Bulgaristan Türkü kimlikleri ile gerçekleştirdikleri edebî üretimleri tamamen Türkiye'de şekillenmiştir.

Bu hareket içerisinde özellikle iki isim “romancı” kimliği ile öne çıkmıştır. Ömer Osman Erendoruk ve Mehmet Türker roman türünde çok sayıda eser vererek, Bulgaristan'da suskunluk dönemine giren roman türüne Türkiye'de can suyu olmaya çalışmışlar ve yılların Bulgaristan'da biriktirdiği konuları ana vatanda romanlaştırmışlardır.

Ömer Osman Erendoruk romanlarını büyük oranda Türkiye'de yayımlatmış olsa da romanlarının bir kısmının yazımını Bulgaristan'da gerçekleştirmesi ve ilk romanını da yine demokratik dönemde Bulgaristan'da yayımlanmış olması ile yeni dönemin diğer temsilcilerinden ayrılır. Bulgaristan Türkleri edebiyatında altın devrin sonuna doğru romancı vasfı giderek gelişir ama ilk romanını bu döneme yetiştiremez. Şiir türünde de eserleri olan yazar romanda kararlı bir şekilde durmuş ve Türkiye'de roman türünde birçok eser ortaya koymuştur. Yazarın 70'li yıllarda Bulgaristan'da başladığı gizli yazma faaliyetlerinin dört roman, bir piyes, bir öykü kitabı ve yüzlerce şiir ile sonuçlandığı bilinmektedir. Bunlar arasında yer alan romanlarının adları ise “Garip Milyon”, “Uçurum” ve “Buruk Acı”'dır (Atasoy, 2010, s. 29).

Bulgaristan Türkleri roman yazar kadrosunun meslek gruplarına dağılımı da yazar profilini ve genel karakteristiğini yansıtan bir husustur. Bu bağlamda söz konusu roman yazarlarının ilk temsilcilerden günümüze dek öğretmenlik ve gazetecilik vasıfları baskın olmuştur. Her iki meslek grubunun toplumu doğal gözlem yoluyla yakından tanımaya müsait çalışma alanı, romanların dökümentalist yapısını besleyen ana etken olmuştur. Almış oldukları eğitim altyapısı itibariyle Türkçe eğitim imkânına sahip dönemin temsilcileri olmaları Bulgaristan romancılarının en tipik özelliği olarak ortadadır. Yaşı itibariyle Türkçe eğitim imkânından yararlanamamış yaş grubunda yazarın yok denecek seviyede olması söz konusu roman hareketinin geleceğine dair karamsar bir tablo ortaya koymaktadır. Bu noktada çizgi dışı tek örnek Emel Balıkçı'dır. Yazar, yaşı itibariyle Türkçe eğitim imkânından yoksun yetişmiş olmasına rağmen roman türünü deneyen yegâne temsilcidir.

Bulgaristan'daki Türk Romanlarında Ele Alınan Mevzular Üzerine

Bulgaristan'daki Türklerin romanlarında en özgün hususiyet eserlerin içerik evrenidir. Roman yazarlarının çoğunluğunca benimsenen az kurgu, çok gerçek anlayışıyla, roman kurgularının temelini yaşanmış hikâyeler teşkil eder. Yazarlar bildikleri kişileri, gördükleri olayları, yaşadıkları mekânları romanlarının dünyasına taşımışlar, “gerçek”i kısmen dönüştürmüşlerdir. Bu bağlamda romanlardaki tarihî arka plan ve içerikte işlenen konular Bulgaristan Türklerinin sosyokültürel hayatının bir yansıması haline gelmiştir. Netice itibariyle Bulgaristan Türk romanının konu alanında sahip olduğu mahallî çizgiler, söz konusu roman hareketinin özgün yönünü tesis eden en önemli husus olmuştur. Bulgaristan'daki Türklerin dokümantalist yönleri baskın romanlarında kuşkusuz evrensel konulara da yer verilmiştir. Söz gelimi “aşk”, çoğu eserde merkezî konular arasındaki yerini almıştır. Ne var ki bu ferdî konu birçok örnekte, romanların yoğun sosyal gerçekliğinin gölgesinde kalmıştır. İlk örnekten son yayımlanan örneğe gelinceye kadar Bulgaristan'da yayımlanmış romanlar konu dağılımı itibariyle benzerliğe sahip olsa da her biri aynı konuları biricik kurgularıyla işlemiştir. Bulgaristan'daki Türkler tarafından yayımlanan az sayıdaki romanın ana konusunu ilk örneklerden günümüze kronolojik sırayla taradığımızda romanların içerik dünyasına ve konu dağılımına dair şu genel değerlendirmelerde bulunulabilir:

(1912) Kız mı Çiçek mi yahut Mini Mini Nadire romanının başkahramanı Nadire, eğitim almak için Avrupa'ya gönderilen bir Türk kızıdır. Bu küçük kızın bir yabancı okulunda eğitim alması nedeniyle millî ve ahlaki değerlerini yitirmesinin işlendiği eserde millî eğitim ve muhafazakâr yaşam tarzı yüceltilir. On altı yaşında, ailesinden uzakta eğitim alan Nadire, gayrimeşru ilişkiler yaşamakta ve yaşadığı bu ahlaki çöküntü ayrıntılı şekilde romanın konusunu teşkil etmektedir. Devamı olacağı belirtilen eserin sonu ve diğer baskıları hakkında bilgi bulunamamıştır.

Balkan savaşları sırasında yayımlanan ve birçok kaynakta roman olduğu belirtilen bir diğer eser (1913) Şehit Evlatları, Edirne savunmasında şehit düşen Yüzbaşı Hayri Bey'in geride kalan eşi Sabiha Hanım ile Atıf ve Enver adlı çocuklarının duygusal hikâyesini 5 Merkezi Türk romanında da aynı dönemde bu konu benzer bir yaklaşımla gündemdedir. Türk romanında aynı dönemlerde yabancı okullarda ya da Batıda okuyarak kimlik problemi yaşayan kahramanların olduğu örnekler görülür. Bu yaklaşımda yabancı okullar, Müslüman Türklerin millî kimliklerini kaybetmelerine neden olur. Söz konusu romanlar yabancı okullarda okuyan karakterlerin ahlaki çöküşüne yer verirken bu durumu romanlarının temel meselesi hâline getirirler.

Millî kimliğin inşa edilmesinde kanonlaştırılan söz konusu romanların bir örneğinin Bulgaristan sahasından bir yazar tarafından ve o bölgede yayımlanmış olması kuruluş evresindeki paralelliği yansıtması bakımından önemlidir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için bk: Oktay Erkoç, G. (2021). “Millî / erkek”, “gayr-ı millî / kadın”: Türk romanında yabancı okullar ve cinsiyetler üzerine etkileri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(40), 421-460. Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) merkeze alır. Çok kısa bir süre sonra anne Sabiha Hanım da vefat etmiş, bunun üzerine anasız ve babasız kalan çocuklar Kuleli Askerî Yatılı Okulu'nda devlet himayesi altına alınmıştır. Eserin bütün olay örgüsü bu kadardır ancak yazar, sınırlı olay zincirinin hemen her sahnesinde son derece başarılı betimlemelerle trajik dramatizasyonlara yer verir. Hadise başlı başına bir trajediyi bünyesinde taşımaktayken, annenin yetim çocuklarla olan diyalogları, annenin vefatı karşısında mahallelinin hissiyatı, Sabiha Hanım'ın cenaze merasimi gibi kısımlar, yazarın duygu yüklü ifadeleri ile daha da acıklı hâle getirilir. Şehit Evlatları'nın İfade-i Tab adını taşıyan giriş bölümünde yazarın roman sanatına dair paylaştığı şu görüşlerin, eserin birçok kaynakta roman olarak ele alınmasına zemin hazırladığı söylenebilir: “İfâde-i Tâb' Romancılık, sanat-ı edebiyenin nâfi' ve müfid sınıfıdır. Müterekkî ve medenî milletlerin terbiye-i ruhiye ve fikriyesini izhar eyleyen esbab ve müessirât-ı marifetinin en muallâ kısmı millî romanlarıdır. Millet duygularının sebeb-i inşirah ve intibahı bunlardır...”

(1922) Muhacir Mehmedoğlu, Bulgaristanlı bir Türk'ün Bulgaristan'da yaşadıklarını anı-roman tarzında İstanbul'da yayımladığı bir romandır. Eser, Bulgaristan Türklerinin göçle geldikleri Türkiye'de gelişen roman hareketinde tespit ettiğimiz ilk örnektir. Romanda olaylar başkahraman Mehmedoğlu'nun Şumnu'daki sünnet merasimi ile başlar. Sırasıyla Şumnu ve Manastır'da devam eden eğitim hayatı sırasındaki anılar ve çocukluk aşkı Fatma ve ailesinin Balkan coğrafyasındaki göçleri, eseri bir göç romanı haline getirir. Eserin merkezî kişisi “Mehmedoğlu”, iyi eğitimli biri olarak Bulgaristan Türkleri arasındaki yanlış din anlayışına ve göçü kurtuluş olarak gören zihniyete yönelik eleştirilerini eserin iletileri arasında öne çıkarır.

(1926) Alev ve Kül tefrika romanının yayın haberi, Sofya'da çıkarılan “Dostluk” gazetesinin 66. sayısı 3. sayfasında yer alan şu ifadelerle duyurulur: “Alev ve Kül isimli edebî romanın tefrikasına başlayacağız.” Gazetenin 1927 yılı 75. sayısında ise roman ile ilgili verilen bilgiler eserin içeriğine dair fikir de vermektedir: “Alev ve Kül, başmuharririmizin edebî ve aşkî romanı pek yakında Tefeyyüz Kütüphanesi tarafından neşredilecektir. Şık ve zarif bir şekilde tab edilmektedir. Alev ve Kül, edebiyatın en cazip ve en câlip şaheserlerindendir”. Dostluk gazetesinde tefrika olarak neşredilen Alev ve Kül de müellifi tarafından roman olarak takdim edilen bir eserdir. Ancak araştırmalarımız sırasında tefrika romanın ilgili gazetede ilk üç kısmı dışındaki kısımlarına ulaşılamamıştır. Aynı zamanda kitap olarak basılacağı Ethem Ruhi'nin ‘romanı bir faydayla ilişkilendiren' bu tarz yaklaşımı Türk Edebiyatında birçok Tanzimat dönemi sanatçısı ile benzerlik teşkil eder. Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz.: DİNO, Güzin ((2008). Türk Romanının Doğuşu. İstanbul: Agora Kitaplığı, s.24 ve FİNN, Robert P. (2003) Türk Romanı İlk Dönem (1872-1900). İstanbul: Agora Kitaplığı, s.14,17,23 söylenen eserin matbu örneği de herhangi bir kütüphanede tespit edilememiştir. Dolayısıyla ilk üç kısmından ve tanıtımlarında vurgulanan “aşkî” yönünden hareketle romanın dönemin diğer benzer eserlerinden farklı olarak sosyal konulara temas etmeyen nadir bir örnek olduğu anlaşılmaktadır. Roman kahramanları arasında yer alan Nihat ve Ulvi iki yakın arkadaştır. Ulvi'nin yaşadığı kara sevda Nihat'ın dikkatini çeker. Ulvi'nin kendisinden küçük yaşta olan sevgilisi ile başlayan gönül macerasını arkadaşına anlatmasıyla romandaki olay örgüsü şekillenmeye başlamıştır. Alev ve Kül metaforundan hareketle bu iki âşık arasındaki maceranın zamanla olumsuz bir gidişat almış olabileceği ihtimal dâhilindedir.

(1937) Aranılan Sevgili tefrika romanı “Doğru Yol” gazetesinin 23 Ocak 1937 tarihli 143. sayısının ilk sayfasında “Romanımız Aranılan Sevgili” başlığı ile duyurulmuş ve ilk tefrikası aynı sayının ikinci sayfasında yer almıştır. 61 bölümden oluşan tefrika romanın merkezinde Ferruh ve Nesrin adlı iki kahramanın aşkı yer alır. Varlıklı bir aileye mensup Ferruh Bulgaristan'da gençliğini çapkınlık ve hovardalıkla geçirir. Sefa âlemlerindeki yol arkadaşı kendisi gibi zevk düşkünü Ziya'dır. Ferruh zamanla bu sefahat âleminden ve kısa süreli gönül ilişkilerinden uzaklaşır; gerçek aşkı küçüklüğünden beridir tanıdığı Nesrin'de bulur. Ferruh'un Nesrin'e duyduğu sevginin aşka dönüşmesinde yakın arkadaşı Ziya'nın Nesrin'den hoşlanmaya başlaması etkili olur. Fakat Ferruh'un Nesrin'e duygularını açabilmesi önceleri mutsuz bir şekilde evlendiği ve boşandığı karısı Mualla, sonraları da yakın çevresindeki entrikalar ve Nesrin'in yanlış anlamaları nedeniyle kolay olmamıştır. İki sevgilinin aşk macerası mutlu son ile tamamlanır.

(1962) Gün Doğarken, Bulgaristan'da uzun bir aradan sonra yayımlanan ilk roman olur ve ülkeye yerleşen sosyalist havayı her yönüyle yansıtır. Traktör şoförlüğünden ziraat mühendisliğine giden yolda Ziya'yı merkeze alır. Bulgaristan Türklerinin kooperatifleşme sürecinde yaşadıkları sosyal meseleler yansıtılırken, Ziya'nın önceleri köylüsü Emine ve sonrasında ise köylerine hekim olarak gelen Fatme ile yaşadığı aşka odaklanılır. Romanda hadiseler Deliorman bölgesinde geçer. Bulgaristanlı Türklerin okuyup meslek sahibi olmaları ve topluma kazanılmaları; toprakların varlıklı kişilerde toplandığı ağalık düzenin sona erdirilmesi, kahramanlarla özdeşim kuran okurlarda heyecan uyandırır. Ardından sosyalist dönemin ikinci romanı benzer toplumcu gerçekçi çizgide,

(1965) Saçılan Kıvılcımlar adıyla yayımlanır. Saçılan Kıvılcımlar'da mekân bu kez Deliorman değil Rodoplar'dır. Romanın konusunu Kırcaali'nin Balıklıbayır köyü sakinlerinin Komünizm ile değişen hayatları teşkil eder. Genellikle dağ köylerinde yaşam kavgası veren Türk insanının, ahalinin adlandırmasıyla “dağlı” Türklerin iç dünyası zengin şahıs kadrosu ile yansıtılırken Ali Rıza, kızı Azize, Azize'nin sevgilisi Murat ve komünizme ümit besleyen aydın kesimi temsil eden Halil anlatıda merkeze çekilir. Eski düzen taraftarı toprak ağalarının ve din hocalarının yaptıkları bir tür sömürü olarak tasvir edilir. Neticede mescit mektebe dönüşür, topraklar hakça paylaşılır vevköy gelişmeye başlar.

Tata'nın Bulgaristan'da yayımlanan ikinci romanı (1967) İki Arada da köyde yaşanmış bir olaya dayanır. Kendi düğününü yarıda bırakarak sevdiği gençle kaçan bir kızın, kaçtığı oğlanın annesi tarafından geri döndürüldüğü ve bu olay üzerine gelinin intihara kalkışması gibi trajik bir olayı köy ekseninde merkeze alır. Hikâye Tata'nın doğduğu köyde yaşanmış bir olaya dayanır. Yazar olaya şahit olmasa da köyünü ve tanıdıklarını kolaylıkla romana taşıyabilmiştir. Sabri Tata'nın Bulgaristan'da yayımlanan bu iki romanından sonra beş romanı 2000-2002 yıllarında göç geldiği Türkiye'de yayımlanır. Pehlivanoğulları adıyla seri olarak yayımlanan romanlardan ilk üçü Bulgaristan bağlantısı nedeniyle dikkati çeker. Deliorman Türklerinden bir aile merkeze alınarak 1900'lerin başından sonuna kadar yaşananların bir aile tarihi yaklaşımıyla ele alındığı bu çalışmanın ilk cildinin 1969, ikinci cildinin 1972 ve üçüncü cildinin 1975 yılında Bulgaristan'da tamamlandığı müellifi tarafından belirtildiği için Bulgaristan'daki Türklerin romanları bağlamında değerlenir. Tata'nın romanlarında Deliorman Türklüğü geniş bir zaman diliminde de olsa hep kendi mekânında ve kendi renkleriyle (gelenekler, görenekler, adetler vs.) yer alır. Tata, romanlarında mekân olarak köyleri öne çıkarırken anlatısının merkezine sıklıkla aşkı almayı tercih etmiştir.

Bulgaristan Türkleri edebiyatında povest ve novellaları, hikâye ve roman arasında bir geçiş türü olmaları bakımından ele almakta fayda vardır. Zira Bulgaristan Türkleri edebiyatında bu edebî tür adlandırmaları söz konusu eserler üzerinde yapılan çalışmalarda sıklıkla birbirinin yerine kullanılmıştır. İlk dönemde yayımlanan bazı hikâyelerin “roman” olarak adlandırılmasında görülen yanılgı, sosyalist dönemde bazı povest ve novellaların roman olarak adlandırılmasında da görülür. Özellikle Sovyet dönemindeki Rus Edebiyatı tesiriyle povest-uzun hikâye gelişmiş ve romanın öncülü olmuştur. Bu noktada yazarları tarafından “roman” olarak takdim edilen kısa soluklu bazı eserlerin “roman” kimliğinin de tartışmalı bir husus olduğunu bir başka çalışmanın konusu olarak belirtmeliyiz.

Roman'a yakın, uzun soluklu olay örgüleri ile özellikle İshak Raşit'in povestleri öne çıkar. Zira onun Povest türündeki eserleri roman türünün gelişim yolculuğunda destekleyici adımları tesis eden povestler arasında yer almış ve birçok kaynakta uzun hikâyeye benzeyen yapısı ile povest hacimce roman boyutunda olabiliyor olsa da olay örgüsü ve şahıs kadrosu gibi anlatı unsurlarının basitliği ile romandan ayrılan özel bir edebî türdür. Aynı şekilde Novella da sıradışı olay ve durumları ele alması, beklenmedik sonla bitirilmesi gibi karakteristik özellikleri ile hikâyenin bir alt türü olarak değerlendirilebilir ve Türkçede kısa, küçük hikâye olarak ifade edilebilir. Türk Edebiyatında pek bilinmeyen bu edebî türler Bulgaristan Türkleri Edebiyatında özellikle sosyalist dönemde Rus edebiyatı tesiriyle tercih edilir. Türk edebiyatında doğrudan karşılığı olmayan bu türlerdeki eserlerin, mütercimleri tarafından Türkçeye uzun hikâye, hikaye ve roman olarak farklı adlandırmalarla aktarılmış olması literatür ve uygulama eksikliği bağlamında değerlendirilmelidir. Söz konusu türlerin Türk Dünyası edebiyatlarındaki çeşitli terim anlamları konusunda ayrıntılı bilgi için bkz.: ÖZDEMİR, Aşur (2016). “Yeni Kazak Nesrinde Tahkiyevi Türler Üzerine”, (TEKE) Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(1), s.108-127.

İshak Raşit Bulgaristan'da yayımlanan Yeşil Kuşak ve Ayrılırken povestleri sonrasında Türkiye'ye göç etmiştir. Yeşil Kuşak, eserin merkezî kişisi Derviş Ahmed'in oğlu Ferit ile Derviş Ahmet'in evlatlık aldığı Ferziyye'nin aşk hikâyesi etrafında şekillenir. Önce kardeş olan bu ikili giderek birbirlerine âşık olurlar. Gençliği ele alan eser Deliorman köylerini mekân olarak belirler ve tasvirleri ile dikkati çeker; sosyal şartlar bu eserde kısmen geri planda kalır. Onun ikinci povesti Ayrılırken'de ise birbirinden ayrı büyümüş üç kardeşin hikâyesine odaklanılır ve bu eseri de ilki gibi otobiyografik izler taşır.

Bulgaristan Türklerinin güçlü şairlerinden Ahmet Şerif'in 1966'da yayımlanan “Şirin” (Şerifof, 1966) adlı novellası Reşat Nuri'nin Çalıkuşu romanına benzeyen kurgusu ile romana zemin hazırlayan uzun soluklu nesir türleri arasında yer alır. Şerif'in “Sen İstanbul'a Gelme” adlı tek romanı ise vefatından sonra Türkiye'de basılmıştır.

Bu dönemde yayımlanan ilk çocuk novellası İsmail Yakup'un “Gece İmtihanı” (Yakubof, 1964) adlı kitabıdır. Kitap, Bulgaristan Türk çocuk hikâyeciliğinde macera türündeki ilk uzun çocuk hikâyelerinden biridir. Bu hikâye kitabı Bulgaristan'da yayımlanmış en uzun çocuk hikâyesidir ve birçok kaynakta Bulgaristan Türklerinin ilk çocuk romanı olarak zikredilir. Eserde olaylar dört erkek çocuk arasında geçmektedir. Bunlar; Ali, Mustafa, İbrahim ve Ferit'tir. Bu çocuklar kendi aralarında kimin daha cesur olduğunu öğrenmeye ve bunun için de bir cesaret sınavı yapmaya karar verirler. Kendilerini denemek için eski mezarlığa giderler. Halk arasındaki çeşitli hurafelerin sorgulandığı macera türündeki eserde olaylar böylece başlamış olur.

(1995) Buruk Acı adlı roman Bulgaristan'da yeni dönemde -demokratik dönemde- yayımlanan ilk roman olur. Eserin hikâyesi sosyalist dönemin son özgürlük yıllarına dayanır. Eserin ilk olarak 1995 yılında Bulgaristan Koşukavak'ta yayımlandığı bilgisi kaynaklarda yer almaktadır (Türker, 2004, s. 56). Aynı eser daha sonra 1997 yılında İstanbul'da basılır. Ömer Osman'ın Bulgaristan'da neşredilen ve doğrudan Bulgaristan'da yaşananları anlatan tek romanı Buruk Acı bir baba ve oğlunu merkeze alır; iyilik ve kötülüğü sembolize ederek yaratılır. Rejim ilkeleri doğrultusunda eğitim almak için Moskova'ya giden oğul Türker döndüğünde babası ile fikrî çatışma içine girer ve her ikisi de intihar ederek hayata veda eder. Yazarın 70'li yıllarda başladığı gizli yazma faaliyetleri dört roman, bir piyes, bir öykü kitabı ve yüzlerce şiir ile sonuçlanır. Bunlar: Garip Milyon (roman), Uçurum (roman), Buruk Acı (roman)'dır. Yazar, bu üç romanında Bulgar zulmünü, Bulgar Komünist Partisi'nin faaliyetlerini, partinin Türklere yönelik yok etme politikasını, kimliğini inkâr ederek rejim yandaşlığı yapan Türkleri cesurca yazabilmiştir.

Bu konuda, onun eserlerini ilk okuyanlardan bir olan romancı M. Türker şu yorumu yapar: “O günlerde, o şartlarda bu tür eserleri yazmak büyük bir cesaret isterdi. Bunu yapmak da ancak Erendoruk gibi bir iki babayiğitten başkasının harcı değildi (Türker, 2004, s. 56).”

(2004) Gazetecinin Artık Yılı adlı eser günce roman türünde İsmail A. Çavuşev tarafından yayımlanır. Roman Bulgaristan Türklerinin ve daha özelde Bulgaristan Türk entelijansyasından birçok aydının 1970'lerden itibaren daralan yazma hürriyetini, sansür sancılarını ve yaşadıkları zorlukları otobiyografik tarzda işler. Eserin merkezine Salih Topalov müstear adıyla kendisini yerleştiren yazar, anılarını romanda kurgulaştırır. Eserdeki kahramanların birçoğu da Bulgaristan Türk aydınları arasından müstear adlarla roman kahramanına dönüştürülmüş kişilerdir.

(2006) Azman romanında Naim Bakov hazır bir malzeme üzerinde roman kurgusuna girişir. Uzun yıllardır şiir türünde kalem oynatan şair Bakov, Deliorman Türk folklorunda bilinen bir efsaneyi romanlaştırır. 2006 yılında Silistre'de yayımlanan kitap uzun yıllardır şiir türüyle yetinen Bulgaristan Türk okuyucusu üzerinde tıpkı diğer romanlar gibi ilgi uyandırır. Azman adlı genç ile Cemile adlı bir ağa kızının hüsranla biten aşk hikâyesi üzerinde temellenir. Oğlu olmayan Deli İsmayıl Ağa, Azman'ı evladı gibi bilir ama zamanla Azman ile kızı Cemile arasında aşk doğar. Birbirlerinin olurlar ve evlenmek isterler. Bu süreçte hacda olan Ağa, kızını bir başka ağanın oğluna verir. Âşıklar bu duruma direnseler de bir araya gelemezler. Bu evliliğe dayanamayan Azman canına kıyacak, bir müddet sonra Cemile de veremden ölecektir.

(2008) Aydınlığın Öksüzleri yeni dönemde Bulgaristan'da yayımlanan ikinci romandır. Roman oldukça zengin şahıs kadrosu ile Rodoplar'da yaşayan orta halli Türklerin çileli yaşamını yansıtır. Yazar-anlatıcı Ulumeşeli Kuru Emin'in anılara dönüşü üzerine kurgulanan romanda geniş aileler ve akrabalık ilişkileri, geçim kaygısıyla yapılan göçler, ırgatçılık, tütüncülük, inşaat işçiliği, odunculuk, taş işçiliği, tırpancılıkla geçinen Türklerin yaşadıkları geçim sıkıntıları ve Türkiye'ye göç etmek arasında sıkışıp kaldıkları umutsuz durum zengin insan ilişkileri ağı ile verilir. Zaman olarak ikinci dünya savaşı sonrasını ele alan eserde, Bulgaristanlı Türklerin ülkeleri için gençlerini askere göndermelerine rağmen maruz kaldıkları ikinci sınıf uygulamalar, okutmaya çalıştıkları çocukları ve yararlanamadıkları eğitim imkânları gibi sorunlar onları “öksüzler” tabiriyle eserin merkezine taşır.

(2011) Kestaneler Altında romanı Bulgaristan'da 1980'lerden sonra artan baskıyı ve soya dönüş sürecini tarihî arka plan olarak belirleyen bir eserdir. Bir Türk köyüne gelen “öğretmen”, dost olduğu Hayri isimli birinin günlüklerine ulaşınca roman geriye dönüş tekniği ile başlatılır ve baskı yıllarında yaşanan anılara yer verilir. Hayri'nin Semra isimli sevdiği kız ile kestaneler altında yaşadıkları aşk, soy isimlerinin değiştirildiği süreçte kesintiye uğrar ve Türkler için çok acılı olaylar yaşanır. Hayri'nin iyi bir gazeteci ve öykücü olduğu dönemde Bulgaristan hükûmeti Türk halkına karşı soykırım siyasetini başlatır. Gördüğü eziyet ve haklarının kısıtlanması neticesinde Hayri tedavi edilemeyen hastalıklara tutulur. Babası üzüntüden vefat eder, nişanlısının ruhsal durumu kötüleşir ve intihar eder. Hayri'nin Bulgaristan Türklerinin yararına olan çalışmalarına demokrasi yıllarında da değer verilmez ve o, genç yaşta vefat eder. O vefat ettiğinde ise öğretmen onun son mektubunu okumaktadır.

(2015) Rodopların Kader Yolları iki cilt olacak şekilde “otobiyografik roman” alt başlığı ile hazırlanır. İkinci cildin yazarları arasında yazarın annesi Fatma Balıkçı Ocak da yer alır. Roman bir aile tarihi romanı tarzında kurgulanır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ile başlayan, Balkan Savaşları ile devam eden ve günümüze kadar uzanan süreçte Rodoplar bölgesinde yaşayan Bulgaristan Türklerinin geçirdikleri zor günlerin gündeme taşınması eserde temel amaçtır. Rodoplar tarihsel süreç içerisinde sürekli göç yolu haline gelmiştir. Romanda bölge Türklerinin akrabalık ilişkileri ve çeşitli yerleşim yerlerine dair bilgiler oldukça zengin folklorik malzeme ile birlikte verilirken tahkiye yöntemi ağırlık kazanır.

(2016) Ulu Çınar romanı, Bulgaristan'da Türklerin sosyalist dönemden demokratik döneme ani geçişini ve bir anda değişen hayat şartlarını dramatik bir sonla biten hikâyesinde işler. “Tarımcı” lakaplı başkahraman köyünde sevilen, çalışkan, tarımla uğraşan varlıklı biridir. Emeğe çok değer veren Tarımcı bütün varlığını emeğine borçludur. Asıl adı Ali Osmanoğlu olan kahramandan belediye başkanı olması istenir. Bu dönemde devlet toprakları halka tekrar dağıtılmıştır ancak yeni nesil çalışmadan para sahibi olmak istemektedir ve bu profili romanda canlandıran kahraman, Tarımcı'nın oğlu Bedri'dir. Tarımcı'nın oğlu, gelini ve karısı yakın çevresinden kimselerdir. Tarımcı belediye başkanı olunca kasabaya su getirir, maden ocağı, fabrikalar açar ve kasabalıya yeni iş imkânları bulur. Ama hayırsız oğlunun tembelliği ve en sonunda krediye bulaşıp bütün varlığını sıfırlamasını kaldıramayan başkan geride bir intihar mektubu bırakarak canına kıyar. Romanın başkahramanı kendi köyünde saygı duyulan sevilen biridir ancak kendi ailesinde kendi değerlerine yabancı aile fertleri vardır ve bir yönüyle hep yalnızdır. Eserin epigraflarında yer verilen ulu çınarın da kısa bir hikâyesi olur. Bölüm başlarındaki kısa anlatımlarda ulu çınar büyür, serpilir ve Tarımcının gidişiyle birlikte ona da bir yıldırım düşer ve kurur.

Kestaneler Altında ve Ulu Çınar romanlarının yazarı İsmail Yakup'un yayın aşamasında olan “Hayatımızın Kış Ayları” adlı bir romanı daha olduğu bilinmektedir. Yakup'un vermiş olduğu bilgilere göre son romanı otobiyografik değildir ve çevresinde gözlemlediği bir şahsın roman kahramanı olarak belirlenmesi ile kurgusu şekillenmiştir. Yeni dönemin Bulgaristan Türkleri için önemli sorunlarından biri Avrupa'ya ekonomik kaygılarla göç edenler ve bu göçlerin geride bıraktığı parçalanmış ailelerdir. Yakup önceki romanlarında olduğu gibi toplumun nabzını tutarak sosyal sorunlardan birini romana taşır. Başkahraman bir makine mühendisidir, o da haklı olarak geçim kaygısıyla Batı Avrupa'ya göç eder. Göç edenler ekonomik olarak rahatlar, daha iyi imkânlara ulaşırlar ancak geride kalan aileleri nedeniyle bir yanları hep mutsuz olacaktır ve yapayalnız bir şekilde hayata veda edeceklerdir.

Bulgaristanlı Türklerin romanlarını Bulgaristan'da ve Türkiye'de iken yayımlamalarını esas alarak iki alanda değerlendirmek öncelikli ve önemli bir gerekliliktir. Bulgaristan'da roman türünde eser veren temsilcilerin önemli bir bölümünün ilk dönemlerden itibaren Türkiye'ye göç etmeleri söz konusu Türklerin Bulgaristan'da iken yayımladıkları romanları konu alanları, dil ve anlatım hususiyetleri ve hatta iletileri itibariyle daha otantik bir yapıya sahip kılar. Bu bağlamda Türkiye'deki romanların “muhacir” yazar kimliği ile herhangi bir sansür kaygısı taşımadan üretilmesi hususiyeti yanında Bulgaristan'da iken yayımlanan romanların aksine mahallî dokuyu ve yerel gerçekleri doğal olarak yansıtmaktan uzak kaldıkları görülür. Bu bağlamda Bulgaristan Türklerinin ilk örneklerini gördüğümüz 1912-1926 yılları arası roman denemelerinde Balkan savaşları ortamının doğurduğu millî hissiyat, henüz yeni karşılaşılan azınlık olma halinin yazarlara yüklediği millî bilinç aktarma sorumluluğu yoğun olarak hissedilir. 1962'de ilk örneği görülen sosyalist dönem romanları kaçınılmaz bir şekilde ideolojik ögelere bürünür. Önceki dönemde kendisini kısmen imparatorluğun vatandaşı olarak gören yazar kadrosuna nispeten dönemin roman yazarları daha Bulgaristanlıdır. Aynı zamanda bu romanlar daha mahallîdir ve yerel unsurlar bakımından daha zengindir. Genellikle köylerde yaşayan Bulgaristan Türkleri Deliorman ve Rodop bölgeleri başta olmak üzere kendi mekânlarında tasvir edilerek roman kahramanlarına dönüştürülür. Sosyalist dönemin kooperatifçilik faaliyetleri, emek mücadeleleri, tarımda yeni tekniklerin kullanımı gibi taşradaki ahalinin genel atmosferini yansıtan konular bu dönemde öne çıkar. Doksanlı yıllardan sonra görülen özgürlük döneminin romanları ise milliyet kavramına ve millî kültür unsurlarına yeniden yönelir. Bu romanlarda Totaliter dönemle hesaplaşmanın yanında önceki dönemin bazı olumlu yönlerine de değinilir. Birçoğu önceki dönemin temsilcisi olan roman yazarları anı, günce ve otobiyografik roman tarzına ağırlık vererek sosyal konularda (Aile ve köy tarihleri, ad değiştirme süreci, basındaki sansür, göçler, demokratik dönemin yeni sıkıntıları vb.) kalem oynatmayı tercih ederler.

Bulgaristanlı Türk roman yazarlarının folklorik malzemeden beslenmeleri roman kurgularını zenginleştiren yardımcı bir unsur olarak yaygın bir husustur. Bir efsaneye dayanan kurgusu ile Azman; yazarının aile tarihi ve anıları üzerine kurgulanan Rodopların Kader Yolları'nın yer verdiği zengin kültürel ögeler, Tata'nın ana eksenine bir halk anlatısını aldığı İki Arada romanı bu kabîlden örnekler arasındadır. Bu romanlar yanında Halit Aliosman Dağlı, İsmail Yakup gibi temsilcilerin romanlarının dekoratif zemininde de folklorik unsurların bolca tercih edildiğini ve kullanıldığını görmek mümkündür.

Bulgaristan Türklerinin Roman Varlığını Tasnif Denemesi

Edebiyat sosyolojisinin dört temel unsurunu teşkil eden “yapıt”, “yazar”, “okur” ve “basın-yayın ilişkileri”ni Bulgaristanlı Türklerin romanları özelinde merkeze aldığımızda Türkiye ve Bulgaristan'da yayımlanan romanların yazarlarının kimliği, hedef okur zümreleri ve basın-yayın-dağıtım ilişkileri esasında önemli farklılıklara sahip oldukları görülür. Her iki alanda görülen bu temel farklılıklar söz konusu romanları tasnif denemeleri sırasında göz önünde bulundurulması gereken bir önem arz eder.

Bulgaristan Türklerinin Türkiye ile olan derin ve sistematik göç ilişkisi tarihî bir realite olarak ortadadır. Bu bağlamda Bulgaristan Türklerinin romanlarını öncelikle Bulgaristan'da ve Türkiye'de gelişen kol olmak üzere iki genel başlıkta altında tasnif etmek mümkündür. Bu hususta mevcut roman varlığı, sayısal açıdan Türkiye'de yayımlananlar lehine bir nitelik arz etmektedir. Bu ikili tasnife konu olan roman yazarlarının ortak özelliği Bulgaristan'da doğmuş ve Balkan Türk kültürü kimliği ile edebî üretime girişmiş olmalarıdır. Bulgaristanlı Türklerin romanlarında bu iki kolun ortak özelliği, Bulgaristan doğumlu olan ve hayatlarının önemli bir kısmını Bulgaristan'da geçiren yazarların yine aynı döneme ait yaşantıları ekseninde kurgulanan romanlardan oluşmasıdır. Türkiye'deki yaratıcılara bu duruma ek olarak “muhacir” kimliği ile yeni bir konu alanı daha eklenmiştir ve bu esaslı değişim roman hareketine kendine özgü bir yapı vererek Bulgaristan'daki edebî muhitten ayrışmasına sebep olmuştur. Tarihî ve sosyal çeşitli nedenlere dayanan bu özel yapının edebiyat sosyolojisi bakımından ilginç bir durum olduğu da ortadadır.

Çalışmamızda belirli ve bilinçli bir sınırlama ile Bulgaristan'daki Türklerin yayımladıkları romanlara odaklanılmıştır. Bu doğrultuda tespit edilen eserleri kronolojik ve toplu olarak aşağıdaki tabloda görmek mümkündür:

Yazar Adı Roman Yayınevi Yılı Mehmet İrfan Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire Hurşit Matbaası /Filibe 1912 Ethem Ruhi Şehit Evlatları Balkan Matbaası / Filibe 1913 Dükakinzade Basri Muhacir Mehmedoğlu İkdam Matbaası/ İstanbul 1922 Ali Kemal Alev ve Kül “Dostluk” gazetesinde tefrika/Sofya 1926 Hüsniye O. Nuri Aranılan Sevgili “Doğru Yol” gazetesinde tefrika/Sofya 1937 Sabri Tatov Gün Doğarken Narodna Prosveta/Sofya 1963 Halit Aliosmanov Saçılan Kıvılcımlar Narodna Prosveta/Sofya 1965 Sabri Tatov İki Arada Narodna Prosveta/Sofya 1967 Ömer Osman Erendoruk Buruk Acı Yayınevi bilgisi yok. Koşukavak/Bulgaristan 1995 İsmail A. Çavuşev Gazetecinin Artık Yılı İzdatelstvo Bon/Sofya 2004 Naim Ömer Bakoğlu Azman Tibo Basımevi/Silistre 2006 Halit Aliosman Dağlı Aydınlığın Öksüzleri Propeller Yayınevi/Sofya 2008 İsmail Yakup Kestaneler Altında Akademi Yayınları/İstanbul 2011 Emel Alev Rodopların Kader Yolları Printa-KOM OOD/Smolyan 2015 İsmail Yakup Ulu Çınar Akademi Yayınları/İstanbul 2016 İsmail Yakup Hayatımızın Kış Ayları Yayına hazır.

Dostluk Gazetesi 1925 yılı 66. Sayı, 3. Sayfada bu romanın gazetede tefrikasına başlanacağı duyurusu yapılmıştır. Aynı gazetenin 68.,69. ve 70. Saylarında sırasıyla üç bölüm yayımlandıktan sonra terikasına takip eden sayılardaki araştırmalarımız sırasında rastlanılmamıştır. Bununla birlikte gazetenin 1927 yılı 75. Sayının 2. Sayfasında eserin müstakil olarak basılacağına yönelik paylaşılan haber önemlidir: “Alev ve Kül, başmuharririmizin edebî ve aşkî romanı, pek yakında Tefeyyüz Kütüphanesi tarafından neşredilecektir. Şık ve zarif bir şekilde tab edilecektir. Alev ve Kül… Edebiyatın en cazip ve en calib şaheserlerindendir.”

Sevil İrevanlı'nın 13 Eylül 2019 tarihli röportajında yazarı tarafından yazımının tamamlandığı bilgisi paylaşılmıştır. Ayrıntılı bilgi için bkz: (İrevanlı, 2019)

Bulgaristanlı Türklerin romanlarına dair tek tasnif denemesi Fatma Kayraklı'ya aittir. Kayraklı çalışmasında yer verdiği romanları “Olay Örgüsü Bulgaristan'da Geçen Romanlar”, “Olay Örgüsü Türkiye'de Geçen Romanlar” ve “Olay Örgüsü Bulgaristan'da ve Türkiye'de Geçen Romanlar” şeklinde sınıflandırarak incelemiştir (Kayraklı, 2019, s. 15).

Olay örgüsünü önceleyen bu tasnif Bulgaristanlı Türklerin romanlarını Bulgaristan ve Türkiye'dekiler dâhil olmak üzere bütüncül bir yaklaşımla ele alır. 1963 öncesine ait sadece Şehit Evlatları'na yer verilen söz konusu tasnifin roman örnekleminde yer alan otuz eserden dört tanesi Bulgaristan'da yayımlanmıştır ve bu itibarla çalışmada Türkiye'de yayımlanan örneklerin ağırlığı söz konusu olmuştur.

Çalışmada ilk denemelerin yer aldığı Bulgaristan Türk romanının hazırlık dönemi, sosyalist döneme kadar uzatılmıştır. Ancak ülkede Türkçe roman 1930'lardan itibaren zaten inkıtaya uğramış ve sonrasında hazırlayıcı herhangi bir adımdan söz etmenin mümkün olmadığı bir süreç sosyalist döneme kadar devam etmiştir. Roman sanatı ya da teorileri bağlamında roman türü için ileri sürülen muhtelif kategorizasyonları, bu çalışmada değerlendirilen örneklem eserlere uygulamak da mümkündür. Bulgaristan'daki Türk romanını kuşatıcı bir yaklaşımla genel bir tanımlamaya tabi tutan bir çalışmada öncelikle bu romanların baskın ideolojik yönü dikkati çeker ve bu yoğunluk ister istemez mevcut roman varlığının bu güdümlü çizgisinin muhtemel tasniflerde göz önünde bulundurulmasını gerekli kılar. Bulgaristan Türk romanı önce ilk adımlarında daha sonra sosyalist ve demokratik dönemlerdeki örneklerinde sosyolojik gerçekliğe sıkı sıkıya tutunması sebebiyle millî ve sosyalist güdümle gelişir. Bu güdüm ve yönelimin dışına çıkan örnekler azdır. Bu noktada “güdüm”den kastedilen husus romanların ileti dünyasındaki misyoner çizgidir ve hangi ideoloji olursa olsun eserlerin deklaratif bir niteliğe bürünmesine sebebiyet vermiştir. İlk adımlarda Balkan savaşları ve göç gerçeği ile millî hissiyata bürünen romanların iç dünyası sonraki dönemde yerini sosyalist rejimin ilkelerine bırakır. 1990'larda ise roman yazarlarına asimilasyonu, göçleri, baskıları yazmak düşecektir.

Bulgaristan Türklerinin romanlarını bu bağlamda ele aldığımızda her ne kadar güdümlü eserlerin baskınlığı söz konusu olsa da; güdümlü çizgide gelişen tezli romanlar ve özgün romanlar tarzında bir tasnif karşımıza çıkmaktadır. Bulgaristan'daki Türklerin romanlarının muhtemel sınıflandırmalarında belirlenmesi gereken öncelikli hususlardan biri de söz konusu roman hareketindeki temel dönemler-tarihî periyotlardır.

Bulgaristan Türk toplumunun ve dolayısıyla da edebî üreticilerinin içinde bulundukları sosyal, siyasal ve kültürel durumdaki belirgin değişimleri esas alarak roman varlığını üç ana dönem dâhilinde değerlendirmek uygun olacaktır. Bu noktada “roman” adına ilk denemelerin de yer Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 268 aldığı 1912-1937 yılları arasında yayımlanan romanların yer aldığı ilk dönem Millî dönem; ilk ve kurucu periyodu oluşturmaktadır. İlk dönem sonrasında 1950'lere kadar roman hareketi bakımından derin bir durgunluğun olduğu ülkede 1944 sonrası yerleşen yeni rejim toplumsal hayatı önemli ölçüde şekillendirir. 1989 yılına kadar devam edecek dönemin roman türünde örnekleri 1963, 1965 ve 1967 yıllarında verilir. Aynı dönemde başka roman denemeleri de olur; özellikle 1970'lerde devam eden bu roman denemeleri Türkçeye uygulanan sansür nedeni ile yayımlanamaz. Söz konusu dönem Bulgaristan'daki Türklerin roman hareketinde ikinci dönemi teşkil eder ve 1960'lı yılları kapsayan kısa süreli bir etkinliğe sahiptir. Sosyalist/Toplumcu Gerçekçi evre olarak nitelendireceğimiz bu dönem sonrasında başlayan yeni dönemi ise sosyal havayı dikkate alarak genel eğilime de uygun olarak Demokratik dönem adıyla adlandırabiliriz. 1995'te ilk örneğini veren bu dönemdeki romanlar, önceki dönemin totaliter baskısından sıyrılarak demokratik bir zemine sahip olsa da yazar kadrosu itibariyle önceki dönemin devamı olarak hareketlenir ve günümüze dek uzanan süreci ifade eder. Bulgaristan'daki Türklerin roman hareketinin ana çizgileri bu üç ana dönemde şekillenmiştir. Romanların konuları, yazar profilleri ve okur zümreleri de söz konusu bu üç ana dönem özelinde belli ortaklıklar ihtiva ettiği için böylesine bir dönem tasnifi, eserleri doğru bir zeminde inceleme adına uygun olacaktır. Bulgaristan'daki Türklerin mevcut romanlarını temaları bakımından ele aldığımızda oldukça baskın bir “sosyal roman” varlığı söz konusudur. Bu noktada “sosyal roman” kategorisini, ülkedeki Türklerin toplumsal yaşamını ve toplumdaki önemli kırılmalara neden olan olaylarını kapsayan yapıları ile bir üst başlık olarak ele alabiliriz. Bulgaristan Türklerinin romanlarını kategorik olarak “sosyal roman” hüviyetine büründüren konuları belirleyen temel kırılmalar Balkan savaşları, rejim değişiklikleri ve Türkiye'ye yapılan göçlerdir. Söz konusu hadiselerin geniş bir alana yayılan neticeleri, romanların içerik dünyasını tesis eden diğer nüansların da kaynağını oluşturmaktadır. Bulgaristan Türklerinin romanlarını, yazarlarının benimsediği üslup ve edebî anlayış bakımından Realizm dâhilinde değerlendirmek anlamlıdır. Hemen hemen tamamının gözlem ve araştırmalara dayandığı yazarlarının açıklamalarından bilinen eserlerde hayal unsurları ve duygusal ögeler genellikle ikinci planda ya da ana konunun gölgesinde kalır. Büyük çoğunluğu eğitimci ve gazeteci olan yazarlar yaşadıkları gerçekleri paylaşmayı önceledikleri roman kurgularında hayatı en canlı sahneleriyle yansıtma amacını taşımışlardır. Bulgaristan Türklerinin romanlarına kuruluşları bağlamında bakıldığında genellikle anı, günce ve otobiyografik tarza sahip bir roman varlığı manzarası karşımıza çıkacaktır. Eserlerde münferit konular toplumsal konulara feda edilmiş, çoğu zaman eserlerin merkezine duygusal yoğunluğu artırması düşüncesiyle Atıf AKGÜN 269 eklenen aşk motifi romanların toplumcu yönünü telafi edememiş, bireysel konuların ihmali her dönem devam etmiştir. Bu hususu şimdilik azınlık edebiyatı kavramıyla açıklayabiliriz. Uzun soluklu edebî bir türe niyet eden yazarların bu metni araçsallaştırarak bir doküman haline getirmeleri, yaşadıklarını tarihe not düşme ihtiyacı ile de açıklanabilir. Söz konusu durum, estetik kaygıların bir bakıma temaya tercih edilmesi olarak ifade edilebileceği gibi yazarlarının roman sanatı dâhilindeki yetersizliği ile de açıklanabilir. Edebî değerler dâhilinde arzu edilesi seviyeyi yakalayamamış olması yanında mevcut roman varlığının sosyolojik değeri yadsınamaz boyuttadır ve Bulgaristan Türk toplumunu neredeyse roman türü üzerinden okumayı ve anlamayı mümkün kılmaktadır. 5. Bulgaristan'da Türk Romanının Gecikmesi ve Yetersizlik Durumları Üzerine Bulgaristan Türklerinin edebî ürünleri arasında roman türü anomali ile doğmuş ve ilk örneklerinden günümüze gelinceye dek özgün örnekler verebilecek bir edebî muhitten yoksun olmuştur. 20. yüzyılın başlarında Bulgaristan'da Türk aydınları arasında roman türünde eser vermek için kalem denemelerine girişenlerin içinde bulundukları savaş ve göç gerçeği, değişen şiddette olsa da roman türüne yönelen her edebiyat kuşağının ortak kaderi olmuştur. 1900'lü yılların başlarında ilk adımlarını gördüğümüz roman denemeleri Balkan Savaşları'nın sosyal hayatı derinden etkileyen atmosferi içerisinde hayat bulmak zorunda kalmıştır. Şehit Evlatları'nın yazarı Ethem Ruhi'nin eserinin girişinde Edirne Bulgar Hapishanesi'nde yazılmaya başlandığını bildiren satırları bu anlamda değerlidir ve yine değerli olan savaş şartlarında dahi olsa bu edebî eserin vücuda getirilebilmesi ve 1913'de Filibe'de yayımlanabilmiş olmasıdır. Erken dönemdeki roman adımlarını yavaşlatan ya da “anlamsız” kılan bir başka neden, 1878-1908 yılları arası eğitimde Osmanlı Devleti'ne bağlı olunan kısmen özerk evrede, bölgedeki Türkçe eğitimin ve entelijansyanın önemli ölçüde Türkiye merkezli edebiyat ile iktifa etmiş olmasıdır. Söz konusu evrede İstanbul merkezli genel edebiyat hareketini takip eden bölge ahalisinin yerel kimlikte ve mahallî temalar etrafında müstakil bir roman hareketi başlatması mümkün değildir. Bir başka ifade ile Bulgaristan'daki Türklerin önemli bir kısmının 1878-1908 arası dönemde resmî aidiyet olarak Bulgaristan vatandaşı olsalar da sosyokültürel olarak hâlen Türkiye ile birlikte hareket etmesi, edebiyatın diğer birçok alanında olduğu gibi roman türü özelindeki özerkleşmeyi de kısmen geciktirmiştir. 1920'lerden itibaren ülkede giderek yerleşen Sosyalist ideoloji 1944 sonrasında devlet rejimi hâline gelerek toplumsal hayatı tamamıyla kuşatmıştır. Bu dönemde Bulgaristan Türkleri propagandizme esir olan edebiyat dâhilinde ilk roman örneklerini vermiş lakin rejim karteli ve güdümlü duruş, Bulgaristan'daki Türk romanının bu dönemde de özgün çizgileriyle gün yüzü görmesine engel teşkil Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 270 etmiştir. Ne var ki sosyalist dönemde Türkçe roman, ulaştığı okur kitlesinin genişlemesiyle kısmen etkisini artırmıştır. İlk romanlar “Gün Doğarken” ve “Saçılan Kıvılcımlar” 1500 ve 1779 tirajı ile daha sonra hiçbir romanın ulaşamayacağı tirajlarda yayımlanmışlardır. Güdümlü çizgide verilebilen bu dönem örneklerinde roman sanatı tematik kısıtlamaya rağmen kendisini var edebilecek yollar aramıştır. Hikâye türü giderek zenginleşmiş, romana giden yolda povest türü ile birçok temsilci boy göstermiş ve ardından Bulgaristan Türk yazarlarından roman türünde öne çıkan iki yazar Sabri Tata ve Halit Aliosman Dağlı bu dönemin romancı kimliği ile anılan temsilcileri olmuştur. Söz konusu dönem, yazarlarının niteliği yanında okur zümresi bakımından da zengindir. Ülkedeki Türklerin edebiyatında 1960'lardan itibaren özellikle düzyazıda başlayan bu olumlu havanın 1970'lerin sonuna doğru tedricen dağılması ülkedeki Türkçe yayın kısıtlamaları ile doğrudan ilişkili olur. Bir başka ifadeyle ülkedeki roman türünün filizlendiği devlet yayınevi (Narodna Prosveta) bir müddet sonra roman dâhil diğer Türkçe edebî yayınlara da son verilen yer olacaktır. Sabri Tata'yı yetiştiren Narodna Prosveta Yayınevi 1969 yılında -ki Türkçe yayınların yegâne imkânı- Türk dilindeki yayınlarına son verir. Türk dilindeki yayınlara olan mesafe içeriklerinin sorgulanması ve uygulanan ideolojik sansürün derinleşmesi ile 1970'lerde yaygınlık kazanır. İlk ürünlerini vermeye başlayan Bulgaristan Türk romanının eldeki veriler eşliğinde bu dönemde yayınevi kapısından dönen daha fazla sayıda örneği olduğu ve yasak nedeniyle yayımlanamadıkları bilinmektedir. Bulgaristan Türklerinin 1950'li ve 1960'lı yıllarda rejim patronajında gelişebilen yerel edebiyatındaki yazarlar için roman yazmak bir tür rüştünü ispatlama alanı olarak görülmüş ve Bulgaristan Türklerinin düzyazıda öne çıkan temsilcilerinden Ahmet Tımış, Muharrem Tahsin, Yusuf Ahmet, Ali Kadir'in sosyalist dönemin sonuna doğru roman yayımlama çabaları olmuş ancak yasak öncesi döneme yetişememişlerdir. Bulgaristan Türklerinin roman türünde söz konusu yitik edebî ürünleri arasında tespit edebildiğimiz şu eserleri ve yazarlarını zikretmekte fayda vardır: Ali Kadirov'un “Yeşil Mağara” adlı eseri 1959'da yazıldığı için sosyalist dönemde yazılıp da basılmayan ilk roman sayılabilir. Romanın başkahramanı Murat, diktatör Franko'ya karşı savaşmak için İspanya'ya giden bir Türk gencidir. Orada bir İspanyol kızına âşık olan Murat ve sevgilisi Bulgaristan'a dönüş yolunda hayatlarını kaybederler. Uzun süre devlet yayınevinde değerlendirme sürecinde bekleyen eser, başkahramanının Türk olmasının sosyal gerçekliğe uymaması nedeniyle basılmaya değer görülmez. Sosyalist dönemin usta hikâye yazarları Ömer Osman, Ahmet Tımış ve Muharrem Tahsin'in de Narodna Prosveta'ya teslim etmiş oldukları ve basılmayan romanları olduğu bilinmektedir. Bulgaristan Türk hikâyesinin söz konusu güçlü yazarları roman türünde eser verecek seviyeye geldikleri halde sansürün kurbanı olmuşlardır. Bulgaristan'da hazır edilip yayımlanamayanlar Atıf AKGÜN 271 listesinde Sabri Tata'nın üç romanı vardır: İlk Göz Ağrısı (1969), Kurt Bayır'ın Sırrı (1972), Onurun İsyanı (1975). Aynı durum Ömer Osman Erendoruk'un Uçurum (1976) ve Buruk Acı (1978) romanları için de söz konusudur. Hatta onun Narodna Prosveta'ya sunduğu “Kuş Ötüyor” adlı romanının ön incelemeden geçmiş olmasına rağmen Türkçe yayınlara gelen yasak nedeniyle yazarına iade edilmeden yayın aşamasında kaderine terk edildiği bilinmektedir. Türkiye göç ettikten sonra burada Civan Aliş adlı romanı yayımlanan Yusuf Ahmet Taşkın'ın da bu süreçte ön incelemeden geçemeyen “Benli Kız” adlı bir romanı olduğu araştırmalarımız sırasında tespit ettiğimiz bilgiler arasındadır (Akgün, 2021, s. 141-154). Yayımlanamayan söz konusu eserler sonrasında suskunluk dönemine girilen Bulgaristan'daki Türklerin edebiyatında 1990 sonrasına kadar roman türünde eser görülmez. Hatta ülkede 1970'lerde ağırlaşan sansür şartlarına rağmen bir müddet daha devam eden Türk dilindeki bu edebî üretimin bir tür “çekmece” ya da “sandık edebiyatı” meydana getirdiğini ve bu kayıp edebiyatın 1990'lardan sonra özellikle Türkiye merkezli olarak yayım imkânı bulan eserlerin esasını teşkil ettiğini de belirtmeliyiz. Bulgaristan'da post-totaliter ya da demokratik olarak nitelendirebileceğimiz 1990 sonrası dönemde Türklerin romanlarındaki genel manzara bundan yüzyıl önce Osmanlı aydınlarının ilk kalem denemeleri gibi bölge Türklerinin sosyal meselelerini dile getirme ve tarihe not düşme alanlarından biri hâline gelir. Üstelik ülkede Türkçe eğitime 1970'lerden itibaren neredeyse tamamen son verilmiş olmasının ve yeni dönemde de zayıf kalan Türkçe eğitimin bir neticesi olarak Bulgaristan Türklerinin edebî ürünlerinin muhatabı olan okur zümresi gelişme gösterememiştir. Bu bağlamda yakın dönemde yayımlanan romanlar okur kitlesi açısından en talihsiz romanlar olmuşlardır. Zira Bulgaristan'da Türkçe roman okuyacak kitlenin giderek zayıfladığı bir ortamda artık roman türünde yayımlanan az sayıdaki eserin sadece sembolik değerinin öne çıktığını söylemek mümkündür. Sosyal bir olgu olarak “göç”ün bir bölgede teşekkül eden yerel azınlık edebiyatlarına olumlu-olumsuz ne tür tesirleri olabileceğini gösteren en tipik örnek Bulgaristan Türkleri özelinde yaşanmıştır. Esasen söz konusu türün Bulgaristan'daki gelişimine en büyük zararı göçler vermiştir. Sözgelimi Dükakinzade Basri ve Mehmet Behçet Perim gibi ilk dönem temsilcilerinden başlayarak Bulgaristan'da kesif bir edebiyat faaliyetine girişen ediplerin göçlerle geldikleri Türkiye'de roman yayımlamaları gelenek hâlini alacaktır. Bulgaristan Türk romanında ilk dönem adımların yazarları Halil Zeki, Ali Kemal, Ethem Ruhi'nin ilk eserlerini Bulgaristan'da yayımlamış olmalarına rağmen Türkiye'ye göç etmiş olmaları geçici bir tercih olmadığı gibi daha sonraki dönemlerde de görülecek kronik bir sorun hâline gelecektir. Bulgaristan Türklerinin yaşadığı göç'ün roman türündeki tesirine en bariz örnek sosyalist dönemin zirve ismi Sabri Tata'nın dahi göçle Türkiye'ye gelmesi ve aynı şekilde edebî üretimini Türkiye'de sürdürmüş olmasıdır. Aşağıda Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 272 isimlerini saydığımız yazarlar da romanlarını Türkiye'de yayımlayan temsilciler arasındadır. Ziya Yamaç, Rahmiye Altınok, Ömer Osman Erendoruk, Ahmet Şerif Şerefli, Recep Küpçü, Osman Tunaboylu, Ahmet Türkay, Ramis Çınar, İslâm Beytullah Erdi. Bulgaristan'da Türk romanının gecikme ve yetersizlik nedenleri arasında saydığımız sorun alanlarının hepsi birbiri ile iç içe ve birbirine etki eden unsurlar olsa da ülkedeki Türkçe eğitim sorunu bu nedenlerin hepsini kuşatan ve hepsinin üstünde bir gerekçedir. Ülkede Türkçe eğitimin en geniş imkânlara sahip olduğu ve ana dilleri Türkçe ile eğitim alınan 1960-1970 yılları arasında Bulgaristan Türk romanlarının ve okurlarının sayısındaki olumlu ivme dikkate değerdir. Günümüzdeki durum ise bir tür “muhit” edebiyatına dönüşmüştür. Roman türünde eser veriliyor olsa da yazarların edebî üretim gerekçeleri ve okur zümreleri önceki dönemlerin aksine başka saiklere yöneliktir. 1989 sonrası ülkede başlayan demokratik dönemin imkânları ile önceki dönemde yayın süreci yarım kalan romanların birçoğu müellifleri tarafından yayımlanmıştır. Ancak bu romanlar, ülkede yok denecek seviyeye gerileyen Türkçe eğitim sebebiyle romanı takip edebilecek okur kitlesinden yoksun kalmışlardır. Bu bağlamda söz konusu romanlar, yazarlarının edebî tatmin yaşaması ve Türkçenin sembolik de olsa temsil edilebilmesi gibi duygusal nedenlerle yayımlanmışlar ve genellikle yazarlarının yakınındaki okur-yazar “muhit”lerde bilinmiş ve yayılabilmişlerdir. Sonuç Bulgaristan kökenli Türklerin ana dilleri ile ortaya koydukları roman türünde eserleri Bulgaristan ve Türkiye'de yayımlanan romanlar olarak en temelde iki başlık altında tasnif etmek mümkündür. Çalışmada Bulgaristanlı Türkler tarafından yazılan, Bulgaristan'da 16 ve Türkiye'de yayımlanmış 34 roman tespit edilmiştir. Bulgaristan Türklerinin geçmişten günümüze Türkiye'ye gerçekleştirmek zorunda oldukları göçler nedeniyle Bulgaristan Türklerinin romanlarında “ana vatan” Türkiye konusu sadece tematik değil aynı zamanda organik bir münasebet olmuştur. Bulgaristan Türklerinin göçle geldikleri Türkiye'de “Balkan Türkü” kimlikleri ile ortaya koydukları edebî üretim ve bu bağlamda Türkiye'de yayımlanan romanları ciddi bir birikime ulaşmıştır. Bulgaristan'daki Türklerin ilk romanının tarihini Filibe'de yayımlanan Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire ile 1912'ye; Türkiye'deki muhaceret romanlarının miladını ise Dükakinzade Basri'nin Muhacir Mehmedoğlu romanı ile 1922'ye götürmek mümkündür. Latin harfleri ile yayımlanan ilk roman ise “Doğru Yol” gazetesinde 1937 yılında tefrika edilen Aranılan Sevgili'dir. Bulgaristan'da roman türündeki Türkçe edebî üretim sayıca büyük bir toplam tutmamıştır. Hazırlayıcı adımlarından günümüze kadar tarihî ve sosyal hadiseler nedeniyle önemli kesintilere uğramış olsa da, değişerek ve değişen şartlara göre yenilenerek Atıf AKGÜN 273 kendisini var edebilmiştir. Yarı özerk bir dönemde görülen hazırlayıcı adımlarda Osmanlı Türkçesi ile millî ve romantik bir havayı yansıtan ilk adımlar, ülkede sosyalizmin yerleştiği dönemde toplumcu gerçekçi bir çizgi ile ilk mahallî örneklerine ulaşmış ve Bulgaristan Türk romanının en özgün örnekleri bu dönemde yayımlanmıştır. Sosyalizm öncesi 1920'li ve 1930'lu yıllar, tespit edilen iki romandan hareketle “aşk” gibi ferdî konulara öncelik verilerek toplumsal meselelerin geri planda kaldığı kısa süreli bir dönem olarak dikkati çeker. Sosyalizm sonrası gelişen yeni dönemin romanları önceki dönemden kalan yazar kadrosuna sahip olsa da daha önce sahip olunamayan bir serbestlik ile yeni konuları ele alabilmiştir. Nitelik ve nicelik olarak zengin okur kitlesinden yoksunluk ise yeni dönem romanlarının karşılaştığı en belirgin sorun alanı olmuştur. Bulgaristan'daki Türk romanının edebî yönü ilk örneklerden itibaren tartışmalıdır. Söz konusu romanlar salt edebî birer metin olmalarının dışında çok fazla bilgi ile yüklüdür ve edebîlik kaygısının önüne geçen sebeplerle yazılmışlardır. Yazarlarının eğitimci ve gazeteci kimliklerinden beslenen romanlar konu alanları ve olay örgüleri bakımından güçlü olmuşlardır. İlk örneklerinden itibaren sosyal meselelere ilgisiz kalamayan romanlar, Balkan Türk toplumunun muhtelif hallerini değişen nüanslarla her dönem ele almışladır. Ne var ki roman kurgusuna eşlik eden başarılı betimleme ve tahliller, monologlar, karakter çözümlemeleri, bilinç akışı vs. teknikler sözünü ettiğimiz romanlarda geri planda kalmıştır. Kaynakça Ahmet, V. S. (2011). Şumnu'daki Nüvvap Medresesi'nin Yetiştirdiği Şairler. Sofya Yüksek İslam Enstitüsü Yıllığı, (1), Sofya. Akgün, A. (2020). Çağdaş Balkan Türk Edebiyatının İlk Dönem Eserleri I. Şehit Evlatları & Muhacir Mehmedoğlu. Bakü: Gençlik Neşriyat. Akgün, A. (2020). Çağdaş Balkan Türk Edebiyatının İlk Dönem Eserleri II. Felaket Günlerim & Türk Gönlü. Bakü: Gençlik Neşriyat. Akgün, A. (2021). Totaliter Dönemde Bulgaristan Türk Edebiyatının Filizlendiği ve Soldurulduğu Yer: Narodna Prosveta Yayınevi'nin Türkçe Faaliyetlerinde Bilinmeyenler. [Şaban M. Kalkan ile mülakat]. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 3(1), 141-154. Aktaş, Ş. (2013). Anlatma Esasına Bağlı Edebî Metinlerin Tahlili Teori ve Uygulama. Ankara: Kurgan. Aliosmanof, H. (1965). Saçılan Kıvılcımlar. Sofya: Narodna Prosveta. Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 274 Atasoy, Z. (2010). Ömer Osman Erendoruk, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Romanları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi. Bahtiyar, N. H. (1999). “Ali Kemal” ve “Ethem Ruhi” Maddeleri. Balkanlarda Türk Ünlüleri içinde (Cilt 3), İstanbul: Tuna. Bakoğlu, N. Ö. (2006). Azman. Silistre: Tibo Basımevi. Balıkçi, E. (2015). Rodopların Kader Yolları. Smolyan: Printa-KOM OOD Coşkun, S. (2012). Edebiyat Sosyolojisi Araştırmaları için Bir Yöntem Denemesi. Edebiyat Sosyolojisi, (Köksal Alver, Ed.). Ankara: Hece Yayınları. Çavuşev, İ. A. (2004). Gazetecinin Artık Yılı. Sofya: İzdatelstvo Bon. Çetin, N. (2009). Roman Çözümleme Yöntemi. Ankara: Öncü Kitap. Dağlı, H. A. (2019). Güz Titremleri. Veliko Tırnovo: Faber Yayınevi. Dağlı, H. A. (2011). Aydınlığın Öksüzleri. Sofya: Propeller Yayınevi. Dükakinzade, B. (1922). Muhacir Mehmedoğlu. İstanbul: İkdam Matbaası. Dino, G. (2008). Türk Romanının Doğuşu. İstanbul: Agora Kitaplığı Erdi, İ. B. (1999). Bulgaristan Türk Romanında Türk Dünyası. IV. Türk Dünyası Yazarlar Kurultayı Bildirileri, Ankara: İlesam Yayınları. Erendoruk, Ö. O. (1995). Buruk Acı. Kırcaali: Yayınevi bilgisi yok. Finn, R. P. (2003) Türk Romanı İlk Dönem (1872-1900). İstanbul: Agora Kitaplığı. Hafız, N. (1992). Bulgaristan'da Yayımlanan Türkçe Kitapların Bibliyografyası (1858-1984). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 35 (1987), 311-365. Hafız, N. (2010). Sabri Tata Hayatı ve Eserleri I. Cilt. Prizren: Balkan Türkoloji Araştırmaları Merkezi Yayınları. Hanioğlu, M. Ş. (2001). Jön Türkler. TDV İslam Ansiklopedisi içinde. (Cilt 23, s. 584-587). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. İrevanlı, S. (2019). Ulu Çınar Bulgaristan Türklerinden yazar İsmail Yakup'la bir söyleşi, Erişim Tarihi: 1 Ocak 2021, https://www.oncevatan.com.tr/roportaj/ulucinar-h143647.html. İrfan, M. (1912). Kız mı Çiçek mi Yahut Mini Mini Nadire. Filibe: Hurşit Matbaası Jorma, A. (2013). Bulgaristan'daki Türk Edebiyatına Bir Bakış, Bakü: MBM Neşriyat. Atıf AKGÜN 275 Jorma, A. (2018). İlhami Emin ve İshak Raşidov'un Romanlarına Yansıyan Yörük Kimliği. II. Uluslararası Türklerin Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu Tam Metin Kitabı. Ankara: [Yayınevi bilgisi yok]. Kayraklı, F. (2019). Bulgaristan Türklerinin Romanları (20. Yüzyılın Başından 2016'ya) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi. Kemal, Ali (1925). Alev ve Kül. Dostluk Gazetesi 1926 yılına ait 66., 68., 69. ve 70. sayılar ile 1927 yılına ait 75. sayı. Keskioğlu, O. (1985). Bulgaristan'da Türkler (Tarih ve Kültür). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Mahir, M. (1913). Bir Türk Kızı Yahut Refia. Filibe: Hurşit Matbaası. Memişoğlu, H. (2002). Geçmişten Günümüze Bulgaristan'da Türk Eğitim Tarihi. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. Mert, M. (2007). Çağdaş Bulgaristan Türkleri Edebiyatının Analitik Bibliyografyası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi. Nuri, H.O. (1937). Aranılan Sevgili. Doğru Yol Gazetesi 1937-1938 yıllarına ait 143-251. sayılar. Oktay Erkoç, G. (2021). “Millî / Erkek”, “Gayr-I Millî / Kadın”: Türk Romanında Yabancı Okullar ve Cinsiyetler Üzerine Etkileri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(40), 421-460. Özdemir, A. (2016). Yeni Kazak Nesrinde Tahkiyevi Türler Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(1), 108-127. Rıza, A. (1922). Muhacir Muallimin Hikayeleri. Şumnu: Ahali Matbaası. Ruhi, E. (1913). Şehit Evlatları. Filibe: Balkan Matbaası. Sazyek, H. (2020). Roman Terimleri Sözlüğü (Roman Sanatından Yüz Terim). Ankara: Hece Yayınları. Şerifof, A. (1966). Şirin. Sofya: Narodna Prosveta. Tatof, S. (1963). Gün Doğarken. Sofya: Narodna Prosveta. Tatof, S. (1967). İki Arada. Sofya: Narodna Prosveta. Tekin, M. (2020). Roman Sanatı I. Ankara: Ötüken. Turan, Ö. (1998). Turkish Minority in Bulgaria (1878-1908). Ankara: Türk Tarih Kurumu. Türker, M. (2004). Kalem Kılıçlaşınca. İstanbul: Ufuk Ötesi Yayınları. Bulgaristan'daki Türklerin Romanı (1912-2021) 276 Yakubof, İ. (1966). Gece İmtihanı. Sofya: Narodna Prosveta. Yakup, İ. (2011). Kestaneler Altında. İstanbul: Akademi Yayınları. Yakup, İ. (2016). Ulu Çınar. İstanbul: Akademi Yayınları. Yenisoy, H. S. (1997). Balkan Türkleri Edebiyatı. Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi içinde (Cilt 8), Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. Yenisoy, H. S. (2004). Bulgaristan Türk Edebiyatına Bir Bakış. Balkanlarda Türk Kültürü Dergisi, (

Osmanlı ve modern mimari çizgiler ile harmanlanmış bina projesi, Bursa'nın en önde gelen mimarlarından birisi sayılan Mitat Kırayoğlu tarafından hazırlandı, kendisi de aslen Cebelli olan hemşehrimiz tipik bir ahde vefa örneği sergileyip ortaya muhteşem güzellikte bir eser çıkarmaya muvaffak olmuş.

Beş dönüm geniş bir alan içinde yer alacak yeni dernek binası, Cebellilerin en yoğun olarak yaşadığı bölgelerden biri olan Görükle Göçmen Konutları'nın merkezinde yapılmakta.

Dernek Başkanı Op.Dr. Gürçay Cem, inşası yeni başlayan merkez hakkında bizlere şunları anlattı:

TR 03 0006 2000 3130 0006 2938 20

Yeni inşaat alanının gezdik ve gördük, mimari projenin ayrıntılarını öğrendikten sonra, en önemli Balkan kökenli göçmen sivil toplum kuruluşlarımızdan birisi olan Cebel Derneği'ne daha büyük başarılar diler ve bu harika tesisi bir an önce Cebellilerin hizmetine sunmalarını temenni ediyoruz!

Mesut Çağlar

Георги Йорданов, който беше номиниран от служебния кабинет на ГЕРБ и неговия културен министър за получаване на орден "Стара Планина".

„Държавата ни има интерес да изтече малко кръв. Това, което е нечисто, трябва да изтече. Има хора, които са на нашата позиция. Като се опрем на тези хора, като си отидат най-фанатизираните, нещата постепенно ще се успокоят.“

Георги Йорданов, 1989 г. Турците са "нечиста кръв"!

Това казва родното ни гьобелсче. Сравнението с Гьобелс не е случайно. Както е известно последният завежда пропагандата на Третия райх.

С това се занимава и Георги Йорданов. „Пропаганда и агитация“ е името на отдел в тогавашната БКП и в Димитровския комунистически младежки съюз (комсомола). В 45-годишния период на тоталитарната държава изкуството и културата се смятат за част от „пропагандата и агитацията“, а произведенията, които се разминават с партийната идеология са порицавани, критикувани, отстранявани от пазара или забранявани.

Формално той е министър на културата само от лятото на 1987 до ноември 1989 г., но преди това от 1982 г. оглавява Комитета за култура (с ранг на министерство). От 1986 г. е начело и на Съвета за духовно развитие – друга структура на властта, която контролира дейците на културата." (тук и по-долу ползвам текст на Татяна Ваксберг от "Свободна Европа", на Николай Цеков от "Дойче веле" и публикации от сайта "Държавна сигурност_ком" , линкове в коментар).

Документите, съхранявани в Архивите на БКП и Държавна сигурност потвърждават дейното участие на Георги Йорданов в изселването на българските турци.

Другата престъпна дейност, в която взима дейно участие Г.Й е репресирането на културни дейци. Свързани и несвързани с дисидентските движения. С негово участие са забранени например книгата „Лице“ на Блага Димитрова, филмът „Една жена на 33“ на Христо Христов, спектакълът „Любовни булеварди“ по текст на Стефан Цанев. Репресирани и съдени са Едвин Сугарев и Владимир Левчев като списватели на самиздатските "Глас" и "Мост". И това е малка част от свършеното от него и с негово одобрение.

Като пълноправен член на ЦК на БКП Георги Йорданов е един от тези, които са подписали предложения документ за поредното присъединяване на България към СССР от 1973 г. Документ, който е бил толкова скандален, че дори секретарките и шофьорите на комунистическите бонзи са били принудени да подпишат декларации за неразгласяване на дочутото. В него става дума за такова "сближаване" на България със СССР, че те да бъдат "с единна кръвоносна система". За тази цел "владеенето на руски език става вече задължително за гражданите на НРБ. Превъзпитанието им трябва да протича в „дух на любов и преданост към СССР и в синовна признателност и вярност към съветския народ“. "Партийната пропаганда и агитация и средствага за масова информация трябва да създават у всеки трудещ се дълбоко вътрешно убеждение, че единственият верен път за отстояване на националните ни интереси, за изграждане на материално-техническата база на социалистическото, а по-късно и на комунистическото общество, е пътят на най-тясно сближаване и интегрирано със СССР. Посочените изисквания не могат да се осъществят без осигуряването на изобилие от информация за Съветския съюз. Партийната пропаганда и агитация, средствата за часова информация, обществените организации, училището, висшите учебни заведения и научните институти, книгоиздаването, културните учреждения трябва да подобрят своята работа по разпространяването и пропагандирането на съветския опит в материалния и духовния живот: още по-системно да осветляват и пропагандират постиженията на Съветския съюз в изграждането на комунистическото общество и челната рола на съветската наука, техника и култура: динамиката на съветското обществено-икономическо развитие; огромния икономически, политически и научен потенциал, непобедимата военна мощ и изключително ценния опит в изграждането на комунистическото общество. Средствата за масова информация и пропаганда са призвани още по-ярко и убедително да разработват темата за българо-съветските отношения. Дълг на партийните комитети и организации е да поставят в центъра на целия идейновъзпитателен фронт линията на партията за все по-тясно сближаване със СССР, като се ръководят от изискванията, които постави Програмата, приета от Десетия конгрес на БКП - любовта и доверието към Съветския съюз да станат една от най-съществените черти, характеризиращи личността на българина." "Любовта и доверието към Съветския съюз да станат една от най-съществените черти, характеризиращи личността на българина"!

Това е документ в подписването на който участва Георги Йорданов! Тъй че моля, не ми обяснявайте колко фин човек е той; как не пропускал спектакъл и концерт. Сигурна съм, че и Гьобелс е бил информиран почитател на изкуствата. Всъщност знам това. Дори е писал драми. И тези драми НИКОГА няма да се играят. Това е историческа справедливост. Справедливо е името му да остане като знак за престъпление срещу човечеството. Като знак за престъпление срещу човечеството - или поне срещу българския народ трябва да остане и името на Георги Йорданов, както и тези на всички негови червени авери, които със старание предадоха държавата си в ръцете на най-кървавата и продължителна тирания на ХХ в.

Bize gelince, Türk Olimpiyat Takımı'nın kıyafetlerini fazlasıyla tartıştık. Bir taraftan da Filenin Sultanları hiç olmaması gereken bir şekilde gündemin merceğine oturdu. Bu türden gündemlerin hiçbirisi açıkçası beni motive etmiyor.

İster istemez, bu tablo 36 yıl öncesine, Naim'in Seul'deki başarısına götürdü. Başlangıcı hiç de öyle dikkat çekici türden olmayan bir yolculuğa. Mükemmel olmayan ekipmanlar, çok çekici olmayan bir spor dalı, örnek alabileceği bir rol modelinin olmadığı küçük bir kasaba.

Böyle bir yerden rekorları alt üst eden, 3 defa olimpiyat şampiyonu biri çıkar mı diye sorabilirsiniz.

Çıkıyor! Öyle mucize filan demeye de gerek yok. Mucize dersek bir daha yeni Naim'ler çıkmaz.

Peki nasıl oluyor da Kırcaali'deki, bu salondan kocaman bir Naim çıkıyor?

Sorunun cevabı ders kitaplarına girmesi gereken bir hikaye.

1970'li yıllarda bir köyde keşfeden usta ellerle, köklü bir disiplinle yoğuran, katı ama ispatlanmış metotları olan bir sistemle, çok güçlü bir anlamla büyüyen bir kahramanlık hikayesi onunkisi.

Bu üçlüden biri eksik olsa, o dört harfli küçük dev adam, bu denli iz bırakabilir miydi?

Bence, hayır!

Tarih 20 Eylül 1988. Şu anda 40 yaş üstünde olan kime sorsanız o güne ait bir hikayesi var. Kimimiz okuldan erken çıkmıştık, kimimiz babaannemizle televizyon başında dua ediyorduk, kimimiz Kanada'da zor geçen zamanlarımızda Naim'le umutlanmak istiyorduk…

Umutlandık da. Bazıları için ise o günün anlamı çok daha büyüktü.

11 yaşındaydım ve bir futbol takımında yer alıyordum. Çok yetenekli değildim, hoca beni maçlarda hep yedek bırakıyordu. Hocaya çokça sitem ediyordum, moralim de pek iyi değildi.

Antrenmandan sonra yolun kenarından arkadaşlarla eve dönerken yanımızdan geçen arabadan avazının çıktığı kadar bağıran bir ses:

“Naim, kazandııııı….”

O futbol takımında daha sonra ne olduğuna, ne yaptığıma ilişkin hiç bir anım yok. Ama yanımızdan geçen arabadaki o sesi hiç unutmuyorum.

Naim'in o gün yarışacağından haberim yoktu, ama o günden sonra bizim için hiçbir şey eskisi gibi olmadı.

O sebeple, Naim bir sporcudan çok daha ötesi, 20 Eylül de bir günden çok fazlası.

Seul'e gittiğimde en çok zevk aldığım şey Lotte World Tower'ın 123. katına çıkıp uzun uzun Naim'in olimpiyat şampiyonu olduğu o salona bakmak oldu.

Naim'le sadece 1 defa karşılaştım. Çok kısa bir karşılaşma.

1984 yazında tatildeki otelimize halterciler de kamp için gelmişti. Antrenörü Enver Türkeli'nin babamla sohbet ettiklerini, Naim'i işaret ederek “Los Angeles olimpiyatlarına gitseydik, bu çocuk olimpiyat şampiyonuydu” deyişini hayal meyal anımsıyorum.

Ben 7, Naim 17 yaşında. Sonrası ise büyük bir hikaye.

İşte böyle. Faydasız tartışmaları bir kenara bırakalım ve Naim'den ilham alalım.

Naim'in mirası, Paris'teki milli sporcularımıza umut olsun...

Dr. Hüseyin Güler

Bu kimseler ya topluma ciddî zararlar veren ve aşırılıklarıyla tanınan kimselerdir ya da topluma faydası dokunup hayırları dilden dile, nesilden nesle, kitaptan kitaba aktarılan kimselerdir.

Hiç kuşkusuz, bunların birincileri topluma zarar ettikleri gibi, kendilerini de heder eden kimselerdir. İkincileri ise topluma faydalı oldukları gibi, inşallah, ahiret gününde de inanarak yaptıklarının karşılıklarını göreceklerdir.

Böyle şahsiyetlerden küresel çapta nam kazanan kimseler olduğu gibi, her toplumun kendi çapında yetişen değerli şahsiyetleri de vardır.

Bulgaristan Türkleri arasında yetişen böyle insanlar arasında önemli bir yere sahip olduğunu düşündüğüm bir şahsiyet bulunmaktadır ve onun adı Emrullah Efendi'dir.

Emrullah Efendi, kimdir ve neden kendisini önemli şahsiyetler arasında görmekteyim? Bu soruların cevaplarını aşağıdaki satırlarda vermeye çalışacağım.

Emrullah Efendi, 15 Nisan 1878 tarihinde Deliorman'ın göbeğindeki şirin ve güzel Yusufhanlar (Pristoe) köyünde dünyaya gelmiştir. Babası Feyzullah Hacı Hasan, aslen Malatyalı olup Osmanlı zamanında Şumnu yöresinde tahsildârlık yapmıştır. Bu esnada Yusufhanlar köyünden evlenerek oraya yerleşmiş ve ibtidâiye / ilkokul muallimliği yapmıştır. Oğlu Emrullah daha dokuz yaşında iken vefat eden Feyzullah Hacı Hasan, arkasında Peygamber talihli yetim evlâdını bırakmıştır.

Emrullah Efendi, on iki yaşına geldiğinde anasını da kaybederek öksüz kalmıştır. Ancak kendisinden büyük kardeşleri, ağabeyleri olduğu için onların himayesinde hayatın dikenli yollarında yürümeye başlamıştır. İlkokulunu köyünde hocalık yapan Muhsin Efendi'nin yanında ikmal etmiştir. Aynı zamanda birçok Deliorman çocuğunun yaptığı gibi, tatillerde gücü nispetinde çalışmış, büyüklerinde ziraat işlerinde yardımcı olmuştur.

O dönemde Silistre şehrinde, Osmanlı döneminden kalma medreseler vardır ve onların en meşhurları Ayvaz Paşa, Satırlı, Bayraklı Cami medreseleridir. Küçük Emrullah'ın ilmî kabiliyetini gören kardeşleri ve yakınları onu eğitim için zamanın tanınmış Silistre medreselerinden birisine göndermişlerdir.

Molla Emrullah, orada okuduğu sürece de tatil zamanında bostan pandarlığı, kiracılık (taşımacılık) ve Ramazan hocalığı yaparak okulunu devam ettirebilmek için maddî kazanç elde etmiştir.

Üstün bir başarı ile medresede dört yıllık eğitimini tamamlayınca Emrullah Efendi, ilim yolundaki serüvenine İstanbul Dârü'l-Fünûnu (İstanbul Üniversitesi) İlâhiyat Fakültesi'nde devam etmiştir.

Bu okulda iyi bir eğitim alarak 1913 yılının Şaban ayında aliyyülâlâ derece ile mezun olmuştur. Emrullah Efendi'nin İlâhiyat Fakültesi'nde öğrenim gördüğü sıralarda hocalarının bazıları şunlardır: Abdurrahman Şeref, Mustafa Asım, Hasan Fehmi, Hüseyin Avni, Ömer Hayri, Manastırlı İsmail Hakkı, Babanzâde Ahmed Naim.

Emrullah Efendi, İstanbul'da bulunduğu zaman zarfında devrin fikrî cereyanlarını, basın ve yayınını yakından takip etme imkânı bulmuştur. Orada "Sırât-ı Müstakîm" çevresinde toplanan münevverleri tanımış, Bulgaristan'a gelişinden sonra bile bu dergiyi okumuş ve okutmuştur.

Emrullah Efendi'nin aynı zamanda meşhur muhakkik âlimlerden ve son Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi'nin Ders Vekili ve Danışmanı olan Muhammed Zâhid el-Kevserî ile yakın ilişkileri olmuştur.

Emrullah Efendi, üniversiteden mezun olunca, kendisine Türkiye'de kalma teklifleri yapılmış, ancak o bu yapılan teklifleri reddederek memleketine dönmüştür.

Döndüğünde Bulgaristan Türklerinin kültür merkezi halindeki Şumnu'ya yerleşen Emrullah Efendi, Müşebekli (Müşebbekli) Medresesine müderris olarak tayin edilmiştir. Eğitime pek de elverişli olmayan medreseyi tamir edip yepyeni bir eğitim yuvasına çevirmiştir.

İstanbul'da tanıştığı yeni pedagojik usullerle eğitime başlayan Emrullah Hoca, çok geçmeden okulun yetersiz oluşu nedeniyle Medrese-i Aliyye olarak bilinen eski medrese binasını tamir ettirerek öğrencileriyle oraya geçmiştir.

Emrullah Efendi, ilk zamanlarda bu çalışmalarının karşılığında herhangi bir ücret de almamıştır. Fakat birinci Dünya Harbi'nin başlaması üzerine, Bulgaristan ile Türkiye aynı safta savaşa girmiştir.

Bu sebeple Bulgaristan Türklerine istedikleri orduda askerlik yapma hakkı tanınmıştır. Emrullah Efendi de askere alınarak orada önce tabur imamlığı, daha sonra da bölük vaizliği yapmıştır.

İşler sükûna kavuşunca, Emrullah Efendi tekrar Medrese-i Aliyye'deki müdürlük görevini üstlenmiştir. Bu arada daha Birinci Dünya Harbi öncesinde Bulgaristan Müslümanlarının dinî kadro ihtiyacını karşılayacak bir okul kurulması kararlaştırılmış ve savaş sonrasında bu okulun açılış çalışmaları başlatılmıştır.

Bulgaristan Müslümanları tarihinde bir devrim niteliğini taşıyan Medresetü'n-Nüvvâb açılması, 1922 yılının sonuna doğru gerçekleşmiştir.

Nüvvâb Medresesi'nin kurulması üzerine, Emrullah Efendi oraya müdür olarak atanmıştır. Sert ve ısrarlı bir kişilik sahibi olan bu zat, Nüvvâb'ta hem hocalık hem yöneticilik ve hem de öğrencilere babalık yapmıştır. Çok zor ve çalkantılı dönemlerden geçen okulun kapatılmayıp Türk toplumuna hizmet etmesi için gecesini gündüzüne katarak uyumlu bir şekilde çalışmıştır. O, gerektiğinde bazı mesai arkadaşlarıyla öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılamak için köy köy gezerek eli açık Müslüman halktan yardım toplamış, gerektiğinde de karşısına sopayla, bıçakla çıkan haddini bilmezlere karşı mücadele etmiştir. Okulda çıkan karışıklıklar sebebiyle birkaç ay görevden alınmışsa da, kendisine karşı yürütülen propagandaların aslının olmadığı tespit edilince yeniden görevine dönmüştür.

Emrullah Efendi, Nüvvab'ın açılışından 1941 yılında vefatına kadar okulda 19 yıl müdürlük yapmış, yirminci yılın da açılışını yapabilmiştir.

Nüvvâb okulu açılırken Tâlî/Lise ve Âlî/Yüksek kısımlarında ayrı birer müdür olacağı kararlaştırılmışsa da, bu gerçekte hiçbir zaman olmamış ve Emrullah Efendi her iki bölümü de başarılı bir şekilde yönetmiştir.

Ayrıca okulda değişik yıllarda, değişik sınıflarda çok üstün bir başarıyla şu dersleri de vermiştir: Arapça, Kelâm, Mantık ve Mecelle (İslâm Hukuku Prensipleri).

Emrullah Efendi, öğrencileri üzerinde kuşun yavrusu üzerinde titrediği gibi titremiş, onları dalâlete düşmekten, tehlikeli akımlara kaymaktan ve siyasî cereyanlara kurban gitmekten korumaya gayret etmiştir. Aynı zamanda, diğer daha alt seviyedeki medreselerin kapanmaması için de büyük mücadele vermiştir. Bu hususta, Şumnulu âlim ve eski Başmüftü Hocazâde Mehmed Muhyiddin Efendi'nin desteğini de alarak var olan medreselerin kapanmasını engellemek için, oralara yetişkin Nüvvab mezunlarını müdür ve müderris olarak göndermiştir. Özellikle Razgrad'da açılmış olan Feyziyye Medresesi'ni kapatmak isteyen din aleyhtarlarına karşı öğrencilerini hep uyanık tutmuştur.

Böyle aktif bir hayat yaşayan Emrullah Efendi, hizmet yolunda koşa koşa yorulmuş, ama mücadeleden geri kalmamış.

O, son anlarına kadar Nüvvâb'ın dertleriyle, Müslümanların eğitim işler ile meşgul olmuş ve bu yoldan pes etmeden Allah'ın rahmetine kavuşmuştur.

Bu muhterem insan, metin ve gayretşinas zât, 8 Ramazan, 1360/30 Eylül, 1941 tarihinde vazifesi başında "İrciî ilâ Rabbike/Rabbine dön..." emr-i ilâhîsine uyarak ruhunu Yaradan'a teslim etmiştir.

Cenaze namazına başta Hocazâde Mehmed Muhyiddin Efendi, Divân-ı Alî-i Şer'î Azâsı tefsir sahibi Mustafa Hayri Efendi, Şumnu Müftüsü Mustafa Sabri Efendi olmak üzere Nüvvab öğretim kadrosu ve daha birçok öğretmen, köylü, kasabalı dost ve sevenler katılmıştır.

Cenaze namazı, Çarşı Camii'nde kılınarak toprağa verilmiştir. Ardında kızları ve oğulları, yüzlerce talebesi ve sevdikleri kalan Emrullah Efendi'nin en büyük mirası ise kurup yaklaşık 20 yıl boyunca yönettiği ve böylece bir asra imzasını attığı Medresetü'n-Nüvvâb'tır.

Çünkü bu okuldan yetişen yüzlerce kişi sadece Bulgaristan Müslüman-Türk kültürüne hizmet ederek Müslüman-Türk kimliğini korumakla kalmamış, Türkiye'ye de ışık saçmıştır.

Emrullah Efendi'nin Nüvvâb vasıtasıyla hizmetleri kendisinin vefatından sonra da devam etmiş, zira bu okuldan mezun olan oğulları Mehmed Emrullah ve Abdullah Emrullah, bir de damatları Beytullah Şişman ve Yusuf Aliş onun hizmetini devam ettirmişlerdir. Hatta oğlu Mehmed Efendi ve damatları Beytullah ve Yusuf efendiler babalarının vefatından sonra okulda hocalık da yapmışlardır. Emrullah Efendi'nin oğulları, 1949-1951 göçünde, damatları da 1989'daki büyük göçte Türkiye'ye göç etmişler ve orada rahmet-i Rahman'a kavuşmuşlar, damadı Yusuf Aliş ise İstanbul'da ikamet etmekteydi (Hayatta ise Allah hayırlı uzun ömürler versin!)

Son olarak bir hususu da paylaşarak yazımı noktalamak istiyorum:

3-4 yıl önce, Nüvvâb mezunlarından olup 1990 yılında yeniden açılmasıyla Nüvvâb'ın ilk müdürü olan Osman İsmail hocama Emrullah Efendi'nin mezarını sormuştum. O da, mezarının "soya dönüş süreci" esnasında defnedildiği mezarlığın yerle bir edilmesi esnasında, bazı vefakâr Nüvvâb öğrencilerinin, müdürleri Emrullah Efendi'nin mezarını açarak fani bedeninden kalanları doğduğu Yusufhanlar köyündeki mezarlığa defnettiklerini söylemişti.

Ben de birkaç yıl önce mezarlığa gidip ruhuna bir Fâtiha okuyarak, bu değerli insanı yâd ettim.

Allah kendisine ganî ganî rahmet eylesin!

Vedat S. Ahmed,

Bulgaristan Yüksek İslam Şurası Başkanı

İlk maçımızı 3:1 kazandık. Bu tür turnuvalarda ilk defa galibiyet ile başlıyoruz. Ülke futbolumuz açısından şüphesiz mükemmel bir gelişme. Ama skor kimseyi yanıltmasın. Turnuvanın mutlak autsayderlerinden biri olan Gürcistan bizden çok daha net pozisyonlara girdi. Bu durum bizim defansın inanılmaz fazla kademe hatası yapmasından kaynaklandı. Ayrıca inanılmaz ağır ve monoton futbol oynadı bizim milliler...

Bu defans zafiyetlerine tedbir alınmazsa ve bu monoton oyun anlayışı ile devam edersek Çekya ve Portekiz bize fark atar.

Bu iki takım da tempolu ve hızlı futbol oynuyor. Gürcistan'a karşı yavaş futbol oynamamızın sebebi yoğun yağmur nedeniyle ağırlaşan saha olduğuna inanıyoruz. Teknik kapasitesi yüksek futbolcularımız bu sahada tam performans ile oynayamadıklarını varsayıyoruz ve diğer maçlarımızda çok daha seri ve atak futbol oynamamızı bekliyoruz.

Bunun dışında Montella defansa yönelik gerekli uyarıları ve tedbirleri alacağını düşünüyoruz. Yoksa üstte dediğimiz gibi kademe hatalarına devam edersek Portekiz de, Çekya da, Gürcistan'a benzemez, bizi kevgire çevirirler.

Bu uyarıları yaptıktan sonra, ne olursa olsun, ilk maçımızı kazanan milli takımımızı gönülden tebrik ediyoruz.

Hataları görüp gruptan 3:3 yaparak çıkmasını temenni ediyoruz, ki bu potansiyel milli takımımızda da var.

DİĞER YANDAN KEREM'İN SON SANİYE GOLÜ, BELKİ DE BİZİ BİR ÜST TURA ÇIKARACAK KADAR ÖNEMLİ BİR GOLDÜ

Turnuvada dörderli altı grup var. Son on altıya kalacak takımlar gruplarını ilk iki sırada bitirecek olanlar ve dört gruptan en iyi üçüncü takımlar olacak. Bu seçeneği tercih etmeyiz ve grubumuzu en kötü ihtimal 2. sırada bitirmek isteriz; ama en iyi üçüncü olabilmemiz için Kerem'in son saniyedeki golü averaj açısından hayati bir öneme sahip olabilir.

ARNAVUTLARA YAZIK OLDU. HIRVATİSTAN'A KARŞI SON DAKİKADA BİR PUAN ALMAYI BAŞARDILARA; AMA ASIL ALTI PUANI HAK EDİYORLARDI

Arnavutluk, ilk iki maçını da etkili oynadı. Hem İtalya, hem Hırvatistan'a karşı başa baş futbol oynadılar. Üstelik her iki karşılaşmada da öne geçmeyi başardılar. İtalya karşısında da Avrupa şampiyonalarının en erken golünü buldular. Ama tecrübe eksikliğinden her iki maçta da üstünlüklerini koruyamadılar.

İtalya'ya karşı da, Hırvatistan'a karşı da 2:1 yenik duruma düştüler. Neyse ki Hırvatistan'a son dakikada gol atmayı başararak beraberliği kurtarabildiler. Oysa oynadıkları futbol ile altı puan almayı hak etmişlerdi.

Arnavutluk iyi performans göstereceğini eleme gruplarında aldığı sonuçlarla işaretini vermişti zaten. Grubu lider bitirerek Avrupa şampiyonasına katılmaya hak kazanmışlardı. İlk iki maçta bir puan topladılar. Her şey son maça kaldı; ama onların da şansızlığı son maçlarını İspanya'ya karşı oynayacak olmaları. Burada tek şansları, yarın İspanya İtalya'yı yenerse son maça fazla asılmamaları olabilir...

EURO 2024'TE BİZİM FAVORİMİZ KİM?

Almanya'nın ev sahipliğinde başlayan Avrupa futbol şampiyonasının ilk maçları tamamlandı. Ev sahibi Almanya doğal olarak en büyük favori olarak gösteriliyor.

Almanya'nın yanı sıra yıldız kadroları itibarıyla Fransa ve İngiltere'de en az Almanya kadar favori gösterilen diğer ülkelerden.

Ama bizim favorimiz, bu ülkelerin hiçbiri değil. Kim bizim favorimiz? İspanya. İlk turların sonunda bize göre en kreatif;ama bundan öte en uyumlu takım futbolu oynayan İspanya...

Bunun dışında gönlümüzdeki favori, tabii ki, Türkiye.

По-късно в актовата зала, при топла и задушевна атмосфера, с широко участие на членовете на Управителния Съвет на дружеството се проведе ползотворен разговор.

Гостуващата делегация, обстойно запозна присъстващите с развоя на последните политически събития в България, а проф. д-р Емин Балкан от своя страна имаше възможността да разкаже за неразрешените проблеми на изселническата общност в Турция.

В края на деня, гостите от България, бяха приети и от Мустафа Бозбей, Кмет на Голяма Община Бурса.

Bunların önemli bir kısmının Bulgar isimli insanların olması çok dikkatimi çekti.

Bu kadar fazla Bulgar tarafından takip edilir olmak, belki de, gurur verici olabilirdi.

Ancak derin bir araştırma sonucu, beni şoke eden bir sonuç ortaya çıktı.

Bana arkadaşlık teklifinde bulunanların ekseriyeti, Bulgar ismi taşıyan Türklerdi...

Bu durum üzerine düşünürken yaşamış olduğum bir olay gözlerimin önünde yeniden canlandı.

1986 yılının kış aylarıydı.

Belene cehennem adasında baskı, şiddet, terör ve ağır yaşam şartları had safhadaydı.

Her ay, bu cehenneme bizleri gönderen DS elebaşları, nabız yoklamak, daha doğrusu canına tak deyip teslim olmak isteyenleri tespit etmek amacıyla adaya geliyorlardı.

Hiç unutmam, bu amaçla bizim ilimizden DS elebaşlarından Kazakov ve bir elemanı gelmişlerdi.

Bendenizi huzura çağırmışlardı. Bana birkaç soru yönelttikten sonra ve benim teslim olmaya asla niyetimin olmadığını anladıktan sonra şöyle demişti:

"Biz sizden ve sizden daha yaşlı nesillerden hiç bir şey beklemiyoruz. Siz, aldığınız ruhsal ve bedensel travmalar sonucu, bu dünyadan ayrılacaksınız. Sizin yerinize yeni nesiller gelecek. İşte bu yeni yetişen nesilleri biz öyle yetiştreceğiz ki, onlar hiçbir zaman onlara giydirdiğimiz Bulgarlık gömleğini çıkarmak istemeyecekler..."

O an kendi kendime, bu adam rüya görüyor, hayal görüyor demiştim.

Oysa hayal görenler bizler imişiz. Düşünebiliyor musunuz, bugün, 1984-1989 yılları arasında yaşanan o vahşeti, sadece Türk olduğumuz için bize yaşatılan acıları, insanlarımızın önemli bir bölümünün hiç umurunda bile değil...

Bu günkü durum tamamen bunu kanıtlıyor. Ne yazık ki, gelmiş olduğumuz nokta hiç iç açıcı değil.

Mesela, aileler çocuklarının ana dilde yazmayı ve okumayı öğrenememelerini hiç dert etmiyorlar...

Dört yıl önce, Tuna boyunda (Rusçuk ili) bazı Türk köylerini ziyaret etmiştim.

Ailelerin çoğunda anne babaların, çocuklarıyla ve kendi aralarında sadece Bulgarca konuştuklarına şahit olmuştum.

Geçenlerde bir yazıyı hem Türkçe, hem de Bulgarca olarak paylaşmıştım.

Türkçe olanı, bir günde 11, Bulgarcasını ise 296 gören ve "tıklayan" olmuştu.

Bu tür üzücü örnekler çoğaltılabilir.

Her geçen yılla, durum daha da vahim hal alıyor.

Bizim insanlarımızın, kendi Türklüğünden ve manevi değerlerinden hızla uzaklaştıkları, artık herkesin malumudur.

Buna kim veya kimler dur diyebilir?

Her şeyden önce yasal bazı önlemler alınmalıdır.

Türkçemiz, mutlaka, ama mutlaka, 1973 yılına kadar olduğu gibi, zorunlu dersler arasına alınmalıdır.

Bir hafta sonra Bulgaristan'da genel seçimler var.

Seçimlere giderken soydaşlarımızın oylarına talip olan çok siyasi parti var.

Ancak bunlardan hiç birisi Türk kardeşlerimizin ayaklar altına alınan azınlık hakları konusunda tek bir kelime söylemiyor...

İnsan, ister istemez kendine şu soruyu soruyor:

"Acaba, bütün siyasi partiler arasında Türk azınlığının, zamana yayarak yok etme anlaşması mı var?"

Böyle olmasaydı, Zorla Bulgarlaştırma Süreci'nin mimarları hiç bir ceza almadan kurtulabilirler midi?

Türkiye ile Bulgaristan arasında, Türkiye'deki göçmenlerle, Bulgarstan'daki Türkler arasında güya köprü görevi yaptıklarını iddia eden göçmen dernekleri, acaba bu konuların çözümü için neler yapıyorlar?

Bu günlerde, Bulgaristan'dan bol bol misafir karşılıyorlar.

Yukarda üzerinde durduğumuz konular hiç gündeme geldi mi?

Bulgaristan, bir avuç Bulgarın bulunduğu ülkelerde, kendilerine azınlık statüsü verilmesini sağladı.

Büyük bir etnik Türk topluluğu bulunan Bulgaristan, buna katiyen yanaşmıyor.

Neden, acaba?

Ahmet Yılmaz

Değişime Devam Partisi ( Продължаваме Промяната) lideri Kiril Petkov'u ve aynı partinin milletvekili adayı Akademik Nikolay Denkov'u, Balgöç Başkanı Prof. Dr. Emin Balkan, derneğin bahçe kapısında güler yüzle karşıladı.

Dernek binasının büyük salonunda, yönetim kurulu üyelerinin geniş katılımıyla, sıcak ve dostane bir atmosferde yararlı bir sohbet gerçekleştirildi.

Konuklar, Bulgaristan'daki son siyasi gelişmelere değinirken, Prof. Dr. Emin Balkan, göçmen camiasının çözüm bekleyen sorunlarını ve önerilerini , kendilerine iletme fırsatı yakalamış oldu.

Bu ziyarete ulusal medya kuruluşları büyük ilgi gösterdi.

Daha sonra Bulgaristan'dan gelen misafirler, Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey'yi de ziyaret ettiler.

Belene kampının kuruluşunun 74.ncü anma yılını büyük bir acı ve hüzünle anarken, geçen asrın ellili ve altmışlı yıllarında, komünist ideolojiyi kabullenmeyen binlerce vatandaş buraya sürgün edilmiş, yüzlercesi işkenece görerek fahşice öldürülmüştür.

Seksenli yıllarda, katil Jivkov yönetimi tarafından Türklere uygulanan asimilasyon politikaları nedeniyle, sadece 1984 yılının sonuna doğru, bu ölüm adasına 550 Türk kardeşimiz, ana diline, dinine ve inancına sahip çıkmak istediklerinden dolayı, sürgün edilip kapatılmıştırlar.

1987 yılında, benim yaşadığım Gölcük köyünden ( Cebel ) Belene adasına sürgün edilen komşularımız Mustafa Yakup (Gara Kaptan), Remzi Halil, Muhammet Bekir ve Tasim Ahmet'i, aileleriyle görüşmelerini sağladığımda, ben de Belene'yi ziyaret ettim ve gördüğüm o korkunç manzaralar karşısında, insanın tüyleri ürperiyordu.

Aylarca ve yıllarca, bu işkence adasında tutulan bütün şehitlerimizi, bugün rahmetle anıyor, gazilerimizin önünde saygıyla eğiliyorum.

Son dönemde, Bulgaristan' da yaşanan siyasi gelişmeler ve ekonomik istikrasızlık, bizleri fazlasıyla kaygılandırmakta.

Çünkü milli kahramanımız Nuri Turgut Adalı'nın zindanlarda geçen ömrü ve verdiği çetin mücadele unutulmuş.

Dünyaca ünlü sporcumuz Naim Süleymanoğlu'nun, " Bana dayatılan Naum ismini kabullenmiyorum!" deyip ana vatanımız Türkiye Cumhuriyet'ne iltica etmesi unutulmuş.

Kaygılarımız ve hüznümüz ise, bizlere zulmedenleri kınamak yerine heykelleri dikilmesinden kaynaklanmakta.

Yetişen yeni jenerasyon gençlerimizin, yakın tarihimizi ve akabinde cereyan eden trajik olayları fazla umursamaması ve unutması, hatta bunları gündeme getirenleri birer vatan hayini olarak damgalamaları, bizleri gerçekten derinden yaralamakta.

Sadık Yılmaz,

Balgöç Genel Başkan Yardımcısı

Anma törenine çok sayıda mağdur ve yakınlarının yanı sıra, Türkiye'nin Sofya Büyükelçisi Mehmet Uyanık da teşrif ettiler.

Törende Kur'an tilavetini dinlerken, mutluluğum tarif edilemezdi.

Zulüm adasındaki emniyet yetkililerinin "Kemikleriniz, bu adada çürüyecek!" sözlerini hatırladım.

O zaman biz de onlara "Bir gün bizim yerimizde sizler burada olacaksınız!" diyorduk.

Onları buraya atacak adalet henuz tecelli etmedi, lâkin biz Müslümanlar olarak burada Kur'an okutarak huzur bulduk.

Gün geldi hesap döndü. Artık ölsek de gam yemeyiz.

Maksat hasıl olmuştur. Sen büyüksün ya Rabbi!

Mehmet Türker,

Belene Adası

Написано от Христо Христов

Сряда, 22 Май 2024

Писателката Теодора Димова, специален гост на тазгодишното поклонение в памет на жертвите на концлагера „Белене“, е убедена, че събитието допринася за преосмислянето на тоталитарното комунистическо мислене

Броени дни преди годишното поклонение в памет на жертвите на тоталитарния комунистически режим в концлагера „Белене“ на 1 юни 2024 г. на дунавския остров Персин тазгодишният специален гост на събитието писателката Теодора Димова отговаря в ексклузивно интервю за desebg.com на въпросите на журналиста Христо Христов, един от хората в Инициативната група, обединила личности и организации, които работят безвъзмездно и доброволно за подготовката на възпоменателното честване.

Уважаема г-жо Димова, тази година вие сте първият специален гост от средите на интелектуалците на годишното поклонение в памет на жертвите на тоталитарния комунистически режим в концлагера „Белене“, след като през 2023 г. организаторите поканиха една важна и работеща българска институция – Комисията по досиетата с нейния председател Евтим Костадинов. Как приехте този избор и поканата за участие в това възпоменателно събитие?

– Приех поканата с голяма отговорност, но и с чувството, че не съм достойна за нея. Защото самият факт да си на това място на страданието и на несправедливостта, е изпитание. Като че ли духът на самите жертви ни кара да преминем през това изпитание, за да станем по-силни. Тази мрачна страница от нашата най-нова история трябва да бъде прочетена и осмислена и се надявам поклонението ни да допринесе за това.

Кога за първи път чухте за лагера „Белене“ и при какви обстоятелства?

– Много отдавна, още преди 10 ноември. Моят скъп вуйчо, брат на майка ми – Тодор Бушев, ми говореше за лагерите, за изселванията, за жестокостите и перверзията на властта. След това ми казваше на никого да не казвам за тези неща, защото е опасно. Моето поколение носи този синдром на шизофренно раздвояване. Не вярвах на пропагандата, която ни обливаше отвсякъде, но не знаех и дали всичко, което ми разказва вуйчо ми, е истина.

Сега след толкова години ви предстои да стъпите на остров Персин, да бъдете на Втори обект, където през 1949 г. комунистическият режим е създал лагера. Да се срещнете очи в очи с оцелели лагеристи и с родственици на жертви на лагера, които вече не са между живите. Какво е усещането ви за това място преди да го посетите и за срещата с такива хора?

- Усещането ми е за безсилие – че не мога да облекча или да наваксам онова, което те и техните близки са претърпели. Усещането ми е за гняв – че всеки един от нас го е допуснал, че всички ние сме виновни. Както казва Цветан Тодоров в книгата си „Тоталитарният опит”: „В тези страни всеки, макар и в много различни степени, е страдал от режима и едновременно с това е допринасял за неговото утвърждаване. Ето защо след рухването му населението бързо се поддаде на усещането, че е по-добре ”да обърне страницата”, преди дори да си направи труда да я прочете. Само няколко смели историци и интелектуалци устояха на това изкушение. Впрочем щетите, причинени от дългото господство на този режим, са дълбоки. Те не се отнасят само до политическите свободи или до принципите на справедливостта, които могат да бъдат възстановени сравнително лесно. Лъжливият, лицемерен характер на комунистическата пропаганда е задушил трайно грижата за общото благо, социална солидарност, а и доверието в закона. Кухо кънтящите принципи са довели до масов цинизъм и егоизъм.“ Ние като общество трябва да прочетем тази страница, колкото и да е болезнено и нелицеприятно. Само тогава ще можем да изкореним „масовия цинизъм и егоизъм”, само тогава ще можем да избегнем нови кризи в бъдеще. Иначе ще живеем с всички последствия от една непочистена рана.

Вие сте писател, който много сериозно застъпва в творчеството си проблемите с комунистическото минало и със съдбата на неговите жертви. Какво ви подтиква да правите това, който е началният импулс, основната причина?

– В моето семейство няма пряко засегнати, репресирани и изселвани хора. Но за косвена жертва на този режим смятам баща ми Димитър Димов. Охулването и обругаването на неговия роман „Тютюн” в началото на 1952 г. е реален линч върху неговия автор. Обвинен е в най-тежките години на сталинския режим във всички възможни идеологически грехове. Да, той преработва романа, добавя нови 250 страници, но за сметка на това престава да пише. Чувствал е, че тези 250 страници не са от него. И не написва друг роман през следващите 15 години. Умира в най-зрялата и ползотворна за един писател възраст – на 56 години. Майка ми остава вдовица на 35 години. Аз оставам полусирак на ранна детска възраст. Българската литература загубва вероятно най-големите си ненаписани романи. Може би от тези дълбини идва импулсът да пиша на тези теми и изобщо да пиша.

В романа си „Поразените“ героините ви са три жени, които се сблъскват с терора и ужаса на комунистическия режим веднага след 9 септември 1944 г. Това обаче са образи, които са силни в своята слабост и въпреки пораженията на диктатурата духът им е останал несломим. Разкажете как се спряхте на тях, как се роди тази история?

– Беше много опасно да се захвана с тази тема. Има доста примери, когато на тази тема се пише без позиция. Да се разказва за един исторически период, към който имаш съвсем категорично отношение, е вървене по тънък лед, който всеки миг може да се пропука, защото художествеността може да се окаже предпоставена, публицистиката може да измести фикцията, идеологизирането може да пречупи литературата. Слава Богу, разбрах го в самото начало и инстинктивно като писател се вкопчих в образа на жените, заживях на мястото на всяка една от тях, представях си как те не са знаели нищо от онова, което ще им се случи, как метафизичното зло изведнъж, без предупреждение ги връхлита, интересно ми беше как реагира всяка една от тях – успяват ли да се съхранят или се поддават, или се пречупват. Някои устояват, други не. Не можем да обвиняваме никого, защото не сме били на тяхно място. Можем единствено да си представяме как ние бихме реагирали, ако бяхме на тяхно място. И това вкопчване в трите героини и в детето Александра много ясно се усеща през целия роман. Това вкопчване, както аз го наричам, ме спаси от капаните, които са на всяка крачка, когато се пише за онзи период.

Само преките потърпевши от комунистическите репресии и техните семейства ли са жертвите? Вие застъпвате тезата, че не само всички родени преди краха на комунистическата система през 1989 г. в България, но и след това са поразени от тоталитарната машина. Къде, според вас, днес може да видим пораженията на комунистическото минало?

– Както казва Цветан Тодоров – навсякъде. Но първо в самите нас. Тези поражения се скриха много надълбоко в душите ни, от време на време избухват. Отличителните им признаци са дивашката омраза, патологична агресия, цинизъм, егоизъм, алчност, безочливост, лицемерие – все неща от онази епоха, все същите бесове, които вилнеят и с които не можем да се справим. И една от причините е, че ние заровихме тази тема под пепелта на времето. А тази пепел е от изпепелените души на поколенията, преживели страданията.

Последната ви книга „Не ви познавам“, която спечели наградата на „Хеликон“ за най-продаван роман за 2023 г., е продължение на романа ви „Поразените“. Какво е посланието на тази ваша последна творба?

– Трудно ми е да резюмирам посланието в едно изречение. Изкушенията се появяват за всеки човек. Появяват се и за Александра, детето от „Поразените”, което вече е зряла жена. Как реагираме на тези изкушения? Поддаваме ли се, познаваме ли себе си достатъчно добре, сигурни ли сме в себе си или във всеки от нас има тъмна зона, в която бродят бесовете? За мен беше огромно предизвикателство да напиша този роман. Защото той разказва за всичко, през което всички минахме през последните години – ковид пандемията, социалните трусове, които и до днес продължават, руската агресия в Украйна. Това са три катастрофи, които последователно се стовариха върху нас, оставиха ни без дъх и без нерви. „Не ви познавам” се опитва да изговори и да осмисли тези катастрофи. В образите на романа са синтезирани проблемите, за които стана дума в нашия разговор.

В едно от скорошните си медийни участия, имам предвид участието ви по Би Ти Ви на 1 май 2024 г., вие засегнахте един много сериозен проблем – проблема за нашата памет, как я пазим и как я защитаваме от посегателства. Защо е важна паметта в контекста на разговора за тоталитарния комунистически период в България и неговите зависимости, оказали влияние през прехода към демокрация? До какви подводни камъни може да отведе незнанието за историята ни за случилото се през 1944-1989 г.?

– Както казва Цветан Тодоров – до нови катастрофи. Без паметта новите поколения са оголени, без защита, без имунен механизъм, те могат да станат нова, много лесна жертва на същото зло, само че със сменен дрескод. В същността си то остава винаги едно и също, сменя само външния си облик. А в конкретни измерения – нека да видим как наследниците на палачите реставрират паметника на Бузлуджа, а мемориалът на остров Персин очаква личните усилия на група единомишленици, за да бъде превърнат в мемориал.

Според вас на какво се дължат тези проблеми? На непроведената декомунизация в България или на наследения тежък комунистически манталитет? И или на непрекъснатата обвързаност на определени среди в България с Кремъл?

– Разбира се и на трите причини, които са свързани, произтичат една от друга и една друга се обуславят. Случайно ли е, че само в нашата от бившите комунистически държави не се проведе реална декомунизация и лустрация? През всичките години на прехода се повтаряха идни и същи полуистини, всичко се вършеше наполовина. Последното такова закъсняло и половинчато действие беше свалянето на фигурите на монумента на окупационната червена армия и заканите те да бъдат възстановени. През ХХІ век да защитаваш един сталинистки паметник и да твърдиш, че се бориш за демокрация – това очевидно са несъвместими неща. За много хора у нас т. нар. „друга гледна точка“ е единствената гледна точка. Тя се е превърнала в мироглед и този мироглед се е окопал в тоталитарното минало.

Връщам ви към предстоящото честване на „Белене“. С ваше участие е организирано и съпътстващо събитие – среща-дискусия „Тоталитаризъм, жертви, памет“, която ще се проведе в читалището „Христо Ботев 1892 г.“ на гр. Белене от 17. 30 часа на 31 май 2024 г., в деня преди годишното поклонение. Какви са вашите очаквания за тази среща-дискусия?

– Очаквам на честването да се съберем съмишленици и така дискусията да се проведе приятелски, братски и задълбочено. Очаквам да присъстват някои от малцината останали живи лагеристи и да разкажат са своите страдания, за ужасите, които са изживели. Срещала съм се няколко пъти с такива хора и изпитвам преклонение пред техните съдби. Надявам се споделянето на трагизма да ни вдъхнови да пренесем паметта за него към следващото поколение.

И на финала на нашия разговор може ли да „издадете“ какво подготвяте за самото поклонение като специален гост?

– Обмислям текста, който ще прочета – не трябва да е дълъг, но трябва да бъде силен. Трябва да бъде като изкупление. Може би ще споделя и някои от детските си спомени за това, което ми е разказвал вуйчо ми, защото той ми е отворил очите за това, което в „Белене“ ще видим на живо.

Благодаря ви за този разговор!

desebg.com

Halkın talepleri, 1984'te zorla değiştirilen eski isimlerinin iadesi yönündedir.

Mayıs 1989'da komünist Bulgaristan'da olağanüstü bir şey oldu: rejime karşı büyük protestolar tertiplendi.

Bunlar Sofya'da olmuyordu. Binlerce etnik Türk, başkentten uzak köy ve kasabalarda protesto gösterileri yaptı.

Zorla değiştirilen isimlerini geri istiyorlardı.

Buna cevaben, Bulgaristan'dan sınır dışı edildiler.

"25 Mayıs'ta Dobriç kasabamızda yerel Türk ahalisi barışçıl bir protesto düzenledi ve tek slogan "İsimlerimizi istiyoruz!" oldu.

Babam daha çok erken saatlerde, polisler tarafından gözaltına alınarak hapsedildi, annem ise öğretmenlikten ihraç edildikten sonra çalıştığı fabrikada bir odaya kilitlendi.

Birkaç gün sonra artık babamı hiç göremez olduk, tutuklandığı elbiselerle, Türkiye'ye sınır dışı edilmişti.

On gün sonra anneme, kız kardeşime ve teyzemize pasaport verdiler. Annem giderken beni uyarmıştı, buzdolabını ve lavoboyu temizledim, dairedeki pencerelerin kapalı olup olmadığını kontrol ettim, muslukları kapattım, kapıları kilitledim ve evden son çıkan ben oldum..."

Bu sentezlenmiş anlatım, bugün Stuttgart'ta yaşayan ve çalışan Nesrin Filiz'e aittir.

1989 yılında, 300.000'den fazla Bulgaristan Türkünün vatanlarından sınır dışı edilmelerinin nasıl gerçekleştiğini anlatıyor.

"1989 Mayıs protestoları" veya kısaca "Mayıs olayları", o dönemin olaylarını belirtmek için kullanılan ifadelerdir.

O dönemde beş yıl boyunca Türklerin ve Müslümanların doğum adları, din, geleneksel kıyafet ve ana dilinde konuşma hakları yoktu.

Diana İvanova

Dönemin diktatörü Todor Jivkov liderliğindeki rejim, Türkleri isim değiştirmeye zorladı.

Türkçe konuşanlara para cezaları verildi.

Mezar taşlarındaki Türkçe isimler silindi.

Türklerin dini vecibelerini yerine getirilmesine izin verilmedi.

İnsanlık tarihinin kapanmayacak olan yarası, Belene Kampları'nda keyfi uygulamalar ile Türkler hapsedildi, işkence gördü.

Bulgaristan hükümetinin yaptığı, bu zalim uygulamalara karşı soydaşların yaptığı barışçıl ve haklı protestolarda onlarca soydaş şehit oldu.

Binlercesi Belene Kampları'nda tutsak edilerek işkence gördü, öldürüldü.

Bu zulümler artarak devam etti.

Tarihler 24 Mayıs 1989'u gösterdiğinde, bu asimilasyon uygulamalarına direnen vatandaşlarımız, Bulgar hükümeti tarafından evlerini, bahçelerini, anılarını, sevdiklerini, kardeşçe yaşadığı dostlarını geride bırakmaya zorlanarak Ana vatan topraklarına göç etmeye başladı.

Haziran-Temmuz-Ağustos 1989 döneminde yoğunlaşan göç trafiği, 1 yılda 345 bin 960 kişinin Türkiye'ye gelmesiyle sonuçlandı.

1989 Zorunlu Göçü, sadece Bulgaristan Türklerinin tarihi açısından değil, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde Avrupa tarihi açısından değerlendirildiğinde de kıtanın en büyük kitlesel göç dalgası özelliğini taşıyan insani trajedilerinden biri oldu.

Bu trajedinin 35. yılında, asimilasyona karşı haklı direnişte şehit edilen tüm soydaşlarımız rahmetle anıyoruz.

Uzun yıllar milli, dini ve kültürel değerlerinden mahrum kalan Bulgaristan Türkleri geçmişte yaşadıkları acı tecrübeler sonrasında varlıklarını devam ettirebil­mek için büyük fedakârlıklara katlanmışlardır.

Bugün de Bulgaristan Türklerinin birçok sorunu bulunmaktadır.

Bulgaristan'da demokratik bir rejimin yerleş­mesi ile birlikte Türkler rahat bir nefes almış, seçme seçilme, Türk isimlerini kullanma, kısmen de olsa ana dilde eğitim gibi haklar Türklere verilmiştir.

Türklere verilen haklar her gün genişletilmiş ve günümüzdeki halini almıştır.

Ancak burada göz ardı edilen bir durum söz ko­nusudur.

Türklere birçok hak verilirken milli kimlikleri ve milli adları henüz verilmemiştir.

Bulgaristan Türkleri, Bulgaristan yasalarında sosyalist dönemin tanı­mı ile yer almaktadır.

Günümüzde Bulgaristan Türkleri, Todor Jivkov'un yasalaştırdığı gibi, “Dilleri Bulgarca Olmayan Vatandaşlar” olarak Bulgaristan yasalarında yer almaktadır.

Bu tanıma girecek birçok halk Bulgaristan'da ya­şamaktadır.

Dolayısıyla, bu kavram yeterli bir kimlik tanımlaması sunmamak­tadır.

Diğer üstünde durulan kavram ise “Bulgaristan Müslümanları” ifadesi­dir.

Bu kavram da Bulgaristan Türklerini ifade etmeye yeterli değildir.

Çünkü Bulgaristan'da binlerce Hristiyan Gagavuz yaşamaktadır.

Dolayısıyla, bu kav­ramın kabul edilmesi, Anadolu Türkçesine en yakın Türkçeyi konuşan binler­ce öz ve öz Türk'ü inkâr etmek olacaktır.

Bulgaristan'daki Türkçe eğitiminin günümüzdeki durumuna göz atacak olursak durum son derece vahimdir.

Türk okullarını, Türk öğretmenlerini bir ta­rafa bırakın, Türkçe dersi bile yok denilebilir...

Bulgaristan Anayasası'na göre azınlıkların ana dilde eğitim görme hakkı vardır.

Fakat yasanın uygulanma şekli tam anlamı ile bir aldatmacadan ibaret­tir.

Yürürlüğe göre, Bulgaristan'da okuyan her öğrenci okuluna kişisel müraca­atta bulanarak müfredat dışı ana dilini öğrenebilir.

Buradaki can alıcı olan nok­ta, ana dilde, yani Türkçe eğitimin müfredat dışı tutulması ve ders saatlerinin dışında bırakılmasıdır.

Türkçe eğitimin önündeki diğer bir gizli engel ise, ana dil eğitiminin “seç­meli yabancı dil eğitimi” olarak alınabilmesine dair yönetmeliktir.

Bu durum­da, Türk çocuklarının kendi dillerini yabancı dil olarak öğrenmeleri istenmek­tedir.

Ayrıca Türkçe dili dersinin karşısına İngilizce ve Almanca gibi kullanılırlığı fazla olan Avrupa dilleri konularak bir tercih karmaşasına sokulmaktadır.

Kültürel gelişmenin temeli şüphesiz eğitim ve öğretimdir.

Eğer Bulgaris­tan Türklerinin var olma mücadelesinin başarıya ulaşmasını istiyor veya Bul­garistan Türklerini, Avrupa Hunları, Peçenekler ve Kumanlar gibi sadece tarih kitaplarından okumak istemiyorsak, Bulgaristan'da kültürün temeli olan eğitim ve öğretimi geliştirmek zorundayız.

Bir diğer sorun ise işsizliktir.

Bulgaristan'da işsizliğin en çok hissedildiği bölgeler, genellikle Türklerin yoğun olarak yaşadıkları bölgelerdir.

Bulgaristan'da yaşayan Türk nüfusunun büyük bir kısmı tarım kesimin­de çalışmaktadır.

Ancak topraklarından yeterli verimi alamadığı gibi, yeterli geliri de elde edememektedir.

Bu nedenle Batı Avrupa'nın birçok yerine çalışmak için gitmek zorunda kalmakta ve kültürel erozyona uğramaktadırlar.

Diğer yanda, Avrupa Birliği fonlarından yararlanmada Bulgaristan Türkleri çok yetersiz kalmıştır. Bu fonla­rın hangi sektörlere ayrıldığı ve nasıl yararlanılacağı konusunda bilgilendiril­meleri ve desteklenmesi şarttır.

Bulgaristan Türklerinin sorunlarını çözmek öncelikle Bulgaristan Parlamentosu'nun görevidir.

Bunun yolu, Bulgaristan Türklerinin Bulgaristan ve Avrupa Parlamentoları'nda daha çok sayıda temsil edilmeleri ve özlük haklarından taviz vermeden, Bulgar kardeşleriyle birlikte güçlü, gelişmiş bir Bulgaristan için çalışmalarından geçmektedir.

9 Haziran 2024'de gerçekleşecek olan seçimlerde, Bulgaristan Türklerinin demokratik haklarına sahip çıkmaları, birlik beraberlik içinde bölünmeden tek çatı altında buluşmaları gerekmektedir.

Ne kadar çok milletvekili çıkarabilirsek sesimiz daha gür çıkacak, sorunlarımızı güçlü bir şekilde dile getirip çözüm yollarına ulaşabileceğiz.

Bulgaristan Türklerinin 35 yıl önce yaşanılanları unutmayarak; demokratik haklar konusunda hak ettikleri standartlara kavuşmaları en büyük beklentimiz ve temennimizdir.

Güçlü bir sivil toplum kuruluşu olan BAL-GÖÇ' te üzerine düşen sorumluluğu almaktan, Bulgaristan Türklerinin sesi olmaktan, geçmişte olduğu gibi, şimdi ve gelecekte de geri durmayacaktır.

Prof. Dr. Emin BALKAN,

BAL-GÖÇ Derneği Genel Başkanı

Takriben 450-500 yıl kadar önce atalarımızın yurt yapmaya başlayıp, tam 500 yıl ikametten sonra terketmek mecburiyetinde kaldıkları, kulaktan dolma bilgilerle kendimizi bildik bileli, büyüklerimizden duyduklarımızla hayalimizde canlandırmaya çalıştığımız atalar yurdumuz Deliorman'a seyahati çoktandır istiyordum. Hatta yanıma seyahat arkadaşları aramıştım.

Deliorman ( Ludogorie), aşağı Tuna Ovası'nda, Rusçuk, Razgrad, Silistre, Şumnu ve Hacıoğlu Pazarcık şehirlerini de içine alan ve Türklerin bir zamanlar çok yoğun olarak yaşadığı geniş bir bölgedir.

Yerli halk tarafından böyle adlandırılmasının sebebi ağırlıklı olarak meşe, gürgen ve kızılcık ağaçlarının karışımından oluşan çok sık ve geçit vermez ormanlarla örtülü olmasından ileri gelmektedir.

Bölge, tarihte pehlivanları ile ün yapmıştır. Dünyaca ünlü Deliormanlı güreşçiler arasında Koca Yusuf, Ahmet Kara, Kurtdereli Mehmet Pehlivan, Kel Aliço ve Efrahim Kamberoğlu başta gelir.

Genelde Konya - Karaman civarından gelen Türkler ve Balıkesir civarından yörükler bölgeye yerleştirilmiştir.

Hayalimdeki Şamanköy ve çevresindeki yerleşimlerle, akrabalarımızın olduğu yakın köyler hakkında derlediğim bigilerle bir liste hazırladım. Eşimin ve evlatlarımın teşviki ile gerekli hazırlıkları yaparak beklemeye ve fırsat kollamaya başladım. Konaklama ve yeme içme hakkında araştırmalar yaptım.

Yurtdışı görevinden dört hafta izinli gelen küçük oğlum Yasir'in de benimle beraber seyahat etmek arzusu beni heyecanlandırdı. Uzun bir seyahat olamayacağı belliydi.

Nihayet, 21.08.2019' da yola çıkmaya karar verdik. Konaklama, yeme içme, güzergah hazırlıklarını yaptım. Hedefimdeki birinci yer Şamanköy'dü ( Bardokva ). Aile fertlerimizden dedemin dedesi İnce Molla Hüseyin, buraları 1875-76 yıllarında terk etmiş. Dedem Hacı Ramazan'ın babası Salih o zamanları henuz 13 yaşında imiş.

Görmek istediğimiz diğer köylerin arasında Duraçköy (Ludogortsi), Kılıçköy (Nojarovo), Abdülköy (Bogdantsi), Kıdırköy gibi yerleşim yerleri yer alıyordu. Ayrıca Şumnu, Razgrad, Kemallar (İsperih), Tutrakan, Silistre ve Rusçuk görülecek yerlerdi.

Birinci Gün. 21.08.2019, Çarşamba.

Sabah sekizde Denizli Yenişehir' den ben, eşim, oğlum ve kızım özel aracımızla hareket ettik. Kaptanımız oğlum Yasir, uzun yol tecrübeli birisiydi.

Buldan, Alaşehir, Akhisar, Susurluk, Balıkesir, Bandırma yoluyla Biga'ya ulaştık. Yolda Manyas gölü kenarından geçerken Kuş Cenneti Milli Parkı levhasını gördük. Uğramadan geçemedik. Burada 266' ü aşkın kuş türü ile 23 balık türünün bulunduğunu öğrendik. Manyas gölünde tespit edilen balık türlerinin bazıları sazan, yayın, turna, tatlısu kefali, filise, gümüş, havuz balığı, tatlısu kolyosu, kayabalığı ve kızılkanat. Yapılan araştırmalarda göl ve yakın çevresinde 4 tür semender, 6 tür kurbağa, 4 tür yılan, 2 tür kertenkele ve 2 tür kaplumbağanın bulunduğu kaydedilmiştir.

Daha sonra Biga'da kısa bir ihtiyaç ve alışveriş molası yaptık. Çardak'tan Gelibolu'ya geçelim derken çile başladı. Eyvah, gurbetçilerimizin dönüş günlerine denk geldik. Çile erken başladı. Feribot kuyruğunda adım adım gidip, 2.5 saat bekleyerek gemiye binip nihayet Çanakkale Boğazı'nı geçtik.

Uzunköprü üzerinden akşam üzeri Babaeski'ye vasıl olduk. Planımız üzere burada hısım ziyareti yapıp geceledik.

İkinci gün, 22.08.2019, Perşembe.

İlk istikametimiz Kırklareli. Kırklareli Müftümüzü, 2019-Hac dönüşü sebebiyle ziyaretimizin ardından, kendisinin delaleti ile Bulgaristan'ın sınır bölgesi olan Burgaz ve diğer yöreleri iyi bilen, Kırklareli'nde İmam-Hatip olarak görev yapan ve bir takım cami hizmetleri için sık sık Bulgaristan'a gidip gelen, adaşım Emin Bıyıklı Hocamızdan çok faydalı bilgiler aldık. Giriş çıkış, yol durumu, sınırda yapılan işlemler vs. hakkında kafamızdaki tüm soruların cevaplarını aldık.

Böylece Dereköy sınır kapımıza doğru yöneldik. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı ve gurbetçilerimizin dönüş trafiğine denk geldik. Dereköy'de 4.5 saat kuyrukta sıramızı bekleyiverdik.

Sınırın, bu yörede Istranca Dağları'ndan geçmesi nedeniyle, Türkiye ve Bulgaristan tarafı geniş ormanlık alanlarla doluydu. Ama seyahatimiz boyunca özellikle dikkatimi çeken, yol kenarlarında yoğun şekilde bulunan meyve ağaçları ve akasya ağaçlarıydı. Hatta diyebilirim ki, çoğu yerde akasya ormanlarından geçtik. Ağaçlardan oluşan tünellerden seyahat ediyorduk; ama Türkiye'nin o güzelim gidişli gelişli, asfalt otoban gibi yollarını bulamadık.

Malko Tırnovo (Tırnovacık) Krushevets güzergâhını izleyerek küçük kasaba ve köylerden geçerek Burgaz'a ulaştık. Burgaz, Bulgaristan'ın en büyük dördüncü şehriymiş. Araçla kısa bir şehir turu atarak yolumuza devam ettik. Bu gün Razgrat'a varmayı planlarken Burgaz üzerinden ancak Aytos'a kadar varabildik ve burada gecelemeye mecbur olduk.

Aydos, Bulgaristan'ın doğusunda, Burgaz ilinde bulunan bir ilçedir. Karadeniz Kıyısı'na 15 kilometre uzaklıkta bulunmaktadır. Dağlık bir alanda bulunur. Nüfusu 25.000 civarında. Nüfusun önemli kısmını Türkler oluşturmaktadır.

Akşam namazımızı Konyalı bir görevli imamımızın ardında kıldık. Burada mevcut üç camiden sadece bu cami kalmış, maalesef. Aytos'da müftülük çalışanı Hüseyin Aga ile tanışmak, muhabbetleşmek varmış nasipte. O, yaşlı başlı haliyle bizimle ilgilendi ve koşturdu.

Sabah kahvaltısında, bir Türk börekçinin nefis peynirli börekleri ve çay güzel gitti. Burada ve çevredeki Türk yoğunluğunun göstergesi Aytos-İstanbul arası günlük otobüs seferlerinin olmasıdır.

Yeniden yola koyulduk. Buraları tamamen Türk bölgesi. Minareleri sayma imkanı yok. Yol kenarında, içinden geçtiğimiz bir köyün camisinin yanında durup yolda, karşıdan karşıya geçen birine selam verdik. Genç birisi idi. Cevap vermedi, ilgisiz bir şekilde devam edip yoluna gitti. Az sonra biraz orta yaşlı birisine selam verdik. "Aleykümüs-selam!" deyip yanımıza geldi. Tanıştık, Ömer ağa oğlu Yakub diye tanıttı kendini. Buranın eskiden dört camisi olan 1500 nüfuslu Kiremitliköy olduğunu öğrendik.

Asıl hedefimiz olan Razgrad'a giderken Şumnu'ya vardık. Cuma namazını Tombul Camii'nde kıldık, hamdolsun. Şumnu Müftüsü Mesut Mehmedov Hoca'yla tanıştık, muhabbetleştik, kahvesini içtik. Nüvab İmam Hatib Lisesi'ni ziyaret ettik. Müftülük ziyaretimizde, personel Kahri ağayla tanıştık. Bu ismi ilk defa duymuştum. Anlamını sordum. Babama sormadım, dedi. Nereden gelip nereye gittiğimizi söyledik. Şamanköy'e doğru gideceğiz deyince yanındaki boş masayı gösterip buradaki mesai arkadaşım eski Şamanköy İmamı demez mi.

Tarih boyunca farklı adlarla anılan Şumnu, bugün Bulgaristan'ın en gözde turizm merkezlerinden biri. Tabiat ve tarihin buluştuğu şehir, ağırlıkla Türklerin yaşadığı Deliorman bölgesinde merkez şehirlerden biri.

1389'da Çandarlı Ali Paşa tarafından fethedilen bölge, Osmanlı döneminde stratejik önem taşıyan askeri üslerden biriydi. Beş asır Osmanlı hâkimiyetinde kalan şehrin günümüzde adı Şumen. Miras kalan Türk kültürü ve Osmanlı mimarisi, şehrin çehresine zenginlik katıyor. Camiler, çeşmeler, medreseler ve hamamlar, bu kültürün izleri olarak hemen göze çarpıyor. Şumnu'da Osmanlı döneminden miras yapıların birçoğuysa günümüze ulaşmayı başaramadı. Tarihi kayıtlara göre, Şumnu'da 86 adet sıbyan mektebi ve 4 medresenin yanı sıra hastane, han, hamam, saat kulesi, bedesten, kervansaray, çeşmeler, köprüler, tekke ve zaviyeler inşa edildi. Ancak birçoğunun ahşap olması sebebiyle, zamanla kullanılamaz hale gelerek yıkıldıkları belirtiliyor. Cami sayısının ise 60 olduğu biliniyor. Osmanlı dönemindeki bu camilerden bugün ancak 3 cami ayakta. Ezan açıktan hoporlörle okunuyor.

Bugün cuma ezanı oğlumuz Yasir İnceler tarfından okundu. Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin Şumnu ile ilgili bölümünde, buradaki Atik Nasuh Paşa Camii'nin en eski cami olduğunu yazıyor. Uzun zaman ayakta kalan caminin, 1985 yılında komünist rejim tarafından yıktırılmış.

Üçüncü gün, Cuma, 23.08.2019.

Osmanlı'nın Balkanlar'da bıraktığı en nadide örneklerden biri, Şumnu'nun simgesi Şerif Halil Paşa Camii mimarisiyle kente gelenleri büyülüyor. Bu semte gelince, kendinizi İstanbul'da bir sokakta sanıyorsunuz. 1744 yılında inşa edilen ve Tombul Camii olarak da anılan yapı, ülkenin milli kültür ve tarih anıtı statüsüne sahip eserlerinden. Şumnu'da yükselen ve Balkanlar'ın en büyük ikinci camisi olan yapı, turistlerin de ilgisini çekiyor. Duvarları düz taştan kesilmiş cami, geometrik şekilde yontulmuş çeşitli bitki figürleriyle süslü. Caminin içindeyse Osmanlı'daki Lale Devri etkisi diyebileceğimiz Türk barok kalem işi bezeme görülüyor. Tombul Camii, Batı mimarisinden izler taşısa da klasik bir Osmanlı yapısı hüviyetinde. Şerif Halil Paşa Camii kompleksi içinde bulunan külliye ve ihtişamlı şadırvansa, Osmanlı mimarisinin güzel bir örneği olarak dikkat çekiyor. Külliyenin ikinci katında bir zamanlar hizmet veren kütüphanenin tüm kitaplarıysa bugün Sofya Milli Kütüphanesi'nde muhafaza ediliyor. Tombul Camii'nin duvarlarındaki kuş evleri ilk göze çarpanlar arasında. Yerli ve yabancı turistlere açık olan camide, 2005 yılından bu yana restorasyon çalışması sürüyor.

Osmanlı hâkimiyetinden sonra, Bulgaristan'da kalan Müslüman nüfus için yeni bir medrese olarak Medresetu'n-Nüvvab kurulmuştur. Bulgaristan Müslümanlarının eğitim tarihi içinde, Osmanlı kalıntısı olan Şumnu'daki Nüvvab Okulu önemli bir yer tutmaktadır. Medresetü'n-Nüvvab Bulgaristan'da müftü vekilleri, naibler, vaiz, imam-hatib yetiştiren bir eğitim müessesi anlamına gelir. Müslümanlar için de büyük önem arz etmektedir. Nüvab Türkiye'deki İmam-hatip Liseleri'nin muadilidir. En zor zamanlarda dahi öğrenime devam etmiştir.

Nüvab mezunu birçok aydınımız Bulgaristan ve Türkiye'de önemli görevlerde bulunmuştur. Çeşitli alanlarda şöhret bulmuş, bu mezunlardan bazıları şunlardır: Ahmed Davudoğlu (Hacı Ahmed), Hafız Nazif Efendi, Halil Aydoğan (Halil Alisoman), Osman Kılıç, Osman Seyfeddin Efendi (Osman Keskioğlu), Muharrem Abdullah Devecioğlu, İsmail İbrahim Akdere, Hacı İsmail Efendi (İsmail Ezherli), Yusuf Ziyaeddin Ersal.

Razgrat şehri, Deliorman'ın başkenti, pehlivan yatağı; Trakların, Roma ve Bizans medeniyetlerinin, Bulgar Devletleri'nin ve Osmanlı Hakimiyeti'nin izlerini taşıyan, Deliorman'ın başkenti kabul edilir.

13. yüzyılda Hrısgrad olarak bilinen Bulgar köyü, günümüz Razgrad'ın temelini oluşturduğu tahmin edilmekte. Söz konusu toprakların Osmanlılar tarafından fethedilmesiyle, 1530'larda yeni bir kaza olarak Hezargrad kuruldu. Şehir Hezargrad, Hezergrad veya Hrazgrad olarak anılır olmuş.

Burada bulunan Maktul (Pargalı) İbrahim Paşa Camii, Osmanlılara ait ayakta kalmış en büyük sanat eseri hiç şüphesiz. UNESCO kataloğunda kayıtlı olan cami, Balkanlar'da üçüncü büyüklüktedir.

Kanuni Sultan Süleyman Han devrinin meşhur sadrazamı (Pargalı) İbrahim Paşa hayratlarına dahildir. 1616 yılında inşa ettirilmiş klasik Türk mimarisinin en güzel eserlerinden birisidir. Cami her şeyden önce dış görünüşüyle dikkati çekiyor. Şu anda ibadete kapalı olan cami, 30 yılı aşkın zamandır tamiri konusunda maalesef müşahhas bir adım atılmamış.

Osmanlı döneminin burada miraslarından bir başkası da 1608–1609 yıllarında inşa edilen Ahmet Bey Camii'dir. Şehrin sembolü olan saat kulesi aynı döneme ait. Saat kulesi, 1764 yılında usta Todor Tonçev tarafından yapılmış.

Demir Baba Tekkesi. Hasan Demir Baba Pehlivan, bundan 500 yıl önce Deliorman'da yaşamış ve bir çok kerametler izhar etmiş. Demir Baba'nın adına yaptırılan tekke, 19. yüzyılın başlarında Rusçuk Paşası Pehlivan Baba tarfından tamir edilmiş. Macar bilim adamı Feliks Kanits'e göre, Demir Baba türbesi, 1490 yılında yapılmış.

Tarihçi Babinger, onun Ali Dede adında bir Horasanlının oğlu olduğunu belirtiyor. Zamanla gelip Kemallar (İsperih) bölgesinde Kovancılar köyüne yerleşmiş. Dağlık ve ormanlık yerde yer alan tekke, Türk–İslam kültürünün tüm motiflerine sahip. Sağ tarafında adak kurbanı kesmek için özel yer dahi yapılmış.

Razgrad, edebiyat alanında büyük geleneğe sahip. Ahmet Şerif, Muharrem Tahsin, Şaban Mahmut ve Ali Pir gibi isimler, Razgrad ilinin muhtelif köylerinde doğup yetişmişler.

Razgrad, aynı zamanda pehlivan yatağı olarak bilinir. "Zavutlu Kel Yahya, onun gibi gelmemiştir dünyaya" deniliyor baş pehlivan duasında bile. Ne zaman kimlerle güreştiği bilinmeyen, bu efsanevi pehlivandan sonra günümüze kadar Torlaklı Deli Hafız, Ezerçeli Ergeleci İbrahim, Karagöz köylü Hüseyin Mehmet, Osman Duralı gelmiştir. Hepsinin gücü, derecesi, şan ve şerefi başka, hepsi hürmete layık. Gerek klasik, gerek serbest güreşte, Tahran dünya güreşlerinde 8 yıl dünya pehlivanlarının şahı bilinen Hamit Kaplan'ı yenen Podayvalı Lütfi Ahmet yine bu toprakların evladıdır. Razgrad'ı dünyaya tanıtan başka bir isim ise Montreal'da Olimpiyat Şampiyonu olan "Güreş profesörü" küçük dev pehlivan Hasan İsaev'dir.

Deliorman'ın havası dillere destan olmuştur. Büyük pehlivanların hep buradan yetişmesi bir tesadüf değildir. Bunda, Deliorman'ın havasının ve vaktiyle seçilmiş adamların serhad bekçisi, akıncı olarak buraya yerleştirilmesinin etkisi büyüktür.

Yukarıda adı geçen ünlü pehlivanlardan başka ,1895- 1898 yılları arasıda Avrupa ve Amerika'da sırtı yere gelmeyen KocaYusuf, Aliço, Kavasoğlu, Şamdancıbaşı, Kazıkçı Karabekir, Kara Ahmet, Katrancı Mehmet, Kurtdereli Mehmet Pehlivan, Tevfik Ali Pehlivan, Selim Pehlivan, Koç Mehmed Pehlivan, Madaralı Ahmed, Kızılcıklı Mahmud Pehlivan, hep Deliorman ve çevresindendi.

/ Devam edecek /

Mehmed Emin İnceler

Bizim Türk toplumunun tarihçesi birçok karanlık yıllarla ve çektiğimiz bunca ızdırapla dopdolu; fakat özgürlük yürüyüşümüz, aslında küçük bir köy olan Sarıkovanlık'tan / Медовец başladı diyebiliriz.

İşte aynı bu Türklerin yaşadığı Sarıkovanlık köyü sakinlerinden rahmetli Nazife Mustafa ve Şakir Mehmed, henüz genç yaşlarına rağmen, özgürlük mücadelemizde şehit düştüler.

Bugün onların kahramanlığı ve fedakarlığı unutulmamakta.

Totaliter komünist rejime karşı verdiğimiz amansız mücadelenin bıraktığı kanlı yara izleri hiç bir zaman unutulmayacaktır.

Şimdiki zamanda demokrasi ve özgürlük için konuşmak çok basit ve kolay; fakat o karanlık yüzlü despotik rejime karşı çetin bir mücadeleye girişmek çok daha zordu ve bu herkesin harcı değildi.

Bazen bir dava uğruna hayatını da kaybedebiliyor insan.

Zinal Mustafa

O sırada prof. Evgenia Ivanova ve Alpha Research, 2011 ve 2016 yıllarında Bulgaristan'daki Müslümanların tutumları üzerine iki çalışma yaptı. O zaman bile, özellikle Türkler ve Pomaklar arasında giderek daha bağımsız hale gelen bir grup açıkça ortaya çıktı. Örneğin, 2011'de Bulgaristan'daki Müslümanların toplam gelirinin yüzde beşi yurtdışından geliyorsa, 2016'da bu pay zaten yüzde 10 civarındaydı. Bu da demek oluyor ki, yurt dışına giden genç, girişimci ve enerjik insanlar, bazıları çocuksuz bile olsa, ilk başlarda anne babalarına, ailelerine, sevdiklerine para gönderiyor. Bu insanlar daha bağımsız hale geliyor. Bildiğim karma alanlar ve özellikle birçoğu yeni mezun olan gençlerden, bir takım engelleri aşarak hayattaki yerlerini bulmalarıdır. 40-50 yaşları arasında, çok çalışarak başarılı bir şekilde iş yapan ve ayakları üzerinde durmayı başaran birçok aile ve yaşlı insan var. Bu insanlar artık siyasi olarak bağımlı değiller.

Özellikle 1990'lı yıllarda Türklerin bölgelerinde hakim olan ve HÖH olarak adlandırılan totaliter düzenin içinde artık yaşamıyorlar. O zaman bağımlılık her bakımdan oldu - odun kesme hakkı, ya da bir mağazada bir pazarlamacı atama hakkı için.

HÖH'ün son yıllarda uyguladığı ve uyguladığı tabiiyet mekanizmaları çatlamaya ve aşınmaya başlamıştır. Araştırmalarımız ve doğrudan gözlemlerimiz yoluyla, muhtemelen bu nüfusun daha büyük olmayan, ancak her halükarda küçük bir kısmı olmayan bu bağımsızlık, DOST'un ortaya çıkmasıyla siyasi ifadesini de buldu. Bu parti daha sonra Türkiye tarafından büyük ölçüde desteklendi ve bunun için Recep Tayyip Erdoğan ile Ahmed Doğan arasındaki kötü ilişkilerin ortaya çıkması önemli oldu. Sonrasında 100.000 kişi DPS'ye değil, DOST'a oy verdi.

2017'den sonra Ankara ile Saray arasındaki ilişkilerin ısınmasına ne yol açtı?

Sorunuza doğru bir cevap vermek zor. Belki de, Türkiye'de DOST deneyinin başarısız olduğunu düşündüler ve gerçekte DPS ile ilişkilerini devam ettiler. Türk siyasetinde, Türkler ve Pomaklar arasında nüfuz sahibi olan partiyle irtibatı sürdürmeye yönelik eski yaklaşım, Ankara'nın ülkemizdeki Müslüman nüfusla bağını koparmamak için işe yaradı. Bu onlar için en önemli şey.

Bu arada, 1990'lardaki Kemalist hükümetlerin tutumu da buydu. Bulgaristan'a müdahale etmediler, ancak ilişkiyi sürdürdüler. Bu yüzden DPS ile iyi diplomatik ilişkileri vardı. Bu, Ankara'nın DPS'ye yönelik politikasında ikili bir yaklaşımdı.

Tam olarak ne demek istiyorsunuz?

1990'ların ilk yarısında, Cumhurbaşkanı Zhelyu Zhelev'in etnik konularda danışmanıydım. O zaman Ankara'nın DPS ile çalışmak istemediğine dair net sinyaller aldık. Bize bununla ilgili sorular soruldu, en yüksek seviyeden, hükümet seviyesinden bahsediyorum. Bu sinyaller başkana ulaşmak için sık sık içimden geçti. Tabii ki, bu resmi olmayan kanallar aracılığıyla oldu.

Ankara bize sordu: Doğan'ın kim olduğunu bilmiyor musunuz ki onunla çalışıyorsunuz? Bunlar Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Erdal İnönü, Dışişleri Bakanı Hikmet Çetin gibi isimler olduğu gibi Süleyman Demirel'e çok yakın isimlerdi. Bununla birlikte, HÖH siyasi hayata aktif olarak katılmaya ve ekonomik alanda çok ciddi varlıklar biriktirmeye devam etti.

DPS'nin, ekonomik ve politik bir güç olarak en önemli atılımı ne zamandı?

20. yüzyılın başlangıcı DPS'nin yükseliş dönemiydi. Simeon Saxe-Coburg-Gotha hükümeti sırasında, DPS'nin ekonomik yaşam üzerindeki etkisi tüm gücüyle ortaya çıktı. Bugün kendimize Peevski'nin nasıl bu kadar etkili ve güçlü olduğunu sorduğumuzda, mutlaka o zamanı hatırlamalıyız. Örneğin, Ahmed Doğan'ın çok uzun bir ısrarından sonra, Simeon Saxe-Coburg-Gotha, yeni bakanlık yaptı ve Vasil Ivanov - Luciano'yu, bazı bakanların direnişine rağmen orada bakan tayin etti. Bu yeni bakanlıkta, Delyan Peevski'nin annesi Irena Krasteva, Spor Toto'nun başıydı. Hepimizin onun önemli varlıkları olduğunu anlamamız çok uzun sürmedi. Yasanın ihlal edildiğini iddia edemem, çünkü kanıtlanması gerekir. Ancak DPS'ye yakın kişilerin nakit akışlarının gittiği yerlerde kilit pozisyonlar aldığı açıktı. Daha sonra Irena Krasteva mal varlığının çoğunu oğluna devretti.

Zirve, Peevski'nin skandal bir şekilde Devlet Ulusal Güvenlik Ajansı'nın (DANS) başına getirildiği ve bardağın taşması nedeniyle insanların sokaklara döküldüğü Oresharski'nin hükümetiydi. 2013'te Bulgaristan'daki en iyi ve en temiz protestolardan o dönemde yapıldı. O zaman bile, HÖH içinde partinin iki kişi tarafından yönetildiği konuşuluyordu: Doğan ve Peevski.

Türk ve Pomak azınlıkların temsilcileri yıllardır HÖH dışında ne denli siyasi arayış içine girdiler? Gözlemleriniz nelerdir?

Değişikliklerin başlangıcından, bu yana geçen 35 yıl boyunca, Bulgaristan'daki azınlıkların siyasi olarak ayrılmasıyla sürdürülebilir ve etkili bir siyasi temsilin sağlanamayacağına her zaman inandım. Azınlıkların ulusal partilerdeki yerlerini, parti programları ve politikalarının yanı sıra partilerin yönetim organlarında, devlet organlarında ve kamu idarelerinde kilit pozisyonları kişisel olarak işgal ederek bulmaları gerektiğine inandım.

Da Bg'nin ve ardından DB'nin ortaya çıkmasıyla, sivil bir ulus görüşüne dayanan, bu etnik olarak bütünleşmiş gücün entegre olacağına inandım. O dönemde Türklerin ve Pomakların daha bağımsız olan kısmı, "Evet, Bulgaristan" ve "Demokratik Bulgaristan" ile temsil edilerek siyasi hayata katılmak istediklerine dair birçok sinyal verdiler, bunların bir kısmı benimle danıştı. İyi tanıdığımız insanlara aracılık ettim. Bunların arasında Hristo Ivanov da vardı.

Ne yazık ki, "Demokratik Bulgaristan" da sağır kaldılar ve bu fırsatlardan yararlanamadılar. "Demokratik Bulgaristan" liderliği tarafından yapılması gerekenler çok basitti. Şunu söylemelidiler: "Müslüman kardeşlerimiz, çıkarlarımız ortaktır. Emeğimizi çalanlara karşı el ele verelim ve birlikte mücadele edelim. Sizlerin ve bizim emeğimiz ortak olmalı. Biz biriz."

Ancak, bu söylenmedi. Sonuçlar seçimde görülecek. Bunun yerine, şu gibi cevapları dinledim: " Bizimle çalışmak isteyen herkesle çalışmaya hazırız!" Aslında, onlara giden bazı Müslüman kardeşlerimiz daha sonra ortadan kayboldular, kişiliksizleştiler. "Değişime Devam Etmek" ortaya çıktığında, onlar aracılığıyla Müslümanları temsil etmenin bir yolunu aramaya çalıştım.

Bütün bunlar yine engellere çarptı. Sonuç olarak, geniş Türk ve Pomak çevreleri arasında, şimdi özellikle belirgin olan PP-DB ile ilgili hayal kırıklığı yaşandı. Azınlık gruplarının entegre edilememesi, Bulgaristan'daki demokratik partiler için geleneksel bir siyasi sorundur.

PP-DB ile başlamaz?

Açıklamanız için teşekkür ederiz. Değişikliklerden sonraki ilk haftalarda SDS, komünist rejimin şiddetli baskısından çıkan ve haklarını geri kazanma süreci yaşayan Müslümanlarla ortak bir dil bulma konusunda çok aktifti. Ancak, çok geçmeden SDS liderliği, seçmenlerinin milliyetçi tutumları olan kısmını iteceğinden korktuğu için yüzünü onlardan uzaklaştırdı. Bir de SDS'nin en tepesinde milliyetçi düşünen insanlar olduğu ortaya çıktı. Sonra DPS geldi ve SDS'de, sanki rahatlamış gibi, zaten bir Müslüman partisi var, artık bize hitap etmeyecekler düşüncesi hakim oldu.

Bu geçen 35 yıl zarfında, Türk ve Pomak arkadaşlarımla görüştüğümde, aynı soruları duyuyorum: "Sizin önerdikleriniz bizim için ne yapıyor? Bizim sorunlarımızı görmeyenleri neden desteklememizi istiyorsunuz?" Son zamanlarda, birçok Türk ve Pomak'ın HÖH etrafında konsolidasyonu oldu. Özellikle yoksul köy ve kasabalarda her gün yaşam ve sosyal sorunlarla karşı karşıya kalan demokratik partiler, yakın zamana kadar HÖH'den uzaklaşmış olanların çoğu, geri dönüp hareketin etrafında birleşmekten başka bir yol bulamıyor. Buna katkıda bulunan bir diğer unsur da, özellikle yoksul küçük belediyelerde halkın HÖH'ün yerel sorunları bilmesini ve bunları çözmek için çaba göstermesini ummasıdır. Bu belediyelerde su temini, kanalizasyon ve en temel yaşam koşulları ile ilgili günlük sorunlar var.

Kuruluşundan bu yana DPS'nin gelişimine ve metamorfozlarına tanık oldunuz. Hareketin şu anki ekonomik gücünü nasıl görüyorsunuz?

DPS, Bulgaristan'da oligarşik bir partinin en sembolik örneğidir. Büyük bir oligarşik sermayenin çıkarlarını, çoğunlukla yoksul seçmenlerinin oylarını kullanarak ifade ediyor. Bu güne kadar güç kazanmak ve para kazanmak arasındaki bağlantılara içeriden aşina değilim, ancak bana öyle geliyor ki DPS'nin ekonomik gücünden bahsetmek biraz abes kaçıyor.

Açık olan şu ki, son yıllarda ülkemizdeki farklı oligarşik klanlar arasındaki mücadele yoğunlaştı ve bu mücadele siyasi hayatı istikrarsızlaştırdı. DPS'nin bu mücadelede aktif olarak yer aldığı açıktır ve burada Multigroup okulundan geçen, Magnitsky listesinde yer alan ve mali işleri hareketin eş başkanı olarak faaliyetleriyle iç içe geçmiş büyük bir oligark olan Delyan Peevski'nin adı ön plandadır.

Peevski'nin HÖH Eş Genel Başkanı seçilmesi Türk toplumunda nasıl kabul gördü?

Sanırım, Doğan kapsamlı bir analiz yaptı ve Bulgaristan'daki Türklerin önemli bir kısmının, partinin operasyonel liderliğinin tamamen Peevski tarafından devralınması durumunda ortaya çıkacak olan hoşnutsuzluğunu dikkate aldı. Peevski'nin yükselişi Türkiye'deki göçmenlerin çoğu tarafından pek iyi karşılanmadı ve bazı örgütleri bunu açıkça ortaya koydu. Önemli bir argüman, siyasete bir iş olarak ve partiye bir şirket olarak bakabilen bir kişiye çok fazla güç vermenin büyük bir risk taşıdığıdır. Belki de, bu tür argümanlar, Cevdet Çakırov'u eş başkan olarak yükseltmek için ağır bastı. Çünkü partiyi ve seçmeni elinde tutan büyük bir güçtür. Paranın gücünü bir dereceye kadar dengeler. Böylece Doğan, dengeyi kurarak, gerektiğinde Peevski'ye karşı çıkmasını sağlayacak parti içindeki pozisyonlarını koruyor. Bu güç yapısının ne ölçüde sürdürülebilir olduğu henüz belli değil.

Türkiye'nin, kendisi de Peevski'nin yükselişini ketum bir şekilde karşıladı. Dediğim gibi, yürüttüğü eski politikalarına geri döndü. Bu, daha önce Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası olan topraklarda ortaya çıkan ve Müslüman nüfusu doğrudan etkileyen ülkelerde güçlü bir Türk etkisi kurmak isteyen Davutoğlu'nun aktif politikası değil.

Dolayısıyla, bence Ankara'nın DPS ile ilişkileri bozmaya niyeti yok.

Peevski'yi sevip sevmediği ise şimdilik bahsetmeyeceği başka bir diğer konu...

Dimitır İ. Ganev,

Клуб "Z"

Bir ulus, hukuk devletiyse, uluslararası anlaşmalara, hakka, hukuka, ve yasalara riayet etmesi gerekiyor.

Ben bunun bilinciyle büyüdüm ve eğitildim.

Maalesef, dedelerimizin, babalarımızın ve bizim doğduğumuz topraklar, bir Avrupa ülkesinde bulunmalarına rağmen, özgürce yaşayamadık, yaşatılmadık, doğan güneşin ışınlarına yeterince sevinemedik, nefes aldığımız havayı, bastığımız toprağı çok gördüler bize...

***

Örneğin, Burgaz ve Sliven şehir merkezlerindeki camilerin yok edildiğinin canlı şahidim ben. Burgaz'daki yıkılan cami, 1673 yılında inşa edilmişti. Diğer etnik gruplara ait olan Ermeni, Yunan ve Yahudi kilise ve sinagoglarına ise milyonlar harcanarak restore edilip koruma altına alınırken, bizim Osmanlı'dan kalan mirasımız ise gözümüzün önünde yok edilmekte...

***

Elimizde bulunan kimlik ve doğum belgelerimizle, Türk olduğumuzu kanıtlamak için hak ve hukuk aradığımızda, devletin adaletsizliğini bulduk. Bizlere acımasız cezalar verdiler. Adımızı, dinimizi, benliğimizi, asıl kimliğimizi elimizden alıp, insanlığımızla, onurumuzla, gururumuzla oynadılar. Etnik gruplar arasında kötülükler yayarak birbirine düşman etiler...

***

3 Mayıs 1983 yılında, Burgaz ilinin Çenge köyünü, gece saatlerinde devlet güçleri bastılar. Birkaç aileye sizde Pomak kanı var diyerek isimlerini değiştirmeye kalkıştılar. Bütün köy halkı ayaklandı, köydeşlerine destek çıkınca devlet güçleri köyü terk etmek zorunda kaldı. Ertesi gün köye bütün giriş çıkışlar yasaklandı. Olağanüstü hal uygulandı. Köy ablukaya alındı. Zırhlı araçlar, polis arabaları, bordo bereliler, polisler köye giriş çıkışları yasakladı.

***

1984 yılı sonu, 24-25 Aralık tarihlerinde aşırı soğukları fırsat bilen devlet güçleri, asimilasyon sürecini hızlandırdı ve tüm gücüyle Kırcaali bölgesinde baskınlar düzenleyerek, polis ve askeri birliklerle Türklerin adlarını değiştirdiler. Bizler de olaylarda mağdur olan kardeşlerimize destek amaçlı, 3 Ocak 1985 tarihinde, Türkiye'nin Burgaz Başkonsolosluğu'nun önünde toplanıp Türk ve Müslümanlara yapılan adaletsizliklerden bahsetmek için, dünya kamuoyuna, kendi durumumuzu duyurmak amaçlı dava arkadaşlarımla beraber barışçıl bir miting düzenledik. 4 Ocak 1985 tarihinde, evim talan edilip, küçük yaştaki iki çocuğumun önünde, beni kelepçeleyip ve ziynet eşyalarımızı da alıp, toplam 6 kişilik bir ekip tarafından tutuklandım. Evimde arama yaptılar, suç unsuru bulunmadı. Paralarımızı aldılar, onları hala bize iade etmediler.

***

Burgaz Emniyet Müdürlüğü'ne götürülerek tek hücrede gözaltında tutuldum. Belene'ye götürülmeden önce, burada 97 gün boyunca tek hücre bölümünde duyulmadık ve görülmedik işkencelere maruz kaldım. Bir gün, 7 arkadaşımı da bir cezaevi aracına bindirdiler, hepimiz ayrı hücrelerden çıkartıldık, araçta buluştuğumuzda birbirimizi tanıyamadık, o kadar zayıflamış ve bitkindik ki, adeta gözlerimiz bile görmez olmuştu; çünkü 3 ay boyunca gece gündüz kırmızı ışığa maruz bırakılmıştık.

***

Belene'ye götürülürken cezaevi aracında iki defa şuurumu kaybettim, yol kenarında su kanalına başımı sokarak kendime getirdiler. Belene ölüm kampı, insanoğlunun korkulu rüyası, komünist rejimin tehdit aracı olarak kullanıldığı bir yerdi. Üç katlı elektrikli tel örgülerle çevrili kampa girdiğimizde, uğuldayan kurt köpeği sürüsüyle karşılaştık. Yıllarca aynı köyde çalıştığımız PTT müdürü Ramadan Mehmet, bizim köyden Dr. Alişev'i gördünüz mü diye sordu bana. O kadar bitkin, zayıflamış ve kötü bir haldeydim ki beni tanıyamamıştı...

***

Gece gündüz ışıklar yanıyor, dışarısını göremiyorduk. Hava soğuk, sıfırın altı - 29 dereceye indiği dönemler oldu. Soba var; ama odun ve kömür verilmezdi. Lağım fareleri üzerimizde cirit atıyordu. Tuvalet ihtiyacımız için bir kova hücremizde duruyordu. Yiyecekleriz domuz kırıntılarından, kulak, kuyruk, tırnak, balık kafaları, piliç ayaklarından yapılmış çorbadan ibaretti. Bir arkadaşımın apandisiti patladı, hastaneye vaktinde götürülmediği için hayatını kaybetti.

***

Tek haber kaynağımız adaya peyderpey getirilen mahkûmlardı. Kardeş gibi her şeyimizi paylaşırdık, yardımlaşırdık. Hatta bazen bir yerlerden bir soğan ekmek bulsak bile onları bile paylaşırdık. Birçok arkadaşım üzerindeki işkenceler sonucu geçmemiş kanayan yara izleri, kolu kırık, baş yarık mağdurlar vardı. Koşukavaklı Osman'ın başı yarıktı, Stanımakalı Recep'in dayaktan belinden yukarısı simsiyah morarmıştı.

Bir buçuk yaşında öldürülen Türkan Bebek'i, Kayoloba'da toprağa verdikten sonra, dedesi Abdullah kelepçelenip Belene'ye getirilmişti. Torunu vurulunca, dedesi acılar içerisinde yavrusunu kucağına alıyor ve gömleğine bebeğin kanı akıyor. Minik Türkan'ın kanını, Belene'de dedesinin üzerinde gördüm. Torununun kanı, gömleğine yapıştığı için, ara sıra Türkan'ını öpermiş gibi, kendi omuzlarını öpüyordu ve torunumu omuzlarımda taşıyormuşum gibi bir hisse kapılıyorum diye hıçkırıklara boğuluyordu...

***

Ben hücredeyken eşim ve çocuklarım görüşmeye geldiler. Aytos'tan Belene'ye kadar 300 km mesafe var, gelirken kampta bulunan arkadaşım Ramis'in ailesi kaza yapıyor, 21 yaşındaki oğlu ölüyor, eşi ve çocukları ağır yaralı kurtuluyor. Eşim geldiğinde, kamp yönetimi, burada Seydali diye birisi yok diyor. Arkadaşlarımdan, beni 20-25 gün öncesi bilinmeyen bir yere götürdüklerini öğreniyor, bunu duyunca fenalaşmış, beni öldürdüklerini ve sonra da Tuna nehrine attıklarını düşünmüş...

Seydali Aliş AKGÜN

Bugün, 19 Mayıs Cebel Bayramı'nı kutladık.

19 Mayıs 1989 yılında, Cebel halkı, beş yıl (1984- 1989) süren suskunluktan sonra, Gorbaçov'in yeni bir açılım ve "halkın sesini duy ve izin ver" ( glastnost ve perestroyka) politikasından yüz bularak, insan hakları ve özgürlükleri aramak için barışçıl bir gösteriye çıkmıştı.

Komünist rejim karşıtı, bu ilk protesto yürüyüşü, derhal kaba kutvetle bastırılmış olsa da, sadece birkaç gün içerisinde bütün ülke çapına yayıldı ve böylece rejimin yıkılmasına kadar gidildi...

Totaliter rejim düştükten sonra, 19 Mayıs tarihi, bu sebepten dolayı Cebel Bayramı olarak ilan edildi.

Şahsen ben, 19 Mayıs 1989 yılındaki ayaklanmayı bütün ayrıntıları ile biliyorum.

Lakin, bu ayrıntıları şimdilerde Cebel'i yönetenler, yakın tarihimizden ilgilenen araştırmacı arademisyen gruplar davet edip, bilimsel sempozyumlar sayesinde aydınlatılmasını arzu etmiyorlar, ya da bu onların işine gelmiyor, ya da kirli hesaplarına uygun görülmüyor...

Geçmiş yıllarda, yerel yönetime, bunu on defa teklif ettim; ama kabul ettiremedim.

Geçmiş yönetimler, en azından bizim gibi siyasi mahkumları, bahsettiğim kutlamalar esnasında protokol kürsüsüne davet ediyordular, her ne kadar söz alıp nutuklarımızdan çekinselerde.

Şimdikiler ise bizleri protokole bile davet etmiyorlar ve çıkarmıyorlar...

Birçoğu yetmiş yaşını aşmış siyasi mahkumlarımız ve Belene gazilerimiz, kalabalığın arasında dimdik ayakta durmaya mecbur bırakılıyorlar.

Ne arayan, ne ilgilenen, ne soranımız oluyor...

Benim iğrenç kişiler olarak tanımladığım mevcut siyasiler, siyasi mahkümlarımızın ve gazilerimizin isimlerini kullanarak, hiç utanmadan kendilerinden kahramanarımız diye söz ediyorlar.

Evet, spor müsabakaları, müzik gösterileri, yeme içmeler, alış verişler, her bayramda olağan şeylerdir. Olacaktır ve olmalıdır.

Lakin, o tarihi günlerin önem ve tarihsel gerçeklerini bir bilimsel şölende ( sempozyumda ), akademisyenlerin dilinde anlatması gerekiyor.

Yine hala hayatta olan gerçek kahramanlarımızı, bizim halkımız, gençlerimiz ve çocuklarımız, yakından görmeli ve onları canlı olarak dinlemeli; çünkü dava adamlarımızın mücadelesini ve eylemini, her kesimin temsilcileri sadece bu şekilde öğrenebilirler.

Sahiden, her 19 Mayıs'ta, bizler neden Cebel'e gidiyoruz?

Benim paylaştığım fikirler ve dillendirdiğim açık teklifim, yaşanan bütün acıların ve trajedinin bir daha tekrar etmeyeceğinin teminatıdır diye düşünmekteyim.

Sayın Prof. Dr. Ayşe Kayapınar, sağ ve hoş olursak, seneye buyurun ve Cebel'de bizim misafirimiz olunuz.

Aslında Balkanlar'da bilim ve kural dışı, antidemokratik iğrenç siyaset örneklerini her yerde görebilmekteyiz.

Beni bağışlayınız, hem uzattım ve hem de, belki de, ilgi alanınıza girmeyen konularla sizleri meşgul ettim.

Ramazan AYYILDIZ

Fotoğraflar: Misyon Gazetesi arşivinden

Kırım Tatar halkı ile Bulgaristan'daki Türkleri yan yana getirirsek, tarih süreci içinde yaşamış oldukları serencam zincirlerini halka halka izlersek, aralarındaki ortak noktaları hemen yakalamış olacağız.

Kırım Yarımadası'nda zengin bir tarihsel geçmişe sahip olan Tatar halkı, kendi kültürünü, sanatını, gelenek ve göreneklerini yerli yerince oturtmuş, uluslararası arenada da söz sahibi bir devlet konumuna gelmiştir. Şanlı, şöhretli hanları, sultanları vardır.

İnsanları, geniş yaylalarında buğday, mısır üretir, bağ ve bahçelerinde yetişen meyveler, üzümler tadı lezzeti ile dillere destandır.

Şehirleri, Rus ve dünya yazarlarına ilham kaynağı olmuştur. Puşkin, Gorкi, Çehov ve Dostoevski'ler en güzel eserlerini Kırım kentlerinde, altın kumlarında kaleme aldıkları yadsınmaz bir gerçektir.

Ne var ki, Kırım Hanlığı 1783 tarihinde Rus egemenliğine geçer ve o gün bu gün, Kırım halkının birgün dahi yüzü gülmemiştir...

Bulgaristan'daki Türkler, 1878 yılından sonra, “göç olgusu" ile yatıp kalkmaya başlamışlardır. Yüzyıllardan beri yaşadıkları yuvalarında bir ”muhacir” zihniyeti ile varlıklarını sürdürmekten asla kurtulamamışlardır.

Hudut kapılarını ha bugün açacaklar, ha yarın! Anadolu'ya ha bugün gideceğiz, ha yarın!”

Bu tarihten sonra, tıpkı bir barajın sularını boşaltırcasına, Bulgaristan'daki Türkler, bir on, onbeş yıl süren aralıklarla Anadolu'ya sürülmüştürler...

Kırım halkı da sürekli göçler, sürgünler yaşamıştır. Kırım'ın insanları bölük bölük, sürü sürü, Ural Dağları'nın arkasına, soğuklar diyarı Sibirya'ya, Orta Asya çöllerine sürülmüştür.

İlle ki, şu 18 Mayıs 1944 yılı var ya, ”dünya, göç, sürgün,” edebiyatına yeni bir anlam kazandırıyor, bu tarih.

Çünkü, dünya dünya olalı, böylesine bir gaddarlık, alçaklık ve zulüm yaşanmamıştır.

Kırım halkı, bir gecede, domuz vagonlarına doldurulup yurt yuvasını boşaltmak zorunda kalıyor.

Yollara dökülen halkın yüzde 46'sı sürgün sırasında ve sonra telef oluyor.

Kırımlı müzisyen Fevzi Aliyev, bu büyük felaketin, bu görülmedik trajedinin üstüne türkü yakılmadığını, türkü bestelenmediğini tespit edip bunun sorgulamasını yapıyor ve “zor iş” deyip çıkıyor işin içinden.

Bunu, insanların binbir sıkıntılarını, tohum gibi dağıtılmalarını, gazete, kitap, dergi yayınlarının yasaklanması, radyo ve televizyon yayınlarının eksikliğine bağlıyor. Bir de KGB ajanlarının ve gizli polisin insanların ensesinde solumaları ile açıklıyor...

Böylece bu olayda, trajedi ve lirizm, hiç bir türlü buluşamıyor, kucaklaşamıyorlar.

Bulgaristan'daki Türkler de, 1989 yılında, “büyük göç” olayını yaşıyorlar.

Birkaç ayın içerisinde, yarım milyona yakın insan, Türkiye'nin değişik yerlerine ve bir kısmı da İsveç gibi Batı ülkelerine sığınıyor...

Ancak, bu göç olaylarından biraz önce, Bulgaristan'daki Türkler, “mayıs özgürlük yürüyüşleri” düzenliyorlar.

Güneyde, 19 Mayıs tarihinde, Cebel halkının protesto yürüyüşü, Kuzeyde ve Burgaz yöresinde “barışçıl” yürüyüşler silahla, topla bastırılıyor. Meydanlar, şehit kanları ile yıkanıyor...

Büyük göçü, halkımız, bir türkü ile şereflendiremiyor.

Biz de, halk bilimcilerine soruyoruz:

Bu göç üstüne neden bir türkü ortaya çıkmadı?

Bu göç, az mı canlar yaktı, yürekleri dağladı?

Nice aileler parçalandı; psikolojik bunalımlar, gençlerimizin, yaşlılarımızın yıllarca peşini hiç bırakmadı?

Kırım Tatar dilinde, 1944'ten 1957 yılına dek yayın yasağı konuyor. Bulgaristan'daki Türkler de, 1984-1989 yılları arasında, kendi ana dilleri Türkçe konuşamıyorlar. Sokakta, meydanda, hatta evde bile Türkçe konuşma yasağı getiriliyor...

1990 yılından sonra, buna benzer yasaklar kaldırılmış olsa da, gazete, dergi ve kitap gibi yayınlarda arzu edilen düzeye ulaşılamıyor.

Devlet televizyonundaki on dakikalık göztermelik Türkçe haber programı bile referandum ile iptal edilmek istenmektedir...

Mayıs ası, bu iki topluluk için çok önemli bir tarihtir.

Mayısları unutmayalım!

Emel Balıkçı